నారీ శక్తి వందన్ అధినియంగా ప్రాచుర్యం పొందిన 106వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2023ను ఏప్రిల్ 16, 2026 నుండి అమలులోకి తెస్తూ భారత ప్రభుత్వం అధికారికంగా నోటిఫికేషన్ విడుదల చేసింది. ఈ చారిత్రాత్మక చట్టం లోక్సభ, రాష్ట్ర శాసనసభలు మరియు ఢిల్లీ శాసనసభలో మహిళలకు 33% రిజర్వేషన్లను నిర్దేశిస్తుంది. 2029 సాధారణ ఎన్నికల నాటికి దీనిని అమలు చేసేందుకు వీలుగా, తదుపరి జనాభా గణన (Census) మరియు నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation)తో సంబంధం లేకుండా కోటాను అమలు చేసేందుకు ప్రభుత్వం మరిన్ని సవరణలను ప్రతిపాదిస్తోంది. దీని కోసం 2011 జనాభా గణన డేటాను ఉపయోగించే అవకాశం ఉంది.
సెప్టెంబర్ 2023లో ఆమోదించబడిన నారీ శక్తి వందన్ అధినియం (106వ సవరణ చట్టం) ఏప్రిల్ 16, 2026 నుండి క్రియాశీలక చట్టంగా మారుతుందని కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. దీనివల్ల రిజర్వేషన్ల అమలు దిశగా మొదటి చట్టబద్ధమైన అడుగు పడింది.
భారత గెజిట్లో ఏప్రిల్ 16, 2026న నోటిఫికేషన్ ప్రచురించబడింది. ఇది న్యూ ఢిల్లీలోని పార్లమెంటుతో పాటు అన్ని రాష్ట్ర రాజధానులలోని శాసనసభలకు వర్తిస్తుంది.
కేంద్ర న్యాయ శాఖ ప్రధాన అమలు సంస్థగా ఉంటుంది. 2023లో ఆమోదం తెలిపిన భారత రాష్ట్రపతి, సీట్ల కేటాయింపు మరియు రొటేషన్ను పర్యవేక్షించే భారత ఎన్నికల సంఘం కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.
ఈ చట్టం ద్వారా రాజ్యాంగంలో ఆర్టికల్ 330A మరియు ఆర్టికల్ 332Aలను చేర్చారు.
ప్రస్తుతం లోక్సభలో కేవలం 15% ఉన్న మహిళా ప్రాతినిధ్యాన్ని పెంచడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం. ఇది SDG 5 (లింగ సమానత్వం) సాధనకు తోడ్పడుతుంది. క్షేత్రస్థాయిలో మహిళల భాగస్వామ్యాన్ని పెంచి ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేస్తుంది.
మహిళా రిజర్వేషన్ల పోరాటం 1996లో దేవెగౌడ ప్రభుత్వ కాలంలో ప్రారంభమైంది. 2010లో రాజ్యసభలో బిల్లు ఆమోదం పొందినా లోక్సభలో వీగిపోయింది. చివరకు సెప్టెంబర్ 2023లో ఈ చట్టం తుది ఆమోదం పొందింది.
1992లో జరిగిన 73వ మరియు 74వ రాజ్యాంగ సవరణల ద్వారా స్థానిక సంస్థలలో (పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలు) మహిళలకు 33% రిజర్వేషన్లు కల్పించారు. అదే స్పూర్తితో ఇప్పుడు జాతీయ స్థాయిలో ఈ చట్టం వచ్చింది.
ఈ చట్టం రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 368 (సవరణ అధికారం)కి సంబంధించింది. అలాగే మహిళల కోసం ప్రత్యేక నిబంధనలు చేసేందుకు వీలు కల్పించే **ఆర్టికల్ 15(3)**తో కూడా దీనికి సంబంధం ఉంది.
సీట్ల సంఖ్య 50% పెరగడం వల్ల దేశవ్యాప్తంగా భారీగా నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation) జరుగుతుంది. 2029 నాటికి ప్రపంచంలోనే అత్యధిక మహిళా ప్రజా ప్రతినిధులు ఉన్న దేశంగా భారత్ అవతరించే అవకాశం ఉంది.
Core Concept: నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కమిషన్ (Delimitation Commission)
Q1. నారీ శక్తి వందన్ అధినియం ఎన్నో రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం?
