బెంగళూరులో జరిగిన 'సస్టెయినబుల్ ఎనర్జీ: యాన్ ఎజెండా ఫర్ ఇండియా @2047' సదస్సులో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) సూర్యకాంత్ మాట్లాడుతూ, స్వచ్ఛమైన ఇంధన వినియోగం కొద్దిమందికి మాత్రమే పరిమితం కాకూడదని నొక్కి చెప్పారు. "ఎనర్జీ జస్టిస్" (శక్తి న్యాయం) అనేది భారతదేశ భవిష్యత్తుకు నైతిక పునాది (moral architecture) అని, ఇది రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 కి అంతర్గతంగా ముడిపడి ఉందని స్పష్టం చేశారు. పర్యావరణ పరిరక్షణ కోసం పాత "కాలుష్య కారకులే మూల్యం చెల్లించాలి" (polluter pays) సిద్ధాంతం నుంచి మనం ముందుకు వెళ్లాలని సూచించారు. సరసమైన ధర, అందుబాటు, సమానత్వం, సమ్మిళితం అనే నాలుగు స్తంభాలపై ఈ మార్పు ఆధారపడి ఉండాలని పేర్కొన్నారు.
భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి బెంగళూరులో జరిగిన సస్టెయినబుల్ ఎనర్జీ సదస్సులో ప్రసంగించారు. స్వచ్ఛమైన ఇంధనం కేవలం సంపన్నులకే పరిమితం కాకూడదని, ఇది అందరికీ అందుబాటులో ఉండాలని 'ఎనర్జీ జస్టిస్' భావనను తెరపైకి తెచ్చారు. నష్టం జరిగిన తర్వాత పరిహారం చెల్లించే విధానం (reactive) నుండి, ప్రాజెక్టుల ప్రారంభ దశలోనే పర్యావరణాన్ని రక్షించే విధానం (proactive) వైపు మారాలని పిలుపునిచ్చారు.
ఈ సమావేశం ఏప్రిల్ 2026లో కర్ణాటక రాజధాని బెంగళూరులో జరిగింది.
ఈ కార్యక్రమాన్ని కామన్వెల్త్ లీగల్ ఎడ్యుకేషన్ అసోసియేషన్ (CLEA) నిర్వహించింది. సీజేఐ సూర్యకాంత్, కర్ణాటక సీఎం సిద్ధరామయ్య, కర్ణాటక హైకోర్టు సీజే విభు బాఖ్రు తదితరులు పాల్గొన్నారు.
మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులకు కఠినమైన పర్యావరణ షరతులు విధించడం ద్వారా న్యాయవ్యవస్థ ఎనర్జీ జస్టిస్ను అమలు చేస్తుంది. ఉదాహరణకు, బిందు కపూరియా కేసులో ఒక రోడ్డు ప్రాజెక్టుకు అనుమతి ఇస్తూనే, దానికి పరిహారంగా 185 ఎకరాల్లో 1.7 లక్షల చెట్లను (compensatory afforestation) నాటాలని కోర్టు ఆదేశించింది.
పర్యావరణ చట్టాల విషయంలో సుప్రీంకోర్టు తీసుకున్న కీలక నిర్ణయం ఇది. స్వచ్ఛమైన శక్తి వినియోగాన్ని ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు) తో అనుసంధానం చేయడం ద్వారా, ఇది ప్రతి పౌరుడి ప్రాథమిక హక్కుగా మారింది. పర్యావరణ పరిరక్షణ వల్ల పేదలు నష్టపోకుండా ఇది రక్షిస్తుంది.
1980ల నుంచి భారత పర్యావరణ చట్టాలు వేగంగా అభివృద్ధి చెందాయి. ఎం.సి. మెహతా లాంటి కేసుల ద్వారా "polluter pays" (కాలుష్య కారకులే మూల్యం చెల్లించాలి), "absolute liability" (సంపూర్ణ బాధ్యత) వంటి సూత్రాలు అమలులోకి వచ్చాయి.
COP26 లో భారతదేశం "పంచామృతం" లక్ష్యాలను ప్రకటించింది. 2030 నాటికి 500 GW శిలాజేతర (non-fossil) విద్యుత్ సామర్థ్యాన్ని సాధించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 జీవించే హక్కును, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను రక్షిస్తుంది. కాలుష్య రహిత, ఆరోగ్యకరమైన పర్యావరణాన్ని పొందడం కూడా జీవించే హక్కులో భాగమేనని సుప్రీంకోర్టు పలుమార్లు స్పష్టం చేసింది.
ఈ సదస్సు చివరలో "బెంగళూరు డిక్లరేషన్ ఆన్ సస్టెయినబుల్ ఎనర్జీ" ని విడుదల చేయనున్నారు. భవిష్యత్తులో హరిత ఇంధన విధానాల రూపకల్పనలో ఇది ఒక పాలసీ మార్గదర్శకంగా (policy roadmap) పనిచేస్తుంది.
Core Concept: పర్యావరణ హక్కు (Right to a Clean Environment - Article 21)
Q1. బెంగళూరులో భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి చేసిన ప్రసంగం ప్రకారం, భారతదేశంలో "ఎనర్జీ జస్టిస్" (శక్తి న్యాయం) కు ఆధారం రాజ్యాంగంలోని ఏ అధికరణ?
A) ఆర్టికల్ 14
B) ఆర్టికల్ 19
C) ఆర్టికల్ 21
D) ఆర్టికల్ 32
Answer: C
Explanation: ఆర్థిక వృద్ధి మరియు పర్యావరణాన్ని సమతుల్యం చేయడానికి ఆర్టికల్ 21 రాజ్యాంగబద్ధమైన ఆధారం అని సీజేఐ ఉద్ఘాటించారు.
Q2. 'సస్టెయినబుల్ ఎనర్జీ' సదస్సులో మాట్లాడుతూ, పర్యావరణ పరిరక్షణ విషయంలో న్యాయవ్యవస్థ ఏ పాత సిద్ధాంతం నుండి ముందుకు సాగుతోందని సీజేఐ పేర్కొన్నారు?
A) పబ్లిక్ ట్రస్ట్ డాక్ట్రిన్ (Public Trust Doctrine)
B) కాలుష్య కారకులే మూల్యం చెల్లించాలి (Polluter Pays Doctrine)
C) డాక్ట్రిన్ ఆఫ్ ఎమినెంట్ డొమైన్ (Eminent Domain)
D) ప్రివెంటివ్ ప్రిన్సిపల్ (Precautionary Principle)
Answer: B
Explanation: పాత తరం "polluter pays" విధానం నుండి అభివృద్ధి రూపకల్పన దశలోనే పర్యావరణాన్ని రక్షించే చురుకైన విధానం వైపు మారుతున్నట్లు సీజేఐ స్పష్టం చేశారు.
Q3. రాబోయే "బెంగళూరు డిక్లరేషన్" (Bengaluru Declaration) ప్రధానంగా ఏ అంశానికి సంబంధించినది?
A) ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) నియంత్రణ
B) సస్టెయినబుల్ ఎనర్జీ మరియు ఎనర్జీ జస్టిస్
C) తయారీ రంగంలో విదేశీ పెట్టుబడులు
D) అంతరిక్ష పరిశోధనలు మరియు శకలాల తగ్గింపు
Answer: B
Explanation: CLEA ఆధ్వర్యంలో జరుగుతున్న ఈ రెండు రోజుల సదస్సు చివరలో 'సస్టెయినబుల్ ఎనర్జీ మరియు ఎనర్జీ జస్టిస్' పై బెంగళూరు డిక్లరేషన్ విడుదల కానుంది.
Q4. సుప్రీంకోర్టు ఇటీవల ప్రస్తావించిన బిందు కపూరియా కేసుకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. పారామిలిటరీ ఆసుపత్రి రోడ్డు ప్రాజెక్టును కోర్టు పూర్తిగా రద్దు చేసింది.
2. నరికిన చెట్లకు పరిహారంగా 1.7 లక్షలకు పైగా చెట్లను నాటాలని కోర్టు ఆదేశించింది.
పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2
D) ఏదీ కాదు
Answer: B
Explanation: మొదటి వాక్యం తప్పు, ఎందుకంటే కోర్టు ఆ ప్రాజెక్టుకు అనుమతి ఇచ్చింది. కానీ పరిహారంగా పెద్ద ఎత్తున చెట్లను నాటాలని ఆదేశించింది కాబట్టి రెండవ వాక్యం సరైనది.
Q5. ముఖ్యమంత్రి చెప్పిన వివరాల ప్రకారం, 25,700 మెగావాట్ల పునరుత్పాదక ఇంధన సామర్థ్యంతో జాతీయ స్థాయిలో అగ్రస్థానంలో ఉన్న రాష్ట్రం ఏది?
A) తమిళనాడు
B) గుజరాత్
C) రాజస్థాన్
D) కర్ణాటక
Answer: D
Explanation: పునరుత్పాదక ఇంధన రంగంలో 25,700 మెగావాట్ల సామర్థ్యంతో కర్ణాటక అగ్రస్థానంలో ఉందని సీఎం సిద్ధరామయ్య పేర్కొన్నారు.
