ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి ఎన్.చంద్రబాబు నాయుడు 'ప్రపంచ క్వాంటం దినోత్సవం' సందర్భంగా ఏప్రిల్ 14, 2026 న అమరావతి క్వాంటం రిఫరెన్స్ ఫెసిలిటీ (AQRF) ని ప్రారంభించారు. భారతదేశపు మొట్టమొదటి స్వదేశీ హార్డ్వేర్ పర్యావరణ వ్యవస్థను నిర్మించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. ఈ సదుపాయంలో 'అమరావతి 1S', 'అమరావతి 1Q' అనే రెండు స్వదేశీ ఓపెన్-యాక్సెస్ క్వాంటం కంప్యూటర్లు ఉన్నాయి. TIFR, IISc, DRDO ల కన్సార్టియంతో ఏర్పాటైన ఈ కేంద్రం, క్వాంటం విడిభాగాలను స్వదేశంలోనే అత్యంత శీతల (క్రయోజెనిక్) ఉష్ణోగ్రతల వద్ద పరీక్షించడానికి వీలు కల్పిస్తూ గ్లోబల్ టెక్ గుత్తాధిపత్యాన్ని బద్దలు కొడుతుంది.
ఏపీ సీఎం ఎన్.చంద్రబాబు నాయుడు అమరావతి క్వాంటం రిఫరెన్స్ ఫెసిలిటీ (AQRF) ని ప్రారంభించారు. ఇది అత్యాధునిక కంప్యూటింగ్ సిస్టమ్స్ కోసం భారతదేశం ఏర్పాటు చేసిన మొట్టమొదటి స్వదేశీ హార్డ్వేర్ పర్యావరణ వ్యవస్థ. ఇందులో స్వదేశీయంగా అభివృద్ధి చేసిన ఓపెన్ యాక్సెస్ క్వాంటం కంప్యూటర్లు ఉన్నాయి.
ఈ సదుపాయాన్ని ఏప్రిల్ 14, 2026 న, ప్రపంచ క్వాంటం దినోత్సవం (World Quantum Day) సందర్భంగా ఆంధ్రప్రదేశ్ నూతన రాజధాని అమరావతిలోని గ్రీన్ఫీల్డ్ క్యాపిటల్ సిటీ ప్రాంగణంలో లాంచ్ చేశారు.
టాటా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫండమెంటల్ రీసెర్చ్ (TIFR), ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ (IISc), మరియు డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ అండ్ డెవలప్మెంట్ ఆర్గనైజేషన్ (DRDO) తో కూడిన జాతీయ స్థాయి కన్సార్టియం సిస్టమ్ ఇంటిగ్రేటర్గా వ్యవహరించి ఈ ప్రాజెక్ట్ను అమలు చేసింది.
విదేశాల నుంచి దిగుమతి చేసుకునే బ్లాక్-బాక్స్ (క్లోజ్డ్) సిస్టమ్స్ లాగా కాకుండా, ఇది ఓపెన్ ప్లాట్ఫారమ్. పరిశోధకులు, స్టార్టప్లు క్యూబిట్లను యాక్టివేట్ చేయడానికి ప్రాసెసర్లు మరియు క్రయోజెనిక్ సిస్టమ్ల వంటి క్వాంటం విడిభాగాలను -273°C కి (అబ్సల్యూట్ జీరోకి) దగ్గరగా ఉండే అత్యంత శీతల ఉష్ణోగ్రతల వద్ద స్వయంగా పరీక్షించవచ్చు.
ఖరీదైన విదేశీ క్వాంటం హార్డ్వేర్పై ఆధారపడటాన్ని ఇది తగ్గిస్తుంది. క్వాంటం సిస్టమ్లో ఉపయోగించే డైల్యూషన్ రిఫ్రిజిరేటర్ల వంటి కీలక ఉపకరణాలలో 85% విడిభాగాలను దేశీయంగానే తయారు చేయడం ద్వారా, సురక్షిత కమ్యూనికేషన్ నెట్వర్క్లలో ఇది భారతదేశానికి సాంకేతిక సార్వభౌమాధికారాన్ని (Technological Sovereignty) అందిస్తుంది.
క్వాంటం టెక్నాలజీలో పరిశోధనలను ప్రోత్సహించడానికి భారత ప్రభుత్వం 2023 లో సుమారు ₹6,000 కోట్ల బడ్జెట్తో 8 సంవత్సరాల పాటు అమలు చేసేలా 'నేషనల్ క్వాంటం మిషన్ (NQM)' ను ఆమోదించింది. ఇది ఆ మిషన్కు ఒక కీలకమైన మైలురాయి.