A) 101వ
B) 104వ
C) 106వ
D) 108వ
Answer: C
Explanation: ఇది 106వ సవరణ చట్టం; ఇది 128వ సవరణ బిల్లు.
Q2. మహిళా రిజర్వేషన్లు క్రింది వాటిలో దేనికి వర్తిస్తాయి?
A) రాజ్యసభ
B) రాష్ట్ర శాసన మండలి
C) రాష్ట్ర శాసనసభలు
D) A మరియు C రెండూ
Answer: C
Explanation: ఈ చట్టం లోక్సభ, రాష్ట్ర శాసనసభలు మరియు ఢిల్లీ అసెంబ్లీకి మాత్రమే వర్తిస్తుంది.
Q3. ఈ చట్టం కింద రిజర్వేషన్ ప్రారంభ కాలపరిమితి ఎంత?
A) 10 ఏళ్లు
B) 15 ఏళ్లు
C) 20 ఏళ్లు
D) శాశ్వతం
Answer: B
Explanation: ఈ చట్టంలో 15 ఏళ్ల 'సన్సెట్ క్లాజ్' ఉంది.
Q4. ప్రతిపాదిత సీట్ల పెంపు ప్రకారం లోక్సభ కొత్త సభ్యుల సంఖ్య ఎంత?
A) 543
B) 750
C) 816
D) 888
Answer: C
Explanation: జనాభా పెరుగుదల మరియు రిజర్వేషన్ల సర్దుబాటు కోసం సీట్లను 816కు పెంచాలని ప్రతిపాదించారు.
Q5. లోక్సభలో మహిళా రిజర్వేషన్ల కోసం ఏ కొత్త ఆర్టికల్ను చేర్చారు?
A) ఆర్టికల్ 330A
B) ఆర్టికల్ 331
C) ఆర్టికల్ 338
D) ఆర్టికల్ 243D
Answer: A
Explanation: ఆర్టికల్ 330A లోక్సభలో మహిళా రిజర్వేషన్ల గురించి తెలుపుతుంది.
Q6. 106వ సవరణ అమలు ఏ ప్రక్రియపై ఆధారపడి ఉంటుంది?
A) రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు మాత్రమే
B) నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation)
C) జాతీయ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ
D) సుప్రీం కోర్టు ఆమోదం
Answer: B
Explanation: పునర్విభజన ప్రక్రియ ముగిసిన తర్వాతే రిజర్వేషన్లు అమలులోకి వస్తాయని చట్టం పేర్కొంది.
PYQ 1:
106వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2023కి సంబంధించి ఈ క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. ఇది రాజ్యసభలో మహిళలకు 33% రిజర్వేషన్లను కల్పిస్తుంది.
2. ఈ రిజర్వేషన్ ఇతర వెనుకబడిన తరగతుల (OBC) మహిళలకు అంతర్గత కోటాను కలిగి ఉంటుంది.
పై వాటిలో సరైనవి ఏవి?
Answer: 1 మరియు 2 రెండూ తప్పు. (వివరణ: ఇది రాజ్యసభకు వర్తించదు మరియు ఇందులో ఓబిసి (OBC) అంతర్గత కోటా లేదు).
PYQ 2:
Assertion (A): నారీ శక్తి వందన్ అధినియంలో 'సన్సెట్ క్లాజ్' (కాలపరిమితి) ఉంది.
Reason (R): రాజ్యాంగపరమైన రిజర్వేషన్లను వాటి అవసరాన్ని బట్టి క్రమానుగతంగా సమీక్షించాల్సి ఉంటుంది.
Answer: A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు A కి R సరైన వివరణ.
Question: "నారీ శక్తి వందన్ అధినియం లింగ సమానత్వం వైపు ఒక అడుగు, కానీ దాని అమలులో కొన్ని ప్రక్రియాపరమైన అడ్డంకులు ఉన్నాయి. చర్చించండి."
Structure:
UPSC మెయిన్స్ కోసం "పునర్విభజన-ఫెడరలిజం" (దక్షిణాది vs ఉత్తరాది రాష్ట్రాలు) కోణంలో ప్రిపేర్ అవ్వండి. SSC/Banking పరీక్షల కోసం అమలు తేదీ (ఏప్రిల్ 16, 2026), సవరణ సంఖ్య (106) మరియు లోక్సభ కొత్త సీట్ల సంఖ్య (816) గుర్తుంచుకోండి.