రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) 'ఉత్కర్ష్ 2029' అనే మధ్యకాలిక వ్యూహాన్ని ప్రారంభించింది. ఇది ఏప్రిల్ 2026 నుండి మార్చి 2029 వరకు అమలులో ఉంటుంది. సాంకేతికతతో కూడిన, పటిష్టమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను నిర్మించడం దీని లక్ష్యం. గవర్నర్ సంజయ్ మల్హోత్రా నేతృత్వంలో 6 స్తంభాలు, 49 లక్ష్యాలతో దీనిని రూపొందించారు. సరిహద్దు చెల్లింపుల కోసం డిజిటల్ కరెన్సీ (CBDC) విస్తరణ, సులభమైన లోన్ల కోసం యూనిఫైడ్ లెండింగ్ ఇంటర్ఫేస్ (ULI), కరెన్సీ నిర్వహణను ఆధునీకరించేందుకు "ప్రాజెక్ట్ స-ముద్ర" (Project Sa-Mudra) వంటివి ఇందులో ముఖ్యమైనవి.
రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) ఏప్రిల్ 2026 నుండి మార్చి 2029 వరకు వర్తించే 'ఉత్కర్ష్ 2029' అనే వ్యూహాన్ని అధికారికంగా ప్రారంభించింది. ప్రపంచ స్థాయిలో కేంద్ర బ్యాంకు సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేయడానికి ఇది ఒక రోడ్మ్యాప్గా పనిచేస్తుంది.
ఈ పాలసీ ఫ్రేమ్వర్క్ ఏప్రిల్ 2026లో ముంబైలోని రిజర్వ్ బ్యాంక్ ప్రధాన కార్యాలయంలో ఆవిష్కరించబడింది. రాబోయే మూడు సంవత్సరాలకు ఆర్బీఐ కార్యాచరణను ఇది నిర్దేశిస్తుంది.
ఆర్బీఐ గవర్నర్ సంజయ్ మల్హోత్రా దీనిని ప్రారంభించారు. కమర్షియల్ బ్యాంకులు, ఎన్బీఎఫ్సీలు (NBFCs), డిజిటల్ పేమెంట్ గేట్వేలు వంటి నియంత్రిత సంస్థలపై ఇది ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపుతుంది.
ఆరు స్తంభాల క్రింద 49 లక్ష్యాలతో ఈ వ్యూహం పనిచేస్తుంది. స్వదేశీ ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI), ప్లగ్-అండ్-ప్లే డేటా ఆర్కిటెక్చర్ వంటి అధునాతన సాంకేతికతలను ఉపయోగించి బ్యాంకింగ్ పర్యవేక్షణను ఇది మరింత సులభతరం చేస్తుంది.
ఉత్కర్ష్ 2029 వ్యవస్థలోని క్రెడిట్ సమస్యలను మరియు అంతర్జాతీయ వాణిజ్య ఖర్చులను తగ్గిస్తుంది. యూనిఫైడ్ లెండింగ్ ఇంటర్ఫేస్ (ULI) ద్వారా గ్రామీణ, చిన్న తరహా రుణగ్రహీతలకు వేగంగా లోన్లు మంజూరు అవుతాయి. సైబర్ దాడుల నుండి ఆర్థిక వ్యవస్థను కాపాడుతుంది.
ఆర్బీఐ తన సంస్థాగత లక్ష్యాలను దశలవారీగా ప్లాన్ చేస్తుంది. ఇది ఉత్కర్ష్ 1.0 (2019-2022) మరియు ఉత్కర్ష్ 2.0 (2023-2025) వేసిన పునాదులపై నిర్మించబడిన తాజా డిజిటల్ వ్యూహం.
ఇటీవల రిటైల్ మరియు హోల్సేల్ ఈ-రూపాయి (e-Rupee) పైలట్ టెస్టింగ్ విజయవంతమైంది. అలాగే సింగపూర్, ఫ్రాన్స్, యూఏఈ వంటి దేశాలతో భారతీయ UPI అనుసంధానం జరిగిన తర్వాత ఈ కొత్త వ్యూహం వచ్చింది.
ఇది 1934 ఆర్బీఐ చట్టం కింద ఆర్బీఐ విధేయతలకు అనుసంధానించబడింది. ప్రాజెక్ట్ స-ముద్ర (Project Sa-Mudra) ద్వారా కరెన్సీ అథారిటీగా ఆర్బీఐ పాత్ర మరింత ఆధునీకరించబడుతుంది.
