ఉత్తరప్రదేశ్లోని అలీగఢ్లో ఉన్న షెఖా జీల్ (Shekha Jheel) పక్షుల అభయారణ్యానికి ప్రతిష్టాత్మక అంతర్జాతీయ 'రామ్సర్' (Ramsar) గుర్తింపు లభించింది. ఏప్రిల్ 2026లో జరిగిన ఈ ప్రకటనతో భారతదేశంలోని మొత్తం రామ్సర్ ప్రదేశాల సంఖ్య 99కి, యూపీలో 12కి చేరుకుంది. సెంట్రల్ ఏషియన్ ఫ్లైవే (Central Asian Flyway)లో ముఖ్యమైన మజిలీగా ఉన్న ఈ చిత్తడి నేల వలస పక్షులకు విశ్రాంతి కేంద్రంగా ఉంటుంది. భూగర్భ జలాల పెంపు, వరదల నియంత్రణ, వాతావరణ మార్పుల నివారణకు ఈ చిత్తడి నేల ఎంతో కీలకం కాబట్టి రాబోయే పోటీ పరీక్షలకు పర్యావరణం (Environment) విభాగంలో ఇది చాలా ముఖ్యమైన అంశం.
ఉత్తరప్రదేశ్లోని అలీగఢ్లో ఉన్న షెఖా జీల్ పక్షుల అభయారణ్యం భారతదేశం యొక్క 99వ రామ్సర్ ప్రదేశంగా (Ramsar Site) ప్రకటించబడింది. కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల శాఖ మంత్రి భూపేందర్ యాదవ్ ఈ నిర్ణయాన్ని అధికారికంగా ప్రకటించారు.
ఈ చారిత్రక ప్రకటన ఏప్రిల్ 2026లో వెలువడింది. ఈ చిత్తడి నేల (Wetland) ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని అలీగఢ్ జిల్లాలో அமைந்துள்ளது.
ఒక ప్రాంతాన్ని రామ్సర్ సైట్గా ప్రకటించాలంటే దానికి అంతర్జాతీయ పర్యావరణ ప్రాముఖ్యత ఉండాలి. ఇది నీటి పక్షులకు, జీవవైవిధ్యానికి అత్యంత కీలకమైనదిగా ఉంటే రామ్సర్ సచివాలయం దానికి ఆ హోదాను ఇస్తుంది. ఈ హోదా వస్తే దానికి జాతీయ, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో రక్షణతో పాటు పర్యావరణ నిధులు పెరుగుతాయి.
ఈ ప్రాంతం సెంట్రల్ ఏషియన్ ఫ్లైవే (CAF) మార్గంలో ఒక ప్రధాన మజిలీ. బార్-హెడెడ్ గూస్ వంటి వలస పక్షులతో పాటు, అంతరించిపోతున్న బ్లాక్ పాండ్ టర్టిల్ మరియు గంగా సాఫ్ట్ షెల్ టర్టిల్ (Ganges soft-shelled turtle) వంటి తాబేళ్లకు ఇది ఆవాసం. యూపీఎస్సీ మరియు రాష్ట్ర స్థాయి పరీక్షల్లో చిత్తడి నేలలు, జీవవైవిధ్యం (Biodiversity) అంశాలకు ఇది ప్రత్యక్షంగా కనెక్ట్ అవుతుంది.
షెఖా జీల్ అనేది పాక్షికంగా మానవ నిర్మితమైన సరస్సు. 1850వ దశకంలో బ్రిటీష్ కాలంలో ఎగువ గంగా కాలువ (Upper Ganges Canal) నిర్మించిన సమయంలో దాని పక్కనే ఈ సరస్సు ఏర్పడింది. కాలక్రమంలో ఇది గొప్ప పర్యావరణ వ్యవస్థగా మారింది.
గత పదకొండు సంవత్సరాల్లో భారతదేశం దాదాపు 73 కొత్త రామ్సర్ సైట్లను ఈ జాబితాలో చేర్చింది. కేవలం గత నాలుగేళ్లలోనే 57 సైట్లు జతచేయబడ్డాయి, తద్వారా దేశం నేడు 99 అనే అంకెల మైలురాయిని చేరుకుంది.
రామ్సర్ కన్వెన్షన్ (Ramsar Convention) అనేది 1971 ఫిబ్రవరి 2న ఇరాన్లోని రామ్సర్ నగరంలో సంతకం చేయబడిన అంతర్జాతీయ పర్యావరణ ఒప్పందం. ఈ రోజును "ప్రపంచ చిత్తడి నేలల దినోత్సవం" (World Wetlands Day) గా జరుపుకుంటారు.
ఈ గుర్తింపు ద్వారా షెఖా జీల్లో పర్యావరణ పర్యాటకం (Eco-tourism) పెరుగుతుంది. స్థానిక ప్రజలకు ఉపాధి అవకాశాలు మెరుగుపడతాయి. అతి త్వరలో భారత్ తన 100వ రామ్సర్ ప్రదేశాన్ని ప్రకటించి ప్రపంచ స్థాయిలో సరికొత్త రికార్డును నెలకొల్పనుంది.
Core Concept: రామ్సర్ కన్వెన్షన్ & చిత్తడి నేలలు (Ramsar Convention & Wetlands)
Q1. ఇటీవల భారతదేశం యొక్క 99వ రామ్సర్ ప్రదేశంగా గుర్తింపు పొందిన 'షెఖా జీల్' ఏ రాష్ట్రంలో ఉంది?
A) రాజస్థాన్
B) ఉత్తరప్రదేశ్
C) మధ్యప్రదేశ్
D) గుజరాత్
Answer: B) ఉత్తరప్రదేశ్
Explanation: షెఖా జీల్ పక్షుల అభయారణ్యం ఉత్తరప్రదేశ్లోని అలీగఢ్ జిల్లాలో ఉంది, ఇది భారత్ యొక్క 99వ రామ్సర్ సైట్.
Q2. ప్రపంచంలో అత్యధిక రామ్సర్ సైట్లు ఉన్న దేశాల్లో భారతదేశం ఏ స్థానంలో ఉంది?
A) మొదటి
B) రెండవ
C) మూడవ
D) ఐదవ
Answer: C) మూడవ
Explanation: ప్రపంచవ్యాప్తంగా యూకే (176), మెక్సికో (144) తర్వాత భారతదేశం 99 సైట్లతో మూడవ స్థానంలో ఉండగా, ఆసియాలో మొదటి స్థానంలో ఉంది.
Q3. షెఖా జీల్ పక్షుల అభయారణ్యం ఏర్పాటుకు సంబంధించి కిందివాటిలో సరైన చారిత్రక కారణం ఏది?
A) ఇది ఒక సహజసిద్ధమైన అగ్నిపర్వత బిలం సరస్సు
B) 1850లలో ఎగువ గంగా కాలువ నిర్మాణ సమయంలో ఏర్పడిన పాక్షిక మానవ నిర్మిత సరస్సు
C) యమునా నది వరదల వల్ల ఏర్పడిన సహజసిద్ధ సరస్సు
D) మొఘల్ రాజుల కాలంలో తవ్వించిన కృత్రిమ చెరువు
Answer: B) 1850లలో ఎగువ గంగా కాలువ నిర్మాణ సమయంలో ఏర్పడిన పాక్షిక మానవ నిర్మిత సరస్సు
Explanation: బ్రిటీష్ కాలంలో ఎగువ గంగా కాలువ (Upper Ganges Canal) పనులు జరుగుతున్నప్పుడు ఈ సరస్సు ఏర్పడింది.
Q4. మాంట్రిక్స్ రికార్డ్ (Montreux Record) దేనికి సంబంధించినది?
A) అంతరించిపోతున్న వన్యప్రాణుల జాబితా
B) ప్రమాదంలో ఉన్న లేదా ముప్పు పొంచి ఉన్న రామ్సర్ చిత్తడి నేలల జాబితా
C) ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితా
D) అణు పరిశోధన కేంద్రాల రిజిస్టర్
Answer: B) ప్రమాదంలో ఉన్న లేదా ముప్పు పొంచి ఉన్న రామ్సర్ చిత్తడి నేలల జాబితా
Explanation: పర్యావరణ మార్పుల వల్ల ప్రమాదంలో పడిన రామ్సర్ సైట్లను మాంట్రిక్స్ రికార్డ్లో నమోదు చేస్తారు.
Q5. సెంట్రల్ ఏషియన్ ఫ్లైవే (Central Asian Flyway) అనేది ప్రధానంగా దేనికి సంబంధించింది?
