నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్డ్ స్టడీస్ (NIAS) బెంగళూరులో ప్రముఖ శాస్త్రవేత్త డాక్టర్ కె. కస్తూరిరంగన్ మొదటి వర్ధంతి సందర్భంగా ఏప్రిల్ 24, 2026న ఒక స్మారక కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. ఈ కార్యక్రమంలో ఇస్రో (ISRO) చైర్మన్ డాక్టర్ వి. నారాయణన్ 'కస్తూరి' (KASTURI) అనే కొత్త పోర్టల్ను ప్రారంభించారు. ఈ ప్లాట్ఫారమ్ అంతరిక్ష సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించి భారతదేశ పురావస్తు, సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని సంరక్షించడానికి ఉద్దేశించబడింది. సైన్స్, విద్య మరియు పబ్లిక్ పాలసీ రంగాలలో డాక్టర్ కస్తూరిరంగన్ చేసిన విశేష కృషిని ఈ కార్యక్రమం స్మరించుకుంది. పోటీ పరీక్షల్లో స్పేస్ టెక్నాలజీ అనువర్తనాల కింద ఇది చాలా ముఖ్యమైన అంశం.
ప్రముఖ అంతరిక్ష శాస్త్రవేత్త మరియు విద్యావేత్త డాక్టర్ కె. కస్తూరిరంగన్ జ్ఞాపకార్థం నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్డ్ స్టడీస్ (NIAS) ఒక స్మారక కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. ఈ సందర్భంగా ISRO చైర్మన్ 'కస్తూరి' (KASTURI) అనే అత్యాధునిక పోర్టల్ను ఆవిష్కరించారు.
ఈ కార్యక్రమం ఏప్రిల్ 24, 2026న కర్ణాటకలోని బెంగళూరులో ఉన్న NIAS క్యాంపస్లో జరిగింది.
సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ (S&T)ని కేవలం ఉపగ్రహ ప్రయోగాలకే కాకుండా, చరిత్ర మరియు సాంస్కృతిక వారసత్వ పరిరక్షణకు ఎలా వాడవచ్చో ఇది తెలియజేస్తుంది. అంతరిక్ష సాంకేతికత పౌర అనువర్తనాల (Civilian Applications) కింద ఇది ఎంతో కీలకం.
డాక్టర్ కస్తూరిరంగన్ 1994-2003 మధ్య ISRO కు విశేష సేవలందించారు. ఆయన నాయకత్వంలోనే పోలార్ శాటిలైట్ లాంచ్ వెహికల్ (PSLV) మరియు GSLV ప్రయోగాలు విజయవంతమయ్యాయి. అలాగే NEP 2020 డ్రాఫ్ట్ కమిటీ చైర్మన్గా విద్యావ్యవస్థలో ఎన్నో మార్పులు తెచ్చారు.
గతంలో ISRO 'భువన్' (Bhuvan) పోర్టల్ ద్వారా సాంస్కృతిక మరియు చారిత్రక ప్రదేశాల మ్యాపింగ్ ప్రాజెక్టులను చేపట్టింది. ఇప్పుడు KASTURI పోర్టల్ దానికి ఒక ప్రత్యేకమైన, అత్యాధునిక రూపంగా నిలుస్తుంది.
జియోస్పేషియల్ టెక్నాలజీ (Geospatial Technology) అనగా శాటిలైట్ ఇమేజరీ, GPS మరియు బహుళ సమాచార వ్యవస్థలను (GIS) ఉపయోగించి భూ ఉపరితల భౌగోళిక డేటాను విశ్లేషించడం.
ఈ చొరవ వల్ల ఆర్కియాలజీ రంగంలో పరిశోధనలు వేగవంతం అవుతాయి. పురావస్తు శాఖ (ASI) మరియు శాస్త్రవేత్తల మధ్య సమన్వయం పెరిగి, అక్రమణల బారిