భారతదేశ ఎన్నికల ముఖచిత్రాన్ని మార్చేందుకు ఏప్రిల్ 16, 2026న లోక్సభలో "రాజ్యాంగ (131వ సవరణ) బిల్లు, 2026" ప్రవేశపెట్టబడింది. పెరుగుతున్న జనాభాకు అనుగుణంగా లోక్సభ గరిష్ట సభ్యుల సంఖ్యను 550 నుండి 850కి పెంచాలని ఈ బిల్లు ప్రతిపాదిస్తోంది. 1971 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా ఉన్న సీట్ల కేటాయింపు నిబంధనను తొలగించి, తక్షణమే 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation) చేపట్టడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశ్యం. అలాగే, మహిళా రిజర్వేషన్ల అమలును కొత్త జనాభా లెక్కలతో సంబంధం లేకుండా వేగవంతం చేసేందుకు ఈ బిల్లు దారి తీస్తుంది.
కేంద్ర ప్రభుత్వం రాజ్యాంగ (131వ సవరణ) బిల్లు, నియోజకవర్గాల పునర్విభజన బిల్లు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల చట్టాల (సవరణ) బిల్లును ఒక ప్యాకేజీగా ప్రవేశపెట్టింది. 50 ఏళ్లుగా లోక్సభ సీట్ల పెంపుపై ఉన్న స్తబ్ధతను తొలగించి, సభను విస్తరించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
ఈ బిల్లులను ఏప్రిల్ 16, 2026న న్యూఢిల్లీలోని లోక్సభలో ప్రవేశపెట్టారు. 2029 ఎన్నికల నాటికి ప్రస్తుత జనాభాకు అనుగుణంగా ప్రాతినిధ్యం ఉండేలా చూడటం దీని ఉద్దేశ్యం.
కేంద్ర న్యాయ మరియు న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ నోడల్ ఏజెన్సీగా ఉంది. ఈ ప్రక్రియలో భారత ఎన్నికల సంఘం మరియు సుప్రీంకోర్టు రిటైర్డ్ జడ్జి నేతృత్వంలోని నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్ పాల్గొంటాయి.
2026 తర్వాత వచ్చే జనాభా లెక్కల వరకు వేచి చూడాలనే రాజ్యాంగపరమైన అడ్డంకిని ఈ సవరణ తొలగిస్తుంది. దీనివల్ల 2011 జనాభా లెక్కల డేటాను నియోజకవర్గాల సరిహద్దులు గీయడానికి ఉపయోగించుకోవచ్చు. బిల్లు ఆమోదం పొందాక, జనాభా ప్రాతిపదికన 850 సీట్లను రాష్ట్రాల మధ్య విభజించేందుకు ఒక కమిషన్ను ఏర్పాటు చేస్తారు.
ప్రస్తుత సీట్ల పంపిణీ 1971 నాటి జనాభాపై ఆధారపడి ఉంది, ఇది నేటి ప్రజాస్వామ్య అవసరాలకు తగినట్లుగా లేదు. ఇది ఆర్టికల్ 81 (లోక్సభ నిర్మాణం) మరియు ఆర్టికల్ 82 (ప్రతి జనాభా లెక్కల తర్వాత పునర్వ్యవస్థీకరణ)పై ప్రభావం చూపుతుంది. అలాగే, 106వ సవరణ (మహిళా రిజర్వేషన్ చట్టం) అమలులో ఉన్న న్యాయపరమైన చిక్కులను ఇది తొలగిస్తుంది.
1976లో 42వ సవరణ ద్వారా జనాభా నియంత్రణను ప్రోత్సహించడానికి 1971 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా సీట్లను ఫ్రీజ్ చేశారు. 2001లో 84వ సవరణ ద్వారా ఈ నిషేధాన్ని మరో 25 ఏళ్ల పాటు (2026 వరకు) పొడిగించారు.
చివరి నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్ను 2002లో (కులదీప్ సింగ్ కమిషన్) ఏర్పాటు చేశారు, ఇది సరిహద్దులను మార్చింది కానీ సీట్ల సంఖ్యను పెంచలేదు. 2023 నాటి 'నారీ శక్తి వందన్ అధినియం' మొదట జనాభా లెక్కల తర్వాతే అమలు కావాలని నిబంధన విధించింది.
ఈ బిల్లు ఆర్టికల్ 81, 82 మరియు 170లకు సంబంధించినది. నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్ ఇచ్చే ఆదేశాలకు చట్టబద్ధమైన బలం ఉంటుంది మరియు వాటిని ఏ కోర్టులోనూ సవాలు చేయలేము.
ఎంపీల సంఖ్య పెరగడం వల్ల కేంద్ర మంత్రిమండలి పరిమాణం కూడా (ఆర్టికల్ 75 ప్రకారం సుమారు 122 మంది వరకు) పెరుగుతుంది. జనాభా ఎక్కువగా ఉన్న ఉత్తరాది రాష్ట్రాల రాజకీయ బలం పెరిగి, జనాభా నియంత్రణను సమర్థవంతంగా అమలు చేసిన దక్షిణాది రాష్ట్రాలతో రాజకీయ ఘర్షణలకు దారితీసే అవకాశం ఉంది.
