ఏప్రిల్ 17, 2026న లోక్సభలో 131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు వీగిపోయింది. 2029 ఎన్నికల నాటికి మహిళా రిజర్వేషన్లను అమలు చేయాలని, అందుకు 2011 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation) చేపట్టాలని ఈ బిల్లు ప్రతిపాదించింది. ఈ బిల్లుకు అనుకూలంగా 298 ఓట్లు రాగా, వ్యతిరేకగంగా 230 ఓట్లు వచ్చాయి. అయితే, రాజ్యాంగ సవరణకు అవసరమైన మూడింట రెండు వంతుల (2/3rd) మెజారిటీ (352 ఓట్లు) లభించకపోవడంతో బిల్లు ఆగిపోయింది. దీనితో పాటు ప్రభుత్వం డీలిమిటేషన్ బిల్లును కూడా ఉపసంహరించుకుంది.
ప్రభుత్వం మహిళా రిజర్వేషన్లను 2029 నాటికి అమలు చేయాలనే ఉద్దేశంతో లోక్సభ సీట్ల సంఖ్యను పెంచాలని ప్రయత్నించింది. కానీ, ప్రతిపక్షాల ఐక్యత కారణంగా ఈ 131వ సవరణ బిల్లు అవసరమైన మెజారిటీ సాధించలేకపోయింది.
ఏప్రిల్ 16-18 వరకు జరిగిన పార్లమెంటు ప్రత్యేక సమావేశాలలో భాగంగా ఏప్రిల్ 17న లోక్సభలో ఓటింగ్ జరిగింది.
ప్రభుత్వ పక్షాన ప్రధాని మోదీ, హోం మంత్రి అమిత్ షా బిల్లును సమర్థించగా, కాంగ్రెస్ నాయకత్వంలోని 'ఇండియా' (INDIA) కూటమి దీనిని వ్యతిరేకించింది.
ప్రభుత్వ ప్రతిపాదన ప్రకారం:
రాజ్యాంగ సవరణలకు కేవలం సాధారణ మెజారిటీ సరిపోదు. ప్రత్యేక మెజారిటీ ఉండాలని ఈ ఘటన నిరూపించింది. అలాగే, ఉత్తరాది-దక్షిణాది రాష్ట్రాల మధ్య జనాభా ప్రాతిపదికన సీట్ల కేటాయింపుపై ఉన్న వివాదాన్ని ఇది మరోసారి తెరపైకి తెచ్చింది.
1976లో 42వ సవరణ ద్వారా, 2002లో 84వ సవరణ ద్వారా నియోజకవర్గాల సంఖ్యను 1971 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా 2026 వరకు ఫ్రీజ్ (Freeze) చేశారు. జనాభా నియంత్రణ పాటించే రాష్ట్రాలకు నష్టం కలగకూడదనేది దీని ఉద్దేశం.
Q1. ఏప్రిల్ 2026లో లోక్సభలో వీగిపోయిన రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు సంఖ్య ఎంత?
A) 106వ బిల్లు
B) 128వ బిల్లు
C) 131వ బిల్లు
D) 150వ బిల్లు
జవాబు: C
వివరణ: మహిళా రిజర్వేషన్ మరియు డీలిమిటేషన్ ప్రక్రియను మార్చడానికి ఉద్దేశించిన బిల్లు 131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు.
Q2. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు ఆమోదం పొందడానికి లోక్సభలో ఎంత మెజారిటీ అవసరం?
A) సాధారణ మెజారిటీ
B) హాజరైన వారిలో 1/2 వంతు
C) హాజరైన వారిలో 2/3 వంతు మరియు సభ మొత్తం సభ్యులలో సగం కంటే ఎక్కువ
D) కేవలం స్పీకర్ అనుమతి
జవాబు: C
వివరణ: ఆర్టికల్ 368 ప్రకారం రాజ్యాంగ సవరణకు ప్రత్యేక మెజారిటీ (Special Majority) అవసరం.
Q3. ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించిన 131వ సవరణ బిల్లు ప్రకారం లోక్సభ సీట్ల సంఖ్య ఎంతకు పెరుగుతుంది?
A) 600
B) 750
C) 816
D) 900
జవాబు: C
వివరణ: మహిళా కోటాను సర్దుబాటు చేయడానికి లోక్సభ సీట్లను 816కు పెంచాలని ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించింది.
Q4. నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation) గురించి తెలిపే రాజ్యాంగ ఆర్టికల్ ఏది?
A) ఆర్టికల్ 52
B) ఆర్టికల్ 82
C) ఆర్టికల్ 110
D) ఆర్టికల్ 324
జవాబు: B
వివరణ: ప్రతి జనాభా లెక్కల తర్వాత నియోజకవర్గాలను పునర్విభజించాలని ఆర్టికల్ 82 పేర్కొంటుంది.
Q5. 'అడ్జర్న్డ్ సైన్ డై' (Adjourned Sine Die) అంటే ఏమిటి?
A) ఒక రోజు వాయిదా
B) గంట సేపు వాయిదా
C) తిరిగి సమావేశమయ్యే తేదీ చెప్పకుండా నిరవధికంగా వాయిదా వేయడం
D) సభను రద్దు చేయడం
జవాబు: C
వివరణ: సభ తిరిగి ఎప్పుడు సమావేశమవుతుందో చెప్పకుండా వాయిదా వేయడాన్ని 'సైన్ డై' అంటారు.
Q6. ప్రభుత్వం 2026 డీలిమిటేషన్ కోసం ఏ జనాభా లెక్కలను ప్రాతిపదికగా తీసుకోవాలని ప్రతిపాదించింది?
A) 1971
B) 2001
C) 2011
D) 2021
జవాబు: C
వివరణ: 2021 జనాభా లెక్కలు ఆలస్యం కావడంతో, 2011 డేటాను ఉపయోగించాలని ప్రభుత్వం భావించింది.
PYQ 1 (UPSC Style):
రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును పార్లమెంటులో ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు.
2. ఈ బిల్లును ప్రవేశపెట్టడానికి రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతి అవసరం లేదు.
జవాబు: పై రెండు ప్రకటనలు సరైనవే.
PYQ 2 (State PSC Style):
మహిళా రిజర్వేషన్ బిల్లు (నారీ శక్తి వందన్ అధినియం) ఏ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా ఆమోదం పొందింది?
జవాబు: 106వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2023.
ప్రశ్న: "131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు వీగిపోవడం భారత సమాఖ్య వ్యవస్థలోని సవాళ్లను ఎలా ప్రతిబింబిస్తుంది? చర్చించండి."
ప్రిలిమ్స్ కోసం ఆర్టికల్ 368 (సవరణ పద్ధతి) మరియు ఆర్టికల్ 82 (డీలిమిటేషన్) గురించి బాగా చదువుకోండి. మెయిన్స్ కోసం "ఉత్తర-దక్షిణ రాష్ట్రాల మధ్య ప్రాతినిధ్య వివాదం" (North-South Delimitation Debate) పై దృష్టి పెట్టండి.
మీకు ఈ అంశంపై ఏవైనా సందేహాలు ఉన్నాయా?