Q6. సీజేఐ పేర్కొన్న భారతదేశ ఇంధన మార్పునకు సంబంధించిన నాలుగు స్తంభాలలో కింది వాటిలో ఏది లేదు?
A) సరసమైన ధర (Affordability)
B) అందుబాటు (Accessibility)
C) ప్రైవేటీకరణ (Privatization)
D) సమ్మిళితం (Inclusion)
Answer: C
Explanation: సీజేఐ చెప్పిన నాలుగు స్తంభాలు: సరసమైన ధర (affordability), అందుబాటు (accessibility), సమానత్వం (equity), మరియు సమ్మిళితం (inclusion). ఇందులో ప్రైవేటీకరణ లేదు.
PYQ 1:
భారతదేశంలో పర్యావరణ న్యాయశాస్త్రం ఎలా అభివృద్ధి చెందిందో చర్చించండి. పర్యావరణ న్యాయాన్ని నిర్ధారించడానికి సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 21 పరిధిని ఎలా విస్తరించింది?
Answer: సుభాష్ కుమార్ v. స్టేట్ ఆఫ్ బీహార్ వంటి చారిత్రాత్మక తీర్పుల ద్వారా స్వచ్ఛమైన పర్యావరణ హక్కును చేర్చడానికి సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు) పరిధిని విస్తరించింది. ఇది పాత విధానాల (MC మెహతా కేసులలో 'Polluter Pays') నుండి చురుకైన విధానాల వైపు మారింది. హరిత ఇంధన విధానాలు అట్టడుగు వర్గాలపై భారం పడకుండా చూసేందుకు "ఎనర్జీ జస్టిస్" (శక్తి న్యాయం) ను ఇప్పుడు ప్రాథమిక హక్కుగా స్థాపిస్తోంది.
PYQ 2:
Assertion (A): స్వచ్ఛమైన ఇంధన వినియోగం వైపు మార్పు అందరినీ కలుపుకుని, సమానత్వంతో జరగాలని సుప్రీంకోర్టు సూచిస్తోంది.
Reason (R): సాంప్రదాయక "polluter pays" సిద్ధాంతం పర్యావరణ పరిరక్షణను ఒక ప్రాథమిక అవసరంగా కాకుండా, నష్టం జరిగిన తర్వాత తీసుకునే చర్యగా మాత్రమే చూస్తుంది.
సరైన సమాధానాన్ని ఎంచుకోండి:
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కి సరైన వివరణ
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
C) A సరైనది కానీ R తప్పు
D) A తప్పు కానీ R సరైనది
Answer: A
Explanation: రెండు వాక్యాలు సరైనవి మరియు R అనేది A కి సరైన వివరణ. కాలుష్యం చేసిన వారికి కేవలం జరిమానా విధించడం (reactive) ద్వారా పర్యావరణ నష్టాన్ని ఆపలేమని న్యాయవ్యవస్థ గ్రహించింది. అందుకే అభివృద్ధి (ఇంధన మార్పుతో సహా) మొదటి నుంచే సుస్థిరంగా జరగాలని ఆదేశిస్తోంది.
Question: "స్వచ్ఛమైన శక్తి కొద్దిమందికి మాత్రమే పరిమితం అయ్యే హక్కు కాకూడదు." భారతదేశ అభివృద్ధి అవసరాలు మరియు పర్యావరణ న్యాయశాస్త్రం నేపథ్యంలో 'ఎనర్జీ జస్టిస్' భావనను విశ్లేషించండి. (250 పదాలు)
ప్రిలిమ్స్ కోసం, Public Trust Doctrine, Precautionary Principle మరియు Polluter Pays Principle మధ్య తేడాలను స్పష్టంగా తెలుసుకోండి. మెయిన్స్ (GS-2 మరియు GS-3) పరీక్షలలో వాతావరణ మార్పులు లేదా గ్రీన్ ఎనర్జీకి సంబంధించిన ప్రశ్నలకు సమాధానాలు రాసేటప్పుడు "Energy Justice as the moral architecture of India's future" (ఎనర్జీ జస్టిస్ భారతదేశ భవిష్యత్తుకు నైతిక పునాది) అనే వాక్యాన్ని ఇంట్రడక్షన్ లేదా కన్క్లూజన్లో వాడండి. ఉపాధ్యాయునిగా, ఇలాంటి వాక్యాలు మెరుగైన స్కోరుకు సహాయపడతాయని విద్యార్థులకు సూచించండి.