ఏప్రిల్ 14 మరియు 15, 2026 మధ్య పాకిస్థాన్ నిర్వహించనున్న క్షిపణి పరీక్షను పర్యవేక్షించేందుకు భారత నౌకాదళం తన ప్రధాన క్షిపణి-ట్రాకింగ్ నౌక అయిన 'ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్ (INS Dhruv)'ను అరేబియా సముద్రంలో మోహరించింది. పాకిస్థాన్ ఉత్తర అరేబియా సముద్రంలో కొంత భాగాన్ని ఈ పరీక్ష కోసం మూసివేసింది. ఈ 15,000 టన్నుల అత్యాధునిక నౌకను అంతర్జాతీయ జలాల్లో ఉంచడం ద్వారా, ప్రత్యర్థి ఆయుధాలకు సంబంధించిన కీలకమైన సాంకేతిక సమాచారాన్ని (technical intelligence) నిజ-సమయంలో (real-time) సేకరించాలని మరియు వ్యూహాత్మక రక్షణను బలోపేతం చేయాలని భారతదేశం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
భారత నౌకాదళం తన ప్రధాన క్షిపణి-ట్రాకింగ్ నౌక అయిన ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్ను (INS Dhruv) పాకిస్థాన్ అనుమానిత క్షిపణి పరీక్షను పర్యవేక్షించడానికి మోహరించింది. ప్రత్యర్థి దేశాల ఆయుధాల సాంకేతిక సామర్థ్యాలను అంచనా వేయడానికి ఈ మోహరింపు ఉపయోగపడుతుంది.
పాకిస్థాన్ ప్రకటించిన క్షిపణి పరీక్ష విండో ఏప్రిల్ 14-15, 2026 సమయంలో, అంతర్జాతీయ జలాలైన అరేబియా సముద్రంలో (Arabian Sea) ఈ మోహరింపు జరిగింది.
భారత నౌకాదళం నేతృత్వంలో ఈ ఆపరేషన్ జరుగుతోంది. ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్ నౌక ఒక అద్భుతమైన ఇంజనీరింగ్ సృష్టి. దీనిని హిందుస్థాన్ షిప్యార్డ్ లిమిటెడ్ (HSL), రక్షణ పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి సంస్థ (DRDO) మరియు నేషనల్ టెక్నికల్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్ (NTRO) సంయుక్తంగా అభివృద్ధి చేశాయి.
ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్ అధునాతన యాక్టివ్ ఎలక్ట్రానికల్లీ స్కాన్డ్ అర్రే (AESA) రాడార్లను మరియు లాంగ్-రేంజ్ టెలిమెట్రీ రిసీవర్లను ఉపయోగిస్తుంది. ఇవి చాలా దూరం నుంచి కూడా క్షిపణుల పథం, వేగం మరియు గైడెన్స్ సిస్టమ్లను లాక్ చేసి ట్రాక్ చేస్తాయి.
ప్రత్యర్థి దేశాల క్షిపణుల కచ్చితమైన సాంకేతిక సామర్థ్యాలను మ్యాప్ చేయడం భారతదేశ అణు మరియు వ్యూహాత్మక రక్షణకు (strategic deterrence) అత్యంత కీలకం. ఇది సముద్ర నిఘాలో భారతదేశాన్ని అగ్రగామిగా నిలబెడుతుంది.
అక్టోబర్ 2021లో భారత నౌకాదళంలో చేరిన ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్, భారతదేశాన్ని అధునాతన బాలిస్టిక్ క్షిపణి-ట్రాకింగ్ నౌకలు కలిగిన అతికొద్ది దేశాల (ఎలైట్ క్లబ్) జాబితాలో చేర్చింది. ఇది బాలిస్టిక్ మిస్సైల్ డిఫెన్స్ (BMD) ప్రోగ్రామ్లో అంతర్భాగం.
అరేబియా సముద్రం ఇటీవల వ్యూహాత్మక పోటీకి కేంద్రంగా మారింది. గత కొన్నేళ్లుగా, భారత్ మరియు పాకిస్థాన్ రెండు దేశాలు కూడా తమ నావికాదళ కార్యకలాపాలను, సబ్మెరైన్ మోహరింపులను ఈ ప్రాంతంలో తీవ్రతరం చేశాయి.
