అమెరికా మరియు ఇజ్రాయెల్ ఇరాన్పై సంయుక్తంగా చేసిన లక్షిత సైనిక దాడుల తర్వాత భౌగోళిక రాజకీయ పరిస్థితులు తీవ్రంగా మారాయి. దీనికి ప్రతీకారంగా ఇరాన్, ప్రపంచంలోనే అత్యంత కీలకమైన చమురు రవాణా మార్గమైన 'హార్ముజ్ జలసంధి'ని (Strait of Hormuz) దిగ్బంధించింది. ఈ పరిణామం వల్ల ప్రపంచ ఇంధన సరఫరా వ్యవస్థ దెబ్బతిని, ముడి చమురు ధరలు ఒక్కసారిగా పెరిగాయి. ఇది మధ్యప్రాచ్య ప్రాంత స్థిరత్వానికి ముప్పుగా పరిణమించడమే కాకుండా, భారతదేశం లాంటి చమురు దిగుమతి చేసుకునే దేశాల ఆర్థిక వ్యవస్థలపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతుంది.
అమెరికా మరియు ఇజ్రాయెల్ సైనిక బలగాలు ఇరాన్ కీలక రక్షణ స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి. దీనికి తక్షణ ప్రతీకారంగా, ఇరాన్కు చెందిన ఇస్లామిక్ రివల్యూషనరీ గార్డ్ కార్ప్స్ (IRGC) హార్ముజ్ జలసంధిలో పూర్తి స్థాయి నావికా దిగ్బంధనాన్ని (Naval Blockade) అమలు చేసింది.
ఈ ఆకస్మిక సైనిక ఉద్రిక్తతలు ఏప్రిల్ 20, 2026న గరిష్ట స్థాయికి చేరుకున్నాయి. పర్షియన్ గల్ఫ్, ఇజ్రాయెల్ సైనిక స్థావరాలు మరియు ఇరాన్ తీర ప్రాంతాలు ఈ ఘర్షణలకు కేంద్రంగా మారాయి.
ఈ ఘర్షణల్లో ప్రధానంగా అమెరికా సాయుధ దళాలు, ఇజ్రాయెల్ డిఫెన్స్ ఫోర్సెస్ (IDF) మరియు ఇరాన్ ఆర్మీ (IRGC) పాల్గొన్నాయి. ఆర్థిక పరిణామాలను అదుపు చేయడానికి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (UNSC) మరియు చమురు ఎగుమతి దేశాల సంస్థ (OPEC) రంగంలోకి దిగాయి.
సముద్రపు మందుపాతరలు (sea mines), వేగవంతమైన దాడి పడవలు (fast attack crafts), మరియు ఇరాన్ తీరం వెంబడి మోహరించిన యాంటీ-షిప్ క్షిపణుల ద్వారా ఇరాన్ ఈ దిగ్బంధనాన్ని అమలు చేస్తోంది. దీనివల్ల సన్నని జలమార్గం ద్వారా వాణిజ్య ట్యాంకర్ల రాకపోకలు పూర్తిగా ఆగిపోయాయి.
రోజుకు 20 మిలియన్ బ్యారెల్స్ పైగా చమురు రవాణా అయ్యే హార్ముజ్ జలసంధి ప్రపంచంలోనే అత్యంత కీలకమైన ఇంధన 'చోక్పాయింట్'. ఈ దిగ్బంధనం దీర్ఘకాలం కొనసాగితే ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఇంధన సంక్షోభం, తీవ్రమైన ద్రవ్యోల్బణం మరియు ఆర్థిక మాంద్యం ఏర్పడే ప్రమాదం ఉంది. భారతదేశానికి ఇది కరెంట్ అకౌంట్ లోటును (CAD) అనూహ్యంగా పెంచే అత్యవసర పరిస్థితి.
ఈ ప్రాంతంలో మునుపు కూడా తీవ్ర ఉద్రిక్తతలు చోటుచేసుకున్నాయి. 1980-1988 మధ్య జరిగిన ఇరాన్-ఇరాక్ యుద్ధంలో (ట్యాంకర్ వార్) అంతర్జాతీయ చమురు రవాణా తీవ్రంగా దెబ్బతింది. అలాగే 2019లో కూడా గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్లో వాణిజ్య నౌకలపై దాడులు జరిగాయి.
2023 చివర్లో ఎర్ర సముద్రంలో (Red Sea) వాణిజ్య నౌకలపై హౌతీ తిరుగుబాటుదారులు నిరంతరంగా చేసిన దాడులు, అంతర్జాతీయ భౌగోళిక జలమార్గాలను ఆయుధంగా వాడుకోవడానికి ఆధునిక ఉదాహరణగా నిలుస్తాయి.
