ఏప్రిల్ 14, 2026న రిలయన్స్ ఫౌండేషన్ మరియు C-DAC (MeitY ఆధ్వర్యంలో) సంయుక్తంగా 'e-SafeHER' సైబర్ సెక్యూరిటీ అవగాహన కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాయి. ISEA (ఇన్ఫర్మేషన్ సెక్యూరిటీ ఎడ్యుకేషన్ అండ్ అవేర్నెస్) ప్రాజెక్ట్ కింద ఈ కార్యక్రమాన్ని చేపట్టారు. 2029 నాటికి 10 లక్షల మంది గ్రామీణ మహిళలకు "సైబర్ సఖులు"గా శిక్షణ ఇవ్వడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. గ్రామీణ మహిళా స్వయం సహాయక బృందాల (SHGs) ద్వారా స్థానిక భాషల్లో అవగాహన కల్పిస్తూ, వారు డిజిటల్ ఆర్థిక లావాదేవీలు సురక్షితంగా చేసేలా సాధికారత కల్పిస్తారు. తొలిదశలో ఈ కార్యక్రమం మధ్యప్రదేశ్ మరియు ఒడిశా రాష్ట్రాల్లో ప్రారంభం కానుంది.
రిలయన్స్ ఫౌండేషన్, C-DAC (హైదరాబాద్) తో కలిసి 'e-SafeHER' అనే సమగ్ర సైబర్ సెక్యూరిటీ అవగాహన కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. సైబర్ నేరాల బారిన పడకుండా ఆన్లైన్ సేవలను సురక్షితంగా నావిగేట్ చేయడానికి 10 లక్షల మంది గ్రామీణ మహిళలకు 'సైబర్ సఖులు'గా శిక్షణ ఇవ్వనున్నారు.
ఏప్రిల్ 14, 2026 న ఈ భాగస్వామ్యాన్ని అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఆన్లైన్ మరియు క్షేత్రస్థాయి శిక్షణ మొదటి దశలో మధ్యప్రదేశ్ మరియు ఒడిశా రాష్ట్రాల్లో ప్రారంభమై, క్రమంగా దేశవ్యాప్తంగా విస్తరిస్తుంది.
ఇది ఒక పబ్లిక్-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం (PPP). ఇందులో రిలయన్స్ ఫౌండేషన్ (ప్రైవేట్), C-DAC హైదరాబాద్ మరియు కేంద్ర ఎలక్ట్రానిక్స్ & ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ (MeitY) భాగస్వాములుగా ఉన్నారు.
డిజిటల్ బ్యాంకింగ్, స్మార్ట్ఫోన్ల వాడకం గ్రామాల్లో పెరగడంతో మహిళలు సైబర్ మోసాలకు ఎక్కువగా గురవుతున్నారు. e-SafeHER ద్వారా డిజిటల్ అక్షరాస్యతతో పాటు సైబర్ భద్రత కల్పించి "సైబర్ సెక్యూర్ భారత్" (Cyber Secure Bharat) నిర్మాణానికి బాటలు వేస్తున్నారు.
భారతదేశంలో సైబర్ భద్రతపై అవగాహన పెంచడానికి MeitY 2005లో ISEA ప్రాజెక్టును ప్రారంభించింది. 2015 నాటి డిజిటల్ ఇండియా మిషన్ కారణంగా గ్రామీణ ప్రాంతాలకు ఇంటర్నెట్ సదుపాయం భారీగా పెరిగింది.
గ్రామీణ డిజిటల్ అక్షరాస్యత కోసం ప్రభుత్వం గతంలో PMGDISHA (ప్రధాన మంత్రి గ్రామీణ డిజిటల్ సాక్షరతా అభియాన్) పథకాన్ని అమలు చేసింది. ఇప్పుడు దానికి కొనసాగింపుగా ఆన్లైన్ భద్రత కోసం e-SafeHER తీసుకువచ్చారు.
భారతదేశపు స్వదేశీ సూపర్ కంప్యూటర్లను (PARAM సిరీస్) అభివృద్ధి చేయడానికి 1988లో C-DAC స్థాపించబడింది. భారతదేశంలో సైబర్ నేరాలు మరియు డేటా రక్షణకు సంబంధించి ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ (IT) చట్టం, 2000 అమలులో ఉంది.
