భారత ప్రభుత్వం తమ విధానపరమైన థింక్ ట్యాంక్ అయిన 'నీతి ఆయోగ్' (NITI Aayog)ను పునర్వ్యవస్థీకరించింది. ఏప్రిల్ 25, 2026న ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ నూతన బృందానికి అభినందనలు తెలిపారు. ప్రముఖ ఆర్థికవేత్త అశోక్ కుమార్ లాహిరి నీతి ఆయోగ్ నూతన వైస్ ఛైర్మన్గా నియమితులయ్యారు. అలాగే మాజీ క్యాబినెట్ సెక్రటరీ రాజీవ్ గౌబాతో సహా మరో నలుగురు పూర్తిస్థాయి సభ్యులుగా ఎంపికయ్యారు. దేశంలో 'సహకార సమాఖ్యవాదం' పెంపొందించడానికి మరియు ప్రజల 'ఈజ్ ఆఫ్ లివింగ్' (జీవన సౌలభ్యం) మెరుగుపరచడానికి ఈ మార్పులు అత్యంత కీలకం.
కేంద్ర ప్రభుత్వం నీతి ఆయోగ్ ను పునర్వ్యవస్థీకరిస్తూ కీలక నిర్ణయం తీసుకుంది. అశోక్ కుమార్ లాహిరిని కొత్త వైస్ ఛైర్మన్ గా నియమించింది. ఏప్రిల్ 25, 2026న ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ ఎక్స్ (ట్విట్టర్) వేదికగా కొత్త బృందానికి శుభాకాంక్షలు తెలుపుతూ, పాలనలో వారి పాత్రను వివరించారు.
ఈ నియామకాలకు సంబంధించిన అధికారిక ప్రకటన ఏప్రిల్ 25, 2026న న్యూఢిల్లీలో వెలువడింది.
ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ (నీతి ఆయోగ్ ఎక్స్-అఫీషియో ఛైర్మన్) ఈ పునర్నిర్మాణాన్ని పర్యవేక్షించారు. వైస్ ఛైర్మన్గా అశోక్ కుమార్ లాహిరి ఎంపికయ్యారు. కొత్త పూర్తిస్థాయి సభ్యులుగా రాజీవ్ గౌబా (మాజీ క్యాబినెట్ సెక్రటరీ), ప్రొఫెసర్ కె.వి. రాజు, ప్రొఫెసర్ గోబర్ధన్ దాస్, ప్రొఫెసర్ అభయ్ కరందీకర్, డాక్టర్ ఎం. శ్రీనివాస్ (ఎయిమ్స్ డైరెక్టర్) నియమితులయ్యారు.
ప్రణాళికా సంఘం వలె రాష్ట్రాలపై నిర్ణయాలను రుద్దకుండా, నీతి ఆయోగ్ 'బాటమ్-అప్' విధానంతో పనిచేస్తుంది. రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్లతో కూడిన గవర్నింగ్ కౌన్సిల్ దేశ అభివృద్ధికి అవసరమైన విధానాలను చర్చిస్తుంది.
పోటీ పరీక్షలకు ఇది అత్యంత ముఖ్యమైన పాలిటీ అంశం. వివిధ రాష్ట్రాల మధ్య విధానపరమైన సమన్వయం సాధించడానికి, సంస్కరణలను అమలు చేయడానికి నీతి ఆయోగ్ పని చేస్తుంది. ముఖ్యంగా ప్రజల జీవన ప్రమాణాలు (Ease of Living) మెరుగుపరచడానికి ఈ థింక్ ట్యాంక్ సలహాలు ప్రభుత్వానికి దిక్సూచిలా ఉపయోగపడతాయి.
స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి అమల్లో ఉన్న 'ప్రణాళికా సంఘం' (Planning Commission) రద్దు చేసి, దాని స్థానంలో 2015 జనవరి 1న నీతి ఆయోగ్ ను ఏర్పాటు చేశారు. అరవింద్ పనగరియా దీని మొదటి వైస్ ఛైర్మన్ గా పనిచేశారు.
గత దశాబ్ద కాలంలో నీతి ఆయోగ్ ఎన్నో కీలక నివేదికలను ప్రచురించింది. సస్టైనబుల్ డెవలప్మెంట్ గోల్స్ (SDG) ఇండియా ఇండెక్స్, హెల్త్ ఇండెక్స్, వాటర్ మేనేజ్మెంట్ ఇండెక్స్ వంటి వాటి ద్వారా రాష్ట్రాల మధ్య ఆరోగ్యకరమైన పోటీని సృష్టించింది.
నీతి ఆయోగ్ రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థ కాదు, అలాగని పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఏర్పడిన చట్టబద్ధమైన (Statutory) సంస్థ కూడా కాదు. కేంద్ర మంత్రిమండలి (Cabinet) కార్యనిర్వాహక తీర్మానం ద్వారా ఏర్పడిన ఒక సలహా మండలి మాత్రమే.
కొత్త నిపుణుల రాకతో వైద్యం (డాక్టర్ శ్రీనివాస్), టెలికాం/సాంకేతికత (అభయ్ కరందీకర్), పరిపాలనా రంగాల్లో (రాజీవ్ గౌబా) నూతన వ్యూహాలు రూపొందనున్నాయి. భవిష్యత్తులో దేశ దీర్ఘకాలిక ఆర్థిక ప్రణాళికలు మరింత బలోపేతం అవుతాయి.
Core Concept: Cooperative Federalism (సహకార సమాఖ్యవాదం)
Q1. ఇటీవల నీతి ఆయోగ్ నూతన వైస్ ఛైర్మన్గా ఎవరు నియమితులయ్యారు?
A) సుమన్ బేరీ
B) అశోక్ కుమార్ లాహిరి
C) అరవింద్ పనగరియా
D) రాజీవ్ కుమార్
Answer: B
Explanation: కేంద్ర ప్రభుత్వం ఇటీవల నీతి ఆయోగ్ ను పునర్వ్యవస్థీకరించి ప్రముఖ ఆర్థికవేత్త అశోక్ కుమార్ లాహిరిని వైస్ ఛైర్మన్ గా నియమించింది.
Q2. నీతి ఆయోగ్ కు సంబంధించి కింది వాటిలో సరైనది ఏది?
A) ఇది ఒక రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థ.
B) ఇది పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఏర్పడిన సంస్థ.
C) ఇది క్యాబినెట్ తీర్మానం ద్వారా ఏర్పడిన ఎగ్జిక్యూటివ్ సంస్థ.
D) ఇది ఒక అంతర్జాతీయ సంస్థ.
Answer: C
Explanation: నీతి ఆయోగ్ కు రాజ్యాంగంలో గానీ, చట్టంలో గానీ స్థానం లేదు. ఇది కేంద్ర క్యాబినెట్ తీర్మానంతో ఏర్పడిన థింక్ ట్యాంక్.
Q3. ఏ సంవత్సరంలో ప్రణాళికా సంఘం రద్దయ్యి నీతి ఆయోగ్ ఉనికిలోకి వచ్చింది?
A) 2014
B) 2015
C) 2016
D) 2017
Answer: B
Explanation: జనవరి 1, 2015న ప్రణాళికా సంఘం (Planning Commission) స్థానంలో నీతి ఆయోగ్ ఏర్పాటైంది.
Q4. నీతి ఆయోగ్ పాలక మండలి (Governing Council) కి ఎవరు అధ్యక్షత వహిస్తారు?
A) రాష్ట్రపతి
B) నీతి ఆయోగ్ వైస్ ఛైర్మన్
C) ప్రధానమంత్రి
D) కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి
Answer: C
Explanation: నీతి ఆయోగ్ కు మరియు దాని గవర్నింగ్ కౌన్సిల్ కు ప్రధానమంత్రి ఎక్స్ అఫీషియో ఛైర్మన్గా ఉంటారు.
Q5. కింది వారిలో ఎవరు ఇటీవల నీతి ఆయోగ్ పూర్తిస్థాయి సభ్యుడిగా నియమితులు కాలేదు?
A) రాజీవ్ గౌబా
B) రమేష్ చంద్
C) ప్రొఫెసర్ అభయ్ కరందీకర్
D) డాక్టర్ ఎం. శ్రీనివాస్
Answer: B
Explanation: పాత సభ్యుల స్థానంలో కొత్తవారి నియామకం జరిగింది. రమేష్ చంద్ పాత సభ్యుడు, మిగిలిన వారు కొత్తగా ఎంపికయ్యారు.
Q6. విధాన రూపకల్పనలో నీతి ఆయోగ్ అనుసరించే విధానం ఏమిటి?
A) Top-down approach
B) Bottom-up approach
C) Laissez-faire approach
D) Centralized approach
Answer: B
Explanation: క్షేత్రస్థాయి (గ్రామాలు/రాష్ట్రాలు) నుంచి కేంద్రానికి విధాన రూపకల్పన చేసే బాటమ్-అప్ విధానాన్ని నీతి ఆయోగ్ పాటిస్తుంది.
PYQ 1:
ప్రశ్న: భారతదేశ విధాన రూపకల్పనలో నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog) స్థాపన ప్రధాన ఉద్దేశం ఏమిటి?
Answer: సహకార సమాఖ్యవాదాన్ని పెంపొందించడం మరియు విధాన రూపకల్పనలో రాష్ట్రాల క్రియాశీల భాగస్వామ్యాన్ని నిర్ధారించడం. ప్రణాళికా సంఘం వలె కాకుండా రాష్ట్రాలను పాలనలో సమాన భాగస్వాములను చేయడం దీని ఉద్దేశం.
PYQ 2:
ప్రశ్న: ఈ క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. నీతి ఆయోగ్ ఒక రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థ.
2. దీని గవర్నింగ్ కౌన్సిల్ లో అన్ని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు సభ్యులుగా ఉంటారు.
పై వాటిలో ఏది సరైనది?
Answer: ప్రకటన 2 మాత్రమే సరైనది. నీతి ఆయోగ్ రాజ్యాంగ లేదా చట్టబద్ధమైన సంస్థ కాదు. ఇది ఒక ఎగ్జిక్యూటివ్ తీర్మానం ద్వారా ఏర్పడింది.
Question: నీతి ఆయోగ్ ఇటీవల పునర్నిర్మాణం చెందిన నేపథ్యంలో, పాత ప్రణాళికా సంఘంతో పోలిస్తే భారతదేశ విధాన రూపకల్పనలో నీతి ఆయోగ్ తెచ్చిన గుణాత్మక మార్పులు మరియు సవాళ్లను విశ్లేషించండి. (250 words)
ప్రిలిమ్స్ పరీక్షల్లో నీతి ఆయోగ్ కూర్పు మరియు వారు విడుదల చేసే వివిధ నివేదికలు/ఇండెక్స్ల మీద తప్పనిసరిగా ప్రశ్నలు వస్తాయి. మెయిన్స్ పరీక్షలో 'కో-ఆపరేటివ్ ఫెడరలిజం' (సహకార సమాఖ్యవాదం), ప్రణాళికా సంఘంతో పోలికలు తదితర కోణాలపై దృష్టి సారించండి.