ఆర్బీఐ భౌతిక కరెన్సీ లాజిస్టిక్స్ను ప్రాజెక్ట్ స-ముద్ర ద్వారా పూర్తిగా ఆటోమేట్ చేస్తుంది. రూపాయి అంతర్జాతీయీకరణ మరియు సరిహద్దు డిజిటల్ కరెన్సీ లావాదేవీల వల్ల అమెరికన్ డాలర్, స్విఫ్ట్ (SWIFT) నెట్వర్క్పై భారతదేశ ఆధారపడటం గణనీయంగా తగ్గుతుంది.
Core Concept: రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) విధులు
Q1. రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా 'ఉత్కర్ష్ 2029' వ్యూహం యొక్క కార్యాచరణ కాలం ఎంత?
A) జనవరి 2025 నుండి డిసెంబర్ 2028
B) ఏప్రిల్ 2026 నుండి మార్చి 2029
C) ఏప్రిల్ 2025 నుండి మార్చి 2030
D) జనవరి 2026 నుండి డిసెంబర్ 2029
Answer: B
Explanation: ఉత్కర్ష్ 2029 అనేది ఏప్రిల్ 2026 నుండి మార్చి 2029 వరకు మూడు సంవత్సరాల కాలాన్ని కవర్ చేసే మధ్యకాలిక వ్యూహం.
Q2. ఉత్కర్ష్ 2029 కింద, భౌతిక కరెన్సీ నిర్వహణను ఆధునీకరించడానికి ఉద్దేశించిన ప్రాజెక్ట్ ఏది?
A) ప్రాజెక్ట్ ఈ-కుబేర్ (Project E-Kuber)
B) ప్రాజెక్ట్ స-ముద్ర (Project Sa-Mudra)
C) ప్రాజెక్ట్ భాషిణి (Project Bhashini)
D) ప్రాజెక్ట్ డిజిటల్ రూపీ (Project Digital Rupee)
Answer: B
Explanation: ప్రాజెక్ట్ స-ముద్ర (Project Sa-Mudra) అనేది భౌతిక కరెన్సీ పంపిణీ మరియు లాజిస్టిక్స్ను ఆధునీకరించే లక్ష్యంతో రూపొందించబడింది.
Q3. ఉత్కర్ష్ 2029 లో పేర్కొన్న యూనిఫైడ్ లెండింగ్ ఇంటర్ఫేస్ (ULI) ప్రాథమిక ఉద్దేశ్యం ఏమిటి?
A) అంతర్జాతీయ స్టాక్ ట్రేడింగ్ను నియంత్రించడం
B) ఆర్థిక పుకార్ల కోసం సోషల్ మీడియాను పర్యవేక్షించడం
C) అట్టడుగు వర్గాలకు సులభంగా, వేగంగా రుణ సౌకర్యం కల్పించడం
D) గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో భౌతిక నగదును నిర్వహించడం
Answer: C
Explanation: ULI అనేది క్రెడిట్ మదింపు సమయాన్ని భారీగా తగ్గించి ఎంఎస్ఎంఈలు, రైతులకు సులభంగా లోన్లు అందించే డిజిటల్ ఆర్కిటెక్చర్.
Q4. ఉత్కర్ష్ 2029 ఫ్రేమ్వర్క్ ఎన్ని ప్రాథమిక స్తంభాలపై (Pillars) నిర్మించబడింది?
A) 4
B) 6
C) 8
D) 10
Answer: B
Explanation: ఈ ఫ్రేమ్వర్క్ బలమైన నియంత్రణ, సాంకేతికత, గ్లోబల్ ఫోకస్ వంటి 6 వ్యూహాత్మక స్తంభాలపై నిర్మించబడింది.
Q5. అంతర్గత పర్యవేక్షణను మెరుగుపరచడానికి ఉత్కర్ష్ 2029 కింద ఆర్బీఐ దేనిని అభివృద్ధి చేయాలని ప్రతిపాదించింది?
A) బ్లాక్చెయిన్ క్రిప్టోకరెన్సీ
B) క్వాంటం సూపర్ కంప్యూటర్
C) లార్జ్ లాంగ్వేజ్ మోడల్ (LLM)
D) శాటిలైట్ ఇంటర్నెట్ నెట్వర్క్
Answer: C
Explanation: ఆర్బీఐ తన అంతర్గత డేటా విశ్లేషణ కోసం స్వంతంగా లార్జ్ లాంగ్వేజ్ మోడల్ (LLM) ను నిర్మించాలని యోచిస్తోంది.