Core Concept: నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్ (Delimitation Commission)
Q1. 131వ సవరణ బిల్లు ప్రకారం తదుపరి పునర్విభజన కోసం ఏ జనాభా లెక్కలను ప్రాతిపదికగా ప్రతిపాదించారు?
A) 1971
B) 2001
C) 2011
D) 2021
జవాబు: C
వివరణ: 2027 జనాభా లెక్కలు పూర్తయ్యే వరకు 2011 డేటాను ఉపయోగించాలని బిల్లు కోరుతోంది.
Q2. లోక్సభ గరిష్ట సభ్యుల సంఖ్యను ఎంతకు పెంచాలని ప్రతిపాదించారు?
A) 545
B) 750
C) 850
D) 1000
జవాబు: C
వివరణ: పెరిగిన జనాభాకు అనుగుణంగా ఈ సంఖ్యను 850కి పెంచాలని ప్రతిపాదించారు.
Q3. లోక్సభ సీట్లపై నిషేధాన్ని (Freeze) మొదట ఏ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ప్రవేశపెట్టారు?
A) 24వ సవరణ
B) 42వ సవరణ
C) 44వ సవరణ
D) 84వ సవరణ
జవాబు: B
వివరణ: 1976లో 42వ సవరణ ద్వారా 1971 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా సీట్లను ఫ్రీజ్ చేశారు.
Q4. నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్ ఛైర్మన్ను ఎవరు నియమిస్తారు?
A) భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి
B) భారత రాష్ట్రపతి
C) కేంద్ర ప్రభుత్వం
D) లోక్సభ స్పీకర్
జవాబు: C
వివరణ: 2026 పునర్విభజన బిల్లు ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం ఛైర్మన్ను నియమిస్తుంది.
Q5. మహిళా రిజర్వేషన్ చట్టం (106వ సవరణ)పై ఈ బిల్లు ప్రభావం ఏమిటి?
A) రిజర్వేషన్లను రద్దు చేస్తుంది
B) కోటాను 15%కి తగ్గిస్తుంది
C) 2023 తర్వాత వచ్చే మొదటి జనాభా లెక్కల నిబంధనను తొలగిస్తుంది
D) అమలును 2034 వరకు వాయిదా వేస్తుంది
జవాబు: C
వివరణ: దీనివల్ల 2011 ప్రాతిపదికన జరిగే పునర్విభజనతోనే మహిళా రిజర్వేషన్లు అమలవుతాయి.
Q6. ఏ ఆర్టికల్ ప్రకారం మంత్రిమండలి పరిమాణం లోక్సభ బలం లో 15% మించకూడదు?
A) ఆర్టికల్ 74
B) ఆర్టికల్ 75
C) ఆర్టికల్ 76
D) ఆర్టికల్ 78
జవాబు: B
వివరణ: 91వ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 75(1A)లో ఈ పరిమితిని చేర్చారు.
PYQ 1:
నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్ (Delimitation Commission)కు సంబంధించి ఈ క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. కమిషన్ ఆదేశాలను ఏ కోర్టులోనూ సవాలు చేయలేము.
2. కమిషన్ ఆదేశాలను లోక్సభలో ఉంచినప్పుడు, పార్లమెంటు వాటిని సవరించవచ్చు.
పైన పేర్కొన్న వాటిలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
జవాబు: 1 మాత్రమే. (రెండవ ప్రకటన తప్పు ఎందుకంటే పార్లమెంటుకు ఆదేశాలను సవరించే అధికారం లేదు).
PYQ 2:
ప్రకటన (Assertion - A): 1970ల నుండి జనాభా పెరిగినప్పటికీ లోక్సభ సీట్ల సంఖ్య మారలేదు.
కారణం (Reason - R): జనాభా నియంత్రణ విధానాలకు మద్దతుగా 2001 నాటి 84వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం 2026 వరకు సీట్ల పెంపుపై నిషేధాన్ని పొడిగించింది.
జవాబు: A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు A కు R సరైన వివరణ.
ప్రశ్న: "131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు ద్వారా ప్రతిపాదించిన లోక్సభ విస్తరణ ప్రాతినిధ్య సంక్షోభాన్ని పరిష్కరిస్తుంది, కానీ సమాఖ్య సమానత్వం (Federal Parity)పై ఆందోళనలను కలిగిస్తుంది. చర్చించండి."
పరీక్షకులు ఎక్కువగా రాజ్యాంగ సవరణలు (42, 84, 106, 131) మరియు వాటి సంవత్సరాలపై దృష్టి పెడతారు. ప్రిలిమ్స్ కోసం జనాభా లెక్కల తేదీలను గుర్తుంచుకోండి. మెయిన్స్ కోసం "ఫెడరలిజం vs ప్రాతినిధ్యం" అనే అంశంపై దృష్టి పెట్టండి, ఎందుకంటే ఇది GS పేపర్ II లో వచ్చే అవకాశం చాలా ఎక్కువ.