నేషనల్ టెక్నికల్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్ (NTRO) అనేది జాతీయ భద్రతా సలహాదారు (NSA) పరిధిలో పనిచేసే అత్యంత ప్రత్యేకమైన సాంకేతిక నిఘా సంస్థ. ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్లోని ఎలక్ట్రానిక్ సెన్సార్లను ఈ సంస్థే పర్యవేక్షిస్తుంది.
భారతదేశ నిరంతర నిఘా కారణంగా, పొరుగు దేశాలు తమ వ్యూహాత్మక ఆయుధాలను పరీక్షించే విధానాలను భవిష్యత్తులో పునరాలోచించుకునే అవకాశం ఉంది.
Core Concept: ఓషన్ సర్వైలెన్స్ మరియు క్షిపణి ట్రాకింగ్ నౌకలు (Ocean Surveillance and Missile Tracking Ships)
Q1. DRDO తో పాటు ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్లో (INS Dhruv) అధునాతన ఎలక్ట్రానిక్ ఇంటెలిజెన్స్ సెన్సార్లను ఏర్పాటు చేయడంలో పాల్గొన్న ప్రధాన సంస్థ ఏది?
A) భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ISRO)
B) నేషనల్ టెక్నికల్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్ (NTRO)
C) రీసెర్చ్ అండ్ అనాలిసిస్ వింగ్ (R&AW)
D) భాభా అటామిక్ రీసెర్చ్ సెంటర్ (BARC)
Answer: B
Explanation: NTRO ఒక అత్యంత ప్రత్యేకమైన సాంకేతిక నిఘా ఏజెన్సీ. ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్లో ఎలక్ట్రానిక్ ఇంటెలిజెన్స్ మరియు టెలిమెట్రీ సిస్టమ్ల కోసం కోర్ నైపుణ్యాన్ని NTRO అందించింది.
Q2. ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్ ఏ షిప్యార్డ్లో స్వదేశీ పరిజ్ఞానంతో నిర్మించబడింది?
A) మజాగావ్ డాక్ షిప్బిల్డర్స్ లిమిటెడ్ (MDL)
B) కొచ్చిన్ షిప్యార్డ్ లిమిటెడ్ (CSL)
C) హిందుస్థాన్ షిప్యార్డ్ లిమిటెడ్ (HSL)
D) గార్డెన్ రీచ్ షిప్బిల్డర్స్ అండ్ ఇంజనీర్స్ (GRSE)
Answer: C
Explanation: విశాఖపట్నంలోని హిందుస్థాన్ షిప్యార్డ్ లిమిటెడ్ (HSL)లో ఈ 15,000 టన్నుల ట్రాకింగ్ నౌక నిర్మించబడింది.
Q3. భారత్ కాకుండా, ప్రపంచంలో ఇటువంటి ప్రత్యేక సముద్ర నిఘా మరియు క్షిపణి-ట్రాకింగ్ నౌకలు కలిగి ఉన్న నాలుగు దేశాలు ఏవి?
A) అమెరికా, బ్రిటన్, చైనా మరియు ఫ్రాన్స్
B) అమెరికా, రష్యా, చైనా మరియు ఫ్రాన్స్
C) రష్యా, బ్రిటన్, జపాన్ మరియు అమెరికా
D) అమెరికా, ఇజ్రాయెల్, చైనా మరియు రష్యా
Answer: B
Explanation: ఈ సామర్థ్యాన్ని ఆపరేట్ చేస్తున్న ప్రపంచంలోని ఐదవ దేశం భారతదేశం. అమెరికా, రష్యా, చైనా మరియు ఫ్రాన్స్ ఈ ఎలైట్ క్లబ్లో ఉన్నాయి.
Q4. ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్లో ఉపయోగించిన AESA రాడార్ల ప్రధాన విధి ఏమిటి?
A) యాంటీ-షిప్ క్రూయిజ్ క్షిపణులను ప్రయోగించడం
B) పరీక్షించబడే లేదా శత్రువుల క్షిపణుల పథాలు మరియు వేగాన్ని ట్రాక్ చేయడం
C) ప్రపంచవ్యాప్తంగా శత్రువుల జలాంతర్గామి కమ్యూనికేషన్లను జామ్ చేయడం
D) విమాన వాహక నౌక (Aircraft Carrier) ఫ్లైట్ డెక్ను కంట్రోల్ చేయడం
Answer: B
Explanation: యాక్టివ్ ఎలక్ట్రానికల్లీ స్కాన్డ్ అర్రే (AESA) రాడార్లు చాలా దూరం నుండి క్షిపణుల వేగం, ఫ్లైట్ ప్రొఫైల్స్ మరియు టెలిమెట్రీని స్కాన్ చేయడానికి, ట్రాక్ చేయడానికి రూపొందించబడ్డాయి.
Q5. పాకిస్థాన్ అనుమానిత క్షిపణి పరీక్షను పర్యవేక్షించేందుకు ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్ను ఇటీవల ఏ సముద్ర ప్రాంతంలో మోహరించారు?
A) బంగాళాఖాతం
B) హిందూ మహాసముద్రం (భూమధ్యరేఖ వద్ద)
C) అరేబియా సముద్రం
D) హార్ముజ్ జలసంధి
Answer: C
Explanation: పాకిస్థాన్ ప్రకటించిన పరీక్షా విండోను పర్యవేక్షించడానికి ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్ను అరేబియా సముద్రంలో (Arabian Sea) ఉంచారు.
Q6. నేషనల్ టెక్నికల్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్ (NTRO) నేరుగా ఎవరి అధికారం కింద పనిచేస్తుంది?
A) చీఫ్ ఆఫ్ డిఫెన్స్ స్టాఫ్ (CDS)
B) రక్షణ మంత్రి
C) జాతీయ భద్రతా సలహాదారు (NSA)
D) ఇంటెలిజెన్స్ బ్యూరో డైరెక్టర్
Answer: C
Explanation: NTRO ప్రధానమంత్రి కార్యాలయంలోని జాతీయ భద్రతా సలహాదారు (National Security Advisor - NSA) కింద నేరుగా పనిచేస్తుంది.
PYQ 1:
ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్కు (INS Dhruv) సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. ఇది భారతదేశం స్వదేశీగా నిర్మించిన మొదటి అణుశక్తితో నడిచే బాలిస్టిక్ క్షిపణి జలాంతర్గామి.
2. దీనిని DRDO, NTRO మరియు హిందుస్థాన్ షిప్యార్డ్ లిమిటెడ్ సంయుక్తంగా అభివృద్ధి చేశాయి.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
Answer: వాక్యం 2 మాత్రమే సరైనది. వాక్యం 1 తప్పు, ఎందుకంటే ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్ అనేది సముద్ర నిఘా మరియు క్షిపణి-ట్రాకింగ్ నౌక (జలాంతర్గామి కాదు. అణు జలాంతర్గామి ఐఎన్ఎస్ అరిహంత్).
PYQ 2:
రక్షణ సాంకేతికతకు సంబంధించి తరచుగా వార్తల్లో కనిపించే 'AESA' అనగా ఏమిటి?
Answer: యాక్టివ్ ఎలక్ట్రానికల్లీ స్కాన్డ్ అర్రే (Active Electronically Scanned Array). ఇది ఫైటర్ జెట్లు మరియు ట్రాకింగ్ నౌకలలో ఉపయోగించే అత్యంత అధునాతన రాడార్ సాంకేతికత.
Question: "ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్ (INS Dhruv) లాంటి అత్యున్నత నావికా ఆస్తుల మోహరింపు భారతదేశ జాతీయ భద్రతలో సాంకేతిక ఆధారిత వ్యూహాత్మక నిరోధకతను (strategic deterrence) సూచిస్తుంది." భారతదేశ భద్రతను కాపాడటంలో సముద్ర డొమైన్ అవగాహన మరియు ఇంటెలిజెన్స్ సేకరణ ప్రాముఖ్యతను విశ్లేషించండి.
రక్షణ మరియు UPSC ప్రిలిమ్స్ పరీక్షల కోసం, ఐఎన్ఎస్ ధ్రువ్ నిర్మాణంలో పాల్గొన్న సంస్థలను (HSL, DRDO, NTRO) మరియు దాని హల్ నంబర్ను (A40) కచ్చితంగా గుర్తుంచుకోండి. Mains పరీక్షలలో "రక్షణ రంగంలో ఆత్మనిర్భర్ భారత్" మరియు "భారతదేశ అణు వ్యూహాత్మక రక్షణ" (India's Evolving Nuclear Deterrence Strategy) వంటి అంశాలకు ఈ సమాచారాన్ని ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.