A) ఆసియా దేశాల మధ్య కొత్త వాణిజ్య కారిడార్
B) రష్యా నుంచి ఆసియాకు వెళ్లే గ్యాస్ పైప్లైన్
C) వలస పక్షులు ప్రయాణించే ప్రధాన గగనతల మార్గం
D) ఆసియాలోని పులుల కారిడార్ మార్గం
Answer: C) వలస పక్షులు ప్రయాణించే ప్రధాన గగనతల మార్గం
Explanation: ఇది చలికాలంలో వలస పక్షులు ఉత్తర ప్రాంతాల (రష్యా/సెంట్రల్ ఏషియా) నుంచి దక్షిణ ఆసియా వైపు ప్రయాణించే ప్రధాన మార్గం.
Q6. రామ్సర్ ఒప్పందంపై భారతదేశం ఏ సంవత్సరంలో సంతకం చేసింది?
A) 1971
B) 1975
C) 1982
D) 1991
Answer: C) 1982
Explanation: ఈ ఒప్పందం 1971లో కుదిరినప్పటికీ, భారతదేశం అధికారికంగా 1982లో దీనిపై సంతకం చేసి సభ్య దేశంగా మారింది.
PYQ 1:
కిందివాటిలో భారతదేశంలోని రామ్సర్ సైట్లకు సంబంధించి సరైన వాక్యాలను గుర్తించండి.
1. భారతదేశం ఆసియా ఖండంలో అత్యధిక రామ్సర్ సైట్లను కలిగి ఉంది.
2. రామ్సర్ కన్వెన్షన్ అనేది వలస పక్షుల పరిరక్షణ కోసం మాత్రమే ఉద్దేశించబడిన ఒప్పందం.
3. ఇటీవల ఉత్తరప్రదేశ్లోని షెఖా జీల్ 99వ రామ్సర్ సైట్గా ప్రకటించబడింది.
A) 1, 2 మాత్రమే
B) 1, 3 మాత్రమే
C) 2, 3 మాత్రమే
D) పైవన్నీ
Answer: B) 1, 3 మాత్రమే
Explanation: రెండవ వాక్యం తప్పు ఎందుకంటే రామ్సర్ కన్వెన్షన్ కేవలం వలస పక్షులకు మాత్రమే కాదు, మొత్తం చిత్తడి నేలల (Wetlands) రక్షణ మరియు వాటి స్థిరమైన వినియోగానికి సంబంధించినది.
PYQ 2:
Assertion (A): చిత్తడి నేలలు (Wetlands) వాతావరణ మార్పులను అరికట్టడంలో చాలా కీలకమైన పాత్ర పోషిస్తాయి.
Reason (R): చిత్తడి నేలలు అద్భుతమైన కార్బన్ సింక్లుగా (Carbon sinks) పనిచేస్తూ, వాతావరణంలోని గ్రీన్హౌస్ వాయువులను నిల్వ చేస్తాయి.
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కి సరైన వివరణ.
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు.
C) A సరైనది, కానీ R తప్పు.
D) A తప్పు, కానీ R సరైనది.
Answer: A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కి సరైన వివరణ.
Explanation: పీట్ల్యాండ్స్, మడ అడవులు మరియు సాధారణ చిత్తడి నేలలు పెద్ద మొత్తంలో కార్బన్ను నిల్వ చేస్తాయి. అందువల్లే వాతావరణ మార్పులను అరికట్టడంలో ఇవి కీలకం.
Question: "భారతదేశం 99 రామ్సర్ సైట్లతో ఆసియాలో అగ్రస్థానంలో నిలవడం పర్యావరణ పరిరక్షణలో సాధించిన గొప్ప విజయం. అయితే, ఈ చిత్తడి నేలలు ఎదుర్కొంటున్న ప్రస్తుత సవాళ్లను విశ్లేషించి, వాటి రక్షణకు అవసరమైన చర్యలను సూచించండి." (250 words)
Answer Pointers:
యూపీఎస్సీ (UPSC) మరియు రాష్ట్ర పీఎస్సీ (State PSC) ప్రిలిమ్స్ పరీక్షల్లో ఇటీవల వార్తల్లో ఉన్న రామ్సర్ సైట్ల పేర్లు, అవి ఉన్న రాష్ట్రం, అక్కడి ప్రత్యేకమైన పక్షులు లేదా జంతువుల (ఉదా: గంగా సాఫ్ట్ షెల్ టర్టిల్) పైన తప్పనిసరిగా జతపరిచే (Match the Following) ప్రశ్నలు అడుగుతారు. మెయిన్స్ పరీక్షలో చిత్తడి నేలల విధ్వంసం, వరదలు రావడం మధ్య ఉన్న సంబంధంపై ఫోకస్ చేయండి.