ఈ కార్యక్రమం 2029 నాటికి 10 లక్షల మంది మహిళలకు చేరువ కానుంది. దీని ద్వారా సేకరించిన డేటా భవిష్యత్తులో జాతీయ స్థాయిలో సైబర్ భద్రతా విధానాల రూపకల్పనకు మరియు మహిళా సాధికారత ఫ్రేమ్వర్క్లలో సైబర్ భద్రతను చేర్చడానికి ఉపయోగపడుతుంది.
Core Concept: C-DAC (సెంటర్ ఫర్ డెవలప్మెంట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్డ్ కంప్యూటింగ్)
Q1. 'e-SafeHER' కార్యక్రమం భారత ప్రభుత్వంలోని ఏ ప్రాజెక్టు కింద నిర్వహించబడుతోంది?
A) PM e-Vidya
B) Information Security Education and Awareness (ISEA)
C) ప్రధాన్ మంత్రి గ్రామీణ డిజిటల్ సాక్షరతా అభియాన్ (PMGDISHA)
D) సైబర్ స్వచ్ఛతా కేంద్ర (Cyber Swachhta Kendra)
Answer: B
Explanation: e-SafeHER కార్యక్రమం MeitY కి చెందిన ISEA ప్రాజెక్టు కింద పనిచేస్తుంది, ఇది సైబర్ సెక్యూరిటీ శిక్షణకు అవసరమైన ఫ్రేమ్వర్క్ను అందిస్తుంది.
Q2. e-SafeHER కింద "సైబర్ సఖులు" (Cyber Sakhis) గా ఎవరికి శిక్షణ ఇస్తారు?
A) ఐటీ రంగంలో పనిచేసే పట్టణ మహిళలకు
B) సైబర్ భద్రతపై శిక్షణ పొందే గ్రామీణ మహిళలకు
C) కేంద్ర సాయుధ బలగాల్లోని మహిళా పోలీసులకు
D) ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లోని మహిళా ఉపాధ్యాయులకు
Answer: B
Explanation: సైబర్ సఖులు అంటే, డిజిటల్ సేవలను సురక్షితంగా నావిగేట్ చేయడానికి శిక్షణ పొంది, వారి గ్రామాల్లోని ఇతర మహిళలకు అవగాహన కల్పించే గ్రామీణ మహిళలు.
Q3. e-SafeHER శిక్షణా కార్యక్రమాన్ని మొదటి దశలో ఏ రెండు రాష్ట్రాల్లో ప్రారంభిస్తున్నారు?
A) గుజరాత్ మరియు రాజస్థాన్
B) మహారాష్ట్ర మరియు కర్ణాటక
C) మధ్యప్రదేశ్ మరియు ఒడిశా
D) ఉత్తరప్రదేశ్ మరియు బీహార్
Answer: C
Explanation: ఈ కార్యక్రమం దేశవ్యాప్తంగా విస్తరించే ముందు, మధ్యప్రదేశ్ మరియు ఒడిశా రాష్ట్రాల్లో పైలట్ ప్రాజెక్టుగా ప్రారంభమవుతుంది.
Q4. e-SafeHER ను ప్రారంభించడానికి రిలయన్స్ ఫౌండేషన్ ఏ సంస్థతో జతకట్టింది?
A) నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog)
B) నేషనల్ ఇన్ఫర్మాటిక్స్ సెంటర్ (NIC)
C) సెంటర్ ఫర్ డెవలప్మెంట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్డ్ కంప్యూటింగ్ (C-DAC)
D) డేటా సెక్యూరిటీ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా (DSCI)
Answer: C
Explanation: సైబర్ సెక్యూరిటీ కంటెంట్ మరియు సాంకేతిక నైపుణ్యం కోసం రిలయన్స్ ఫౌండేషన్ C-DAC (హైదరాబాద్) తో వ్యూహాత్మకంగా ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.
Q5. 2029 నాటికి ఎంతమంది గ్రామీణ మహిళలకు e-SafeHER ద్వారా సాధికారత కల్పించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు?
A) 1,00,000 (లక్ష)
B) 5,00,000 (ఐదు లక్షలు)
C) 1 మిలియన్ (10 లక్షలు)
D) 5 మిలియన్లు (50 లక్షలు)
Answer: C
Explanation: 2029 సంవత్సరం నాటికి దేశవ్యాప్తంగా ఒక మిలియన్ (10 లక్షల) మంది సైబర్ సఖులకు శిక్షణ ఇవ్వాలని ఈ కార్యక్రమం లక్ష్యంగా నిర్దేశించుకుంది.
Q6. గ్రామాల్లో ఈ శిక్షణను అందించడానికి కింది వాటిలో ఏ నెట్వర్క్ను ప్రధానంగా వాడుకుంటున్నారు?
A) ప్రాథమిక వ్యవసాయ పరపతి సంఘాలు (PACS)
B) మహిళా స్వయం సహాయక బృందాలు (SHGs)
C) అంగన్వాడీ కేంద్రాలు
D) కృషి విజ్ఞాన్ కేంద్రాలు (KVKs)
Answer: B
Explanation: గ్రామాల్లో అట్టడుగు స్థాయికి చేరుకోవడానికి మరియు తోటి మహిళల ద్వారా సులభంగా నేర్పించడానికి (peer-led model) స్వయం సహాయక బృందాల (SHGs) నెట్వర్క్ను ఉపయోగిస్తున్నారు.
PYQ 1:
'e-SafeHER' కార్యక్రమానికి సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. గ్రామీణ మహిళలకు ఉచిత స్మార్ట్ఫోన్లు పంపిణీ చేయడానికి మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ దీనిని ప్రారంభించింది.
2. సైబర్ భద్రతా అవగాహన కల్పించడానికి గ్రామాల్లోని మహిళా స్వయం సహాయక బృందాలను (SHG) ఇది వాడుకుంటుంది.
పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
Answer: 2 మాత్రమే సరైనది. ఇది కేవలం స్మార్ట్ఫోన్లు ఇచ్చే పథకం కాదు, సైబర్ భద్రతపై శిక్షణ ఇచ్చే కార్యక్రమం. అలాగే దీన్ని ప్రారంభించింది C-DAC (MeitY కింద) మరియు రిలయన్స్ ఫౌండేషన్.
PYQ 2:
అసెర్షన్ (A): e-SafeHER వంటి కార్యక్రమాలు సైబర్ సెక్యూరిటీ శిక్షణ కోసం స్థానిక భాషల్లోని ఆడియో-విజువల్ (దృశ్య-శ్రవణ) కంటెంట్కు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తాయి.
రీజన్ (R): గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో డిజిటల్ అక్షరాస్యత తక్కువగా ఉండటం మరియు ఆంగ్ల భాషపై పట్టు లేకపోవడం వల్ల ఆంగ్లంలో ఉండే టెక్స్ట్ (చదివే) కంటెంట్ అంతగా ఉపయోగపడదు.
Answer: A మరియు R రెండూ సరైనవే, మరియు A కి R సరైన వివరణ. సంక్లిష్టమైన సైబర్ భద్రతా అంశాలు గ్రామీణ మహిళలకు సులభంగా అర్థం కావాలంటే స్థానిక భాషలో బొమ్మలు, వీడియోల రూపంలో చెప్పడమే సరైన పద్ధతి.
Question: "డిజిటల్ ఇండియా మిషన్ యొక్క నిజమైన విజయం, ఆన్లైన్ సేవలు వినియోగించే అట్టడుగు స్థాయి వ్యక్తిని సైబర్ ముప్పుల నుండి రక్షించడంపై ఆధారపడి ఉంటుంది." ఈ వాక్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని 'e-SafeHER' లాంటి పబ్లిక్-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్య (PPP) కార్యక్రమాల ప్రాముఖ్యతను అంచనా వేయండి. (250 పదాలు)
UPSC మెయిన్స్ GS పేపర్ 2 (గవర్నెన్స్) మరియు GS పేపర్ 3 (సైబర్ సెక్యూరిటీ) లలో టెక్నాలజీ వ్యాప్తి కోసం 'స్వయం సహాయక బృందాల (SHGs)' వాడకాన్ని గురించి రాయడానికి ఇది ఒక మంచి కరెంట్ అఫైర్స్ ఉదాహరణ. ప్రిలిమ్స్ కోసం, ఈ కార్యక్రమాన్ని అమలు చేస్తున్న సంస్థలు (C-DAC, రిలయన్స్), మంత్రిత్వ శాఖ (MeitY) మరియు మొదట అమలు చేయనున్న రాష్ట్రాలను (మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశా) గుర్తుపెట్టుకోండి.
e-SafeHER, రిలయన్స్ ఫౌండేషన్, C-DAC, MeitY, ISEA ప్రోగ్రామ్, సైబర్ సఖులు (Cyber Sakhis), సైబర్ సెక్యూరిటీ, మహిళా సాధికారత, డిజిటల్ ఇండియా, స్వయం సహాయక బృందాలు (SHGs), మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశా.