ఏప్రిల్ 24, 2026న జాతీయ పంచాయతీరాజ్ దినోత్సవాన్ని దేశవ్యాప్తంగా ఘనంగా నిర్వహించారు. ఈ సందర్భంగా న్యూఢిల్లీలో 'పంచాయతీ అడ్వాన్స్మెంట్ ఇండెక్స్ (PAI)-2.0'ను కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రారంభించింది. 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (1992) అమలుకు గుర్తుగా ఈ దినోత్సవాన్ని జరుపుకుంటారు. ప్రస్తుతం దేశంలో 2.5 లక్షలకు పైగా పంచాయతీలు ఉండగా, అందులో 49.75% మంది మహిళా ప్రతినిధులే కావడం విశేషం. గ్రామీణ పాలనలో పారదర్శకత కోసం స్వమిత్వ (SVAMITVA), ఈ-గ్రామ్ స్వరాజ్, AI-ఆధారిత సభాసార్ (SabhaSaar) వంటి డిజిటల్ వ్యవస్థలను బలోపేతం చేశారు.
ఏప్రిల్ 24, 2026న జాతీయ పంచాయతీరాజ్ దినోత్సవం సందర్భంగా స్థానిక ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేసేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం పలు నూతన కార్యక్రమాలను ఆవిష్కరించింది. ప్రధానంగా 'పంచాయతీ అడ్వాన్స్మెంట్ ఇండెక్స్ (PAI)-2.0' మరియు పంచాయతీ ధరోహర్ ఇనిషియేటివ్ కింద మూడు చారిత్రక మాన్యుస్క్రిప్ట్లను విడుదల చేశారు.
ఈ ప్రధాన వేడుకలు 2026 ఏప్రిల్ 24న న్యూఢిల్లీలోని విజ్ఞాన్ భవన్లో ఘనంగా జరిగాయి.
కేంద్ర పంచాయతీరాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ ఈ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. ఇందులో దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న 2.5 లక్షల గ్రామ పంచాయతీల ప్రతినిధులు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల గ్రామీణాభివృద్ధి శాఖల అధికారులు భాగస్వాములయ్యారు.
స్థానిక పాలనను పూర్తి స్థాయిలో డిజిటలైజ్ చేస్తున్నారు:
ప్రజాస్వామ్య వికేంద్రీకరణకు పంచాయతీరాజ్ వ్యవస్థ మూలాధారం. 16వ ఆర్థిక సంఘం రాబోయే ఐదేళ్ల కాలానికి (2026-31) నిధులను ఏకంగా 84.3% పెంచి, రూ.4.35 లక్షల కోట్లకు చేర్చింది. ఈ నిధులు గ్రామాల్లో మంచినీరు, పారిశుధ్యం లాంటి మౌలిక సదుపాయాల కల్పనకు కీలకం.
ప్రాచీన భారతదేశంలో సభలు, సమితుల ద్వారా గ్రామీణ పాలన జరిగేది. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత బల్వంతరాయ్ మెహతా కమిటీ (1957) ప్రతిపాదనల మేరకు మూడంచెల వ్యవస్థ ఏర్పాటైంది. 1959లో రాజస్థాన్లోని నాగోర్లో తొలిసారిగా ఈ వ్యవస్థను అమలు చేశారు. చివరగా 1992లో 73వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఈ వ్యవస్థకు పూర్తి రాజ్యాంగబద్ధత లభించింది.
గతంలో రాష్ట్రీయ గ్రామ స్వరాజ్ అభియాన్ (RGSA) ద్వారా లక్షలాది మంది పంచాయతీ కార్యదర్శులకు, ప్రతినిధులకు శిక్షణ ఇచ్చారు. 2021లో ప్రారంభించిన స్వమిత్వ పథకం ద్వారా ఇప్పటికే కోట్లాది ప్రాపర్టీ కార్డులు పంపిణీ చేయడం గ్రామీణ ఆర్థిక ముఖచిత్రాన్ని మార్చింది.