Q6. ఈ వ్యూహం క్రింద సెంట్రల్ బ్యాంక్ డిజిటల్ కరెన్సీని (CBDC) విస్తరించడం యొక్క ప్రాథమిక లక్ష్యం ఏమిటి?
A) 2029 నాటికి భౌతిక కరెన్సీని పూర్తిగా తొలగించడం
B) క్రాస్-బోర్డర్ (సరిహద్దు) చెల్లింపుల ఖర్చు మరియు సమయాన్ని తగ్గించడం
C) దేశీయంగా యూపీఐ (UPI) ని భర్తీ చేయడం
D) ప్రభుత్వ మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులకు నేరుగా నిధులు సమకూర్చడం
Answer: B
Explanation: సాంప్రదాయ SWIFT నెట్వర్క్ల ద్వారా అయ్యే ఖర్చును మరియు సమయాన్ని తగ్గించి, అంతర్జాతీయ చెల్లింపులను చౌకగా మార్చడమే CBDC లక్ష్యం.
PYQ 1:
భారత ఆర్థిక వ్యవస్థకు సంబంధించి, ఈ క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. భారత ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీలను (G-Secs) రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా నిర్వహిస్తుంది.
2. "ఉత్కర్ష్" (Utkarsh) అనే పదం ఆర్బీఐ నిబంధనలు మరియు పర్యవేక్షణను మెరుగుపరిచే మధ్యకాలిక వ్యూహానికి సంబంధించింది.
పైన ఇచ్చిన ప్రకటనలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
Answer: 1 మరియు 2 రెండూ సరైనవే. ఆర్బీఐ ప్రభుత్వానికి బ్యాంకర్గా G-Secs ని నిర్వహిస్తుంది. ఉత్కర్ష్ అనేది దాని అధికారిక వ్యూహాత్మక ఫ్రేమ్వర్క్.
PYQ 2:
సెంట్రల్ బ్యాంక్ డిజిటల్ కరెన్సీ (CBDC) కి సంబంధించి ఈ క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. ఇది కేంద్ర బ్యాంకు ద్వారా డిజిటల్ రూపంలో జారీ చేయబడిన లీగల్ టెండర్.
2. ఇది పూర్తిగా డీసెంట్రలైజ్ చేయబడి ఉంటుంది మరియు పబ్లిక్ బ్లాక్చెయిన్ మైనింగ్పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
పైన ఇచ్చిన ప్రకటనలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
Answer: 1 మాత్రమే సరైనది. CBDC అనేది సార్వభౌమ లీగల్ టెండర్. ఇది క్రిప్టోకరెన్సీల వలె డీసెంట్రలైజ్డ్ కాదు, పూర్తిగా ఆర్బీఐ నియంత్రణలో కేంద్రీకృతమై (Centralized) ఉంటుంది. కాబట్టి రెండవ ప్రకటన తప్పు.
Question: భారతదేశాన్ని గ్లోబల్ ఫైనాన్షియల్ పవర్హౌస్గా మార్చడంలో ఆర్బీఐ 'ఉత్కర్ష్ 2029' వ్యూహం యొక్క ప్రాముఖ్యతను చర్చించండి. ULI మరియు CBDC వంటివి దేశీయ మరియు అంతర్జాతీయ ఆర్థిక సవాళ్లను ఎలా పరిష్కరిస్తాయి?
UPSC ప్రిలిమ్స్ కోసం, ఆర్బీఐ ఉపయోగించే ఖచ్చితమైన పదజాలాన్ని విస్మరించవద్దు — "ప్రాజెక్ట్ స-ముద్ర", "ULI" మరియు "6 స్తంభాలు" (6 Pillars) గుర్తుపెట్టుకోండి. మెయిన్స్ GS Paper 3 కోసం, ఉత్కర్ష్ 2029 అనేది ఫిన్టెక్, బ్యాంకింగ్ సంస్కరణలు లేదా రూపాయి అంతర్జాతీయీకరణకు సంబంధించిన ఏ జవాబుకైనా మంచి వాల్యూ అడిషన్ అవుతుంది.