హార్ముజ్ జలసంధి పర్షియన్ గల్ఫ్ను గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్తో కలిపే ఒక భౌగోళిక ప్రదేశం. అంతర్జాతీయ సముద్ర మార్గాలను నియంత్రించే చట్టపరమైన ఫ్రేమ్వర్క్ UNCLOS (ఐక్యరాజ్యసమితి సముద్ర చట్టం). ఇది నౌకల "నిరంతర రవాణా హక్కు" (Right of Transit Passage) ను కాపాడుతుంది.
ఈ ఘర్షణలు కొనసాగితే, ప్రపంచ దేశాలు దేశీయ పునరుత్పాదక ఇంధన వనరుల (Renewable energy) వైపు వేగంగా మళ్లే అవకాశం ఉంది. జలసంధిని బలవంతంగా తెరవడానికి అమెరికా తన నావికాదళాన్ని రంగంలోకి దించితే ఇది భారీ ప్రాంతీయ యుద్ధానికి దారితీయవచ్చు.
Core Concept: వ్యూహాత్మక సముద్ర చోక్పాయింట్స్ మరియు UNCLOS (Strategic Maritime Chokepoints and UNCLOS)
Q1. హార్ముజ్ జలసంధి (Strait of Hormuz) ద్వారా ఏ రెండు జల భాగాలు కలుపబడతాయి?
A) ఎర్ర సముద్రం మరియు గల్ఫ్ ఆఫ్ ఏడెన్
B) పర్షియన్ గల్ఫ్ మరియు గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్
C) మధ్యధరా సముద్రం మరియు అట్లాంటిక్ మహాసముద్రం
D) నల్ల సముద్రం మరియు మర్మారా సముద్రం
Answer: B
Explanation: పర్షియన్ గల్ఫ్ ప్రాంతం నుండి గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్ మీదుగా బహిరంగ సముద్రంలోకి వెళ్లడానికి హార్ముజ్ జలసంధి ఏకైక మార్గం.
Q2. UNCLOS (ఐక్యరాజ్యసమితి సముద్ర చట్టం) కింద, అంతర్జాతీయ జలసంధుల గుండా నౌకలు స్వేచ్ఛగా ప్రయాణించే హక్కును అధికారికంగా ఏమని పిలుస్తారు?
A) ఇన్నోసెంట్ ప్యాసేజ్ (Innocent Passage)
B) ట్రాన్సిట్ ప్యాసేజ్ (Transit Passage)
C) సార్వభౌమ నావిగేషన్ (Sovereign Navigation)
D) అన్రిస్ట్రిక్టెడ్ మారీటైమ్ యాక్సెస్ (Unrestricted Maritime Access)
Answer: B
Explanation: అంతర్జాతీయ వాణిజ్య నౌకలు జలసంధుల గుండా వెళ్లే హక్కును UNCLOS "ట్రాన్సిట్ ప్యాసేజ్" (Transit Passage) అని స్పష్టంగా పేర్కొంది.
Q3. భారతదేశ ఇంధన భద్రతకు సంబంధించిన ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. భారతదేశం తన ముడి చమురు అవసరాలలో 80% కంటే ఎక్కువ దిగుమతి చేసుకుంటుంది.
2. భారతదేశపు ముడి చమురు దిగుమతులలో ఎక్కువ భాగం మలక్కా జలసంధి గుండా వస్తాయి.
పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనది?
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2 రెండూ
D) 1 మరియు 2 కాదు
Answer: A
Explanation: 1వ వాక్యం సరైనది. కానీ 2వ వాక్యం తప్పు, ఎందుకంటే భారతదేశపు ముడి చమురు దిగుమతులు మలక్కా జలసంధి ద్వారా కాదు, హార్ముజ్ జలసంధి ద్వారా ఎక్కువగా వస్తాయి.
Q4. పర్షియన్ గల్ఫ్లో అంతర్జాతీయ చమురు రవాణాకు భారీ అంతరాయం కలిగించిన "ట్యాంకర్ వార్" ఏ చారిత్రక ఘర్షణ సమయంలో జరిగింది?
A) గల్ఫ్ యుద్ధం (1990-1991)
B) ఆరు రోజుల యుద్ధం (1967)
C) ఇరాన్-ఇరాక్ యుద్ధం (1980-1988)
D) యోమ్ కిప్పూర్ యుద్ధం (1973)
Answer: C
Explanation: ట్యాంకర్ వార్ అనేది సుదీర్ఘకాలం పాటు జరిగిన ఇరాన్-ఇరాక్ యుద్ధంలో సముద్ర మార్గంలో వాణిజ్య నౌకలను లక్ష్యంగా చేసుకున్న ఒక ప్రత్యేక ఘట్టం.
Q5. తీవ్రమైన ప్రపంచ చమురు సరఫరా సంక్షోభం ఏర్పడిన సమయంలో, అత్యవసర ఆయిల్ నిల్వలను విడుదల చేసేందుకు సమన్వయం చేసే బాధ్యత ఏ అంతర్జాతీయ సంస్థది?
A) ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ ద పెట్రోలియం ఎక్స్పోర్టింగ్ కంట్రీస్ (OPEC)
B) అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి (IMF)
C) అంతర్జాతీయ ఇంధన సంస్థ (IEA)
D) ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (UNSC)
Answer: C
Explanation: 1973 చమురు సంక్షోభం తర్వాత స్థాపించబడిన IEA (International Energy Agency), ఇంధన సరఫరా లోపించినప్పుడు ప్రపంచ ఎమర్జెన్సీ స్ట్రాటజిక్ నిల్వలను విడుదల చేయడానికి సమన్వయం చేస్తుంది.
Q6. కింది వాటిలో ఏ దేశం పర్షియన్ గల్ఫ్తో తీరరేఖను పంచుకోదు?
A) ఇరాన్
B) సౌదీ అరేబియా
C) యెమెన్
D) యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్
Answer: C
Explanation: యెమెన్ అరేబియా ద్వీపకల్పం దక్షిణ చివరలో ఎర్ర సముద్రం మరియు గల్ఫ్ ఆఫ్ ఏడెన్కు సరిహద్దుగా ఉంది, కానీ పర్షియన్ గల్ఫ్తో దీనికి సరిహద్దు లేదు.
PYQ 1:
ప్రపంచ సముద్ర వాణిజ్యానికి సంబంధించి, హార్ముజ్ జలసంధి యొక్క వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత ఏమిటి? భౌగోళిక రాజకీయ ఘర్షణలకు ఇది అత్యంత దుర్బలంగా (vulnerable) ఎందుకు పరిగణించబడుతుంది?
Answer: ఇది చమురు నిల్వలు అధికంగా ఉన్న పర్షియన్ గల్ఫ్ను గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్తో కలుపుతుంది. ప్రపంచ చమురు రవాణాలో ఐదవ వంతు దీని గుండానే సాగుతుంది. ఈ నౌకా మార్గం అత్యంత ఇరుకైనది (రెండు మైళ్ల వెడల్పు) కావడం మరియు ఇరాన్ వంటి దేశాల సరిహద్దుల్లో ఉండటం వల్ల, సముద్రపు మందుపాతరలు (sea mines) లాంటి నావికాదళ వ్యూహాలతో సులభంగా దీన్ని అడ్డుకునే అవకాశం ఉంది, కాబట్టి ఇది చాలా సెన్సిటివ్ ప్రాంతం.
PYQ 2:
ప్రతిపాదన (A): హార్ముజ్ జలసంధి దిగ్బంధనం వల్ల భారతదేశం యొక్క కరెంట్ అకౌంట్ లోటు (CAD) పెరుగుతుంది.
కారణం (R): దిగ్బంధనం కారణంగా అంతర్జాతీయ ముడి చమురు ధరలు పెరుగుతాయి, కాబట్టి పెట్రోలియం దిగుమతులపై ఎక్కువగా ఆధారపడే భారతదేశం యొక్క దిగుమతి బిల్లు గణనీయంగా పెరుగుతుంది.
సరైన సమాధానాన్ని ఎంచుకోండి:
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, A కి R సరైన వివరణ.
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ A కి R సరైన వివరణ కాదు.
C) A సరైనది కానీ R తప్పు.
D) A తప్పు కానీ R సరైనది.
Answer: A
Explanation: ప్రతిపాదన సరైనది. ముడి చమురు కోసం మనం దిగుమతులపై ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థ కాబట్టి, దిగ్బంధనం వల్ల చమురు ధరలు పెరిగి, మన దిగుమతి బిల్లు పెరుగుతుంది. ఇది ప్రత్యక్షంగా కరెంట్ అకౌంట్ లోటు పెరగడానికి కారణమవుతుంది.
Question: "సముద్ర మార్గాలలోని 'చోక్పాయింట్స్'ను ఆయుధంగా వాడుకోవడం ప్రపంచ ఆర్థిక స్థిరత్వానికి మరియు ఇంధన భద్రతకు తీవ్ర ముప్పు కలిగిస్తుంది." హార్ముజ్ జలసంధి దిగ్బంధనం నేపథ్యంలో ఈ వ్యాఖ్యను విశ్లేషించండి మరియు భారతదేశ వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలపై దీని ప్రభావాన్ని చర్చించండి.
UPSC Prelims కోసం పర్షియన్ గల్ఫ్, గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్ మరియు ఎర్ర సముద్రం సరిహద్దుల్లో ఉన్న దేశాల మ్యాప్ను జాగ్రత్తగా చదవండి. Mains (GS పేపర్ 2 & 3) కోసం మధ్యప్రాచ్య అస్థిరత వల్ల భారతదేశ స్థూల ఆర్థిక సూచికలైన ద్రవ్యోల్బణం మరియు కరెంట్ అకౌంట్ లోటు (CAD) పై పడే క్యాస్కేడింగ్ ఎఫెక్ట్పై దృష్టి పెట్టండి.