భారత రాజ్యాంగంలోని డైరెక్టివ్ ప్రిన్సిపల్స్ (ఆదేశిక సూత్రాలు) కింద ఉన్న ఆర్టికల్ 40 గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటును నిర్దేశిస్తుంది. పార్ట్ IX, 11వ షెడ్యూల్ ద్వారా 29 పరిపాలనా అంశాలను పంచాయతీలకు బదిలీ చేశారు.
మేరి పంచాయతీ మొబైల్ యాప్ మరియు గ్రామ ఊర్జా స్వరాజ్ డాష్బోర్డ్ ద్వారా గ్రామాల్లో పునరుత్పాదక శక్తి (సోలార్, బయోగ్యాస్) వినియోగం పెరుగుతుంది. 'సశక్త్ పంచాయత్-నేత్రి అభియాన్' ద్వారా లక్షలాది మంది మహిళా సర్పంచులకు శిక్షణ ఇవ్వడం వల్ల భవిష్యత్తులో నిర్ణయాధికారాల్లో మహిళల ప్రాతినిధ్యం మరింత బలోపేతం కానుంది.
Core Concept: 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1992 (73rd Constitutional Amendment Act)
Q1. జాతీయ పంచాయతీరాజ్ దినోత్సవాన్ని ఏటా ఏ తేదీన జరుపుకుంటారు?
A) జనవరి 26
B) ఏప్రిల్ 24
C) అక్టోబర్ 2
D) నవంబర్ 26
Answer: B
Explanation: 1993 ఏప్రిల్ 24న 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన సందర్భంగా ఈ రోజును జాతీయ పంచాయతీరాజ్ దినోత్సవంగా పాటిస్తారు.
Q2. 16వ ఆర్థిక సంఘం 2026-31 కాలానికి గ్రామీణ స్థానిక సంస్థలకు (RLB) ఎంత నిధులను సిఫార్సు చేసింది?
A) రూ. 2.36 లక్షల కోట్లు
B) రూ. 3.50 లక్షల కోట్లు
C) రూ. 4.35 లక్షల కోట్లు
D) రూ. 5.15 లక్షల కోట్లు
Answer: C
Explanation: స్థానిక పాలనను బలోపేతం చేయడానికి 15వ ఆర్థిక సంఘంతో పోలిస్తే ఇది 84.3% పెరుగుదలను సూచిస్తూ రూ. 4.35 లక్షల కోట్లకు చేరింది.
Q3. ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచిన 'సభాసార్' (SabhaSaar) టూల్ యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశ్యం ఏమిటి?
A) గ్రామీణ రైతులకు వాతావరణ సమాచారం అందించడం
B) ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) ఉపయోగించి గ్రామసభల సమావేశాలను డాక్యుమెంట్ చేయడం
C) పంచాయతీలకు నేరుగా నిధులు బదిలీ చేయడం
D) డ్రోన్ల ద్వారా వ్యవసాయ భూములను మ్యాపింగ్ చేయడం
Answer: B
Explanation: సభాసార్ అనేది AI మరియు న్యాచురల్ లాంగ్వేజ్ ప్రాసెసింగ్ ద్వారా గ్రామసభ సమావేశాలను 23 భాషల్లో ఆటోమేటిక్గా రికార్డ్ చేసే వినూత్న సాధనం.
Q4. కేంద్ర ప్రభుత్వం అమలు చేస్తున్న 'SVAMITVA' పథకం కింది వాటిలో దేనికి సంబంధించినది?
A) గిరిజన ప్రాంతాల్లో ఉచిత మంచినీటి సరఫరా
B) గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం కింద అదనపు వేతనాలు
C) గ్రామాల్లో డ్రోన్ల ద్వారా భూ సర్వే చేసి లీగల్ ప్రాపర్టీ కార్డులు పంపిణీ చేయడం
D) పంచాయతీల భవనాలపై సోలార్ ప్యానెల్స్ ఏర్పాటు
Answer: C
Explanation: ఈ పథకం కింద CORS నెట్వర్క్ మరియు డ్రోన్ల సాయంతో గ్రామీణ భూములను కచ్చితంగా సర్వే చేసి యజమానులకు ఆస్తి కార్డులు (Property Cards) ఇస్తారు.