దేశీయ హార్డ్వేర్ రంగాన్ని స్వావలంబన దిశగా నడిపించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం గతంలో ప్రవేశపెట్టిన 'ఇండియా సెమీకండక్టర్ మిషన్' మరియు PLI (ప్రొడక్షన్ లింక్డ్ ఇన్సెంటివ్) స్కీమ్ల విస్తరణలో భాగంగానే ఈ క్వాంటం డెవలప్మెంట్ జరిగింది.
క్వాంటం కంప్యూటింగ్ అనేది క్వాంటం భౌతిక శాస్త్ర సూత్రాలైన సూపర్పొజిషన్ (Superposition - ఒకే సమయంలో బహుళ స్థితులలో ఉండటం), ఎంటాంగిల్మెంట్ (Entanglement - కణాల మధ్య అనుసంధానం) ల ఆధారంగా పనిచేస్తుంది. దీనిలో సమాచార ప్రమాణాన్ని క్యూబిట్ (Qubit) అంటారు.
క్వాంటం రంగంలో నిపుణులను తయారు చేయడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం భారీ స్కిల్లింగ్ కార్యక్రమాలను చేపడుతుంది. భవిష్యత్తులో దేశ రక్షణ మరియు సైబర్ సెక్యూరిటీ అవసరాలకు సంబంధించి స్వదేశీ క్వాంటం పరికరాల ధృవీకరణ (certification) కేంద్రంగా అమరావతి మారుతుంది.
Core Concept: క్వాంటం కంప్యూటింగ్ మరియు క్యూబిట్స్ (Quantum Computing and Qubits)
Q1. భారతదేశపు మొట్టమొదటి సావరిన్ క్వాంటం హార్డ్వేర్ పర్యావరణ వ్యవస్థ అయిన 'అమరావతి క్వాంటం రిఫరెన్స్ ఫెసిలిటీ (AQRF)' ని ఇటీవల ఎక్కడ ప్రారంభించారు?
A) బెంగళూరు
B) హైదరాబాద్
C) అమరావతి
D) పూణే
Answer: C
Explanation: ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి ఎన్.చంద్రబాబు నాయుడు ఏప్రిల్ 14న అమరావతిలో AQRF ను ప్రారంభించారు.
Q2. వార్తల్లో నిలిచిన 'అమరావతి 1S' మరియు 'అమరావతి 1Q' అనగా ఏమిటి?
A) స్వదేశీయంగా నిర్మించిన భూ పరిశీలన ఉపగ్రహాలు
B) భారతదేశపు మొట్టమొదటి స్వదేశీ ఓపెన్-యాక్సెస్ క్వాంటం కంప్యూటర్లు
C) అమరావతిలో అభివృద్ధి చేసిన కొత్త వరి వంగడాలు
D) DRDO అభివృద్ధి చేసిన ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ మోడల్స్
Answer: B
Explanation: అమరావతి 1S మరియు 1Q అనేవి AQRF లో ఏర్పాటు చేసిన స్వదేశీ క్వాంటం కంప్యూటింగ్ సిస్టమ్స్ పేర్లు.
Q3. క్వాంటం సిస్టమ్స్లోని క్యూబిట్లను (Qubits) యాక్టివేట్ చేయడానికి వాటిని సుమారు ఎంత ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉంచాలి?
A) -100 డిగ్రీల సెల్సియస్
B) 0 డిగ్రీల సెల్సియస్
C) -273 డిగ్రీల సెల్సియస్
D) -500 డిగ్రీల సెల్సియస్
Answer: C
Explanation: క్యూబిట్లు స్థిరంగా పనిచేయడానికి అబ్సల్యూట్ జీరో (-273.15°C) కి దగ్గరగా ఉండే అత్యంత శీతల (క్రయోజెనిక్) ఉష్ణోగ్రతలు అవసరం.
Q4. అమరావతి క్వాంటం వ్యాలీ ప్రాజెక్ట్ను అమలు చేసిన కన్సార్టియంలో భాగం కాని సంస్థ ఏది?