Q5. PESA చట్టం, 1996 ప్రస్తుతం భారతదేశంలోని ఎన్ని రాష్ట్రాల్లో అమలులో ఉంది?
A) 8
B) 10
C) 12
D) 15
Answer: B
Explanation: రాజ్యాంగంలోని 5వ షెడ్యూల్ కింద ఉన్న 10 రాష్ట్రాల్లోని గిరిజన ప్రాంతాలకు పంచాయతీరాజ్ నిబంధనలను PESA చట్టం ద్వారా విస్తరించారు.
Q6. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పునరుత్పాదక ఇంధన ప్రాజెక్టులను ట్రాక్ చేయడానికి ఉద్దేశించిన డిజిటల్ ప్లాట్ఫారమ్ ఏది?
A) ఈ-గ్రామ్ స్వరాజ్ (eGramSwaraj)
B) గ్రామ ఊర్జా స్వరాజ్ (Gram Urja Swaraj)
C) సశక్త్ పంచాయత్ (Sashakt Panchayat)
D) మేరి పంచాయతీ (Meri Panchayat)
Answer: B
Explanation: గ్రామ ఊర్జా స్వరాజ్ డాష్బోర్డ్ ద్వారా పంచాయతీల పరిధిలోని సోలార్, విండ్, బయోగ్యాస్ వంటి పునరుత్పాదక ఇంధన ఆస్తులను రియల్ టైమ్లో పర్యవేక్షిస్తారు.
PYQ 1:
భారత రాజ్యాంగంలో ఏ షెడ్యూల్ పంచాయతీరాజ్ సంస్థల విధులు మరియు అధికారాలకు సంబంధించిన 29 అంశాలను నిర్దేశిస్తుంది?
Answer: 11వ షెడ్యూల్. (73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1992 ద్వారా దీనిని రాజ్యాంగంలో కొత్తగా చేర్చారు).
PYQ 2:
గ్రామసభకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. గ్రామ పంచాయతీ పరిధిలోని ఓటర్ల జాబితాలో నమోదైన పౌరులందరూ గ్రామసభ సభ్యులే.
2. గ్రామసభ యొక్క అధికారాలు మరియు విధులను కేంద్ర ప్రభుత్వం చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది.
పై వాటిలో సరైనది ఏది/ఏవి?
Answer: 1 మాత్రమే సరైనది. (గ్రామసభ యొక్క అధికారాలు మరియు విధులను ఆయా రాష్ట్ర శాసనసభలు తమ చట్టాల ద్వారా నిర్ణయిస్తాయే తప్ప కేంద్ర ప్రభుత్వం కాదు).
Question: "భారతదేశంలో గ్రామ పంచాయతీల ఆర్థిక, సాంకేతిక స్వయంప్రతిపత్తిని మెరుగుపరచడంలో కేంద్ర ప్రభుత్వ డిజిటల్ కార్యక్రమాలు మరియు ఆర్థిక సంఘాల పాత్రను విశ్లేషించండి." (250 పదాలు)
పోటీ పరీక్షల్లో ఎల్లప్పుడూ 73వ, 74వ రాజ్యాంగ సవరణలకు సంబంధించిన ముఖ్యాంశాలు, ముఖ్యంగా ఆర్టికల్స్ (243A నుండి 243O వరకు) కంఠస్థం చేయడం అవసరం. స్టేట్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (APPSC/TSPSC) ప్రిలిమ్స్లో స్థానిక సంస్థల కమిటీలు (బల్వంతరాయ్, అశోక్ మెహతా) కాలానుక్రమం అడిగే అవకాశం ఎక్కువ. మెయిన్స్లో పంచాయతీల నిధుల లోటు (Funds deficit) పై ఎక్కువ ఫోకస్ చేయండి.