A) టాటా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫండమెంటల్ రీసెర్చ్ (TIFR)
B) ఇండియన్ స్పేస్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్ (ISRO)
C) ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ (IISc)
D) డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ అండ్ డెవలప్మెంట్ ఆర్గనైజేషన్ (DRDO)
Answer: B
Explanation: ఈ ప్రాజెక్ట్ను TIFR, IISc మరియు DRDO సహకారంతో అమలు చేశారు. ఇస్రో (ISRO) ఇందులో నేరుగా భాగస్వామి కాదు.
Q5. అమరావతిలోని క్వాంటం సిస్టమ్స్లో ఉపయోగించిన విడిభాగాలలో ఎంత శాతం భారతదేశంలోనే దేశీయంగా తయారయ్యాయి?
A) 50 శాతం
B) 65 శాతం
C) 85 శాతం
D) 100 శాతం
Answer: C
Explanation: ఇందులో ఉపయోగించిన హార్డ్వేర్ విడిభాగాలలో సుమారు 85 శాతం దేశీయంగానే తయారు చేశారు. ఇది ఆత్మనిర్భర్ భారత్కు గొప్ప ఉదాహరణ.
Q6. సూపర్పొజిషన్ మరియు ఎంటాంగిల్మెంట్ సూత్రాలపై పనిచేసే క్వాంటం కంప్యూటింగ్లో సమాచారాన్ని నిల్వ చేసే ప్రాథమిక ప్రమాణం (Fundamental Unit) ఏది?
A) బైట్ (Byte)
B) లాజిక్ గేట్ (Logic Gate)
C) క్యూబిట్ (Qubit)
D) నానోట్యూబ్ (Nanotube)
Answer: C
Explanation: సాధారణ కంప్యూటర్లలో బిట్స్ (0 లేదా 1) ఉన్నట్లుగా, క్వాంటం కంప్యూటింగ్ లో క్యూబిట్స్ (Qubits) ప్రాథమిక ప్రమాణాలుగా ఉంటాయి.
PYQ 1:
ఈ క్రింది వాటిలో "క్యూబిట్ (Qubit)" అనే పదం ఏ రంగానికి సంబంధించినది? (UPSC Prelims 2022)
Answer: క్వాంటం కంప్యూటింగ్ (Quantum Computing). క్యూబిట్స్ అనేవి క్వాంటం కంప్యూటర్లలో సమాచారాన్ని నిల్వ చేసే ప్రాథమిక ప్రమాణాలు.
PYQ 2:
'నేషనల్ క్వాంటం మిషన్ (NQM)' కు సంబంధించి ఈ క్రింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. రాబోయే 8 సంవత్సరాలలో 50-1000 భౌతిక క్యూబిట్ల సామర్థ్యం గల ఇంటర్మీడియట్-స్కేల్ క్వాంటం కంప్యూటర్లను అభివృద్ధి చేయడం దీని లక్ష్యం.
2. ఈ మిషన్ పూర్తిగా సాఫ్ట్వేర్ అభివృద్ధిపై మాత్రమే దృష్టి పెడుతుంది, హార్డ్వేర్ను పూర్తిగా విదేశాల నుండి దిగుమతి చేసుకుంటుంది.
పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
Answer: కేవలం 1 మాత్రమే సరైనది. వాక్యం 2 తప్పు, ఎందుకంటే హార్డ్వేర్లో కూడా స్వయం సమృద్ధి సాధించడానికి భారతదేశం అమరావతిలోని AQRF లాంటి హార్డ్వేర్ పర్యావరణ వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేస్తోంది.
Question: భారతదేశం కోసం స్వదేశీ 'క్వాంటం హార్డ్వేర్' సామర్థ్యాలను అభివృద్ధి చేయడం వెనుక ఉన్న వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యతను చర్చించండి. అమరావతి క్వాంటం రిఫరెన్స్ ఫెసిలిటీ (AQRF) వంటి కేంద్రాలు 'నేషనల్ క్వాంటం మిషన్' కు ఏ విధంగా దోహదపడతాయి?
స్టేట్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (APPSC/TSPSC) పరీక్షల కోసం కంప్యూటర్ల పేర్లను (అమరావతి 1S, 1Q) మరియు లాంచ్ చేసిన ప్రదేశాన్ని కచ్చితంగా గుర్తుంచుకోండి. UPSC ప్రిలిమ్స్ కోసం, క్వాంటం మెకానిక్స్ వెనుక ఉన్న భౌతిక శాస్త్ర సూత్రాలపై (సూపర్పొజిషన్, ఎంటాంగిల్మెంట్, క్యూబిట్స్) ఎక్కువ దృష్టి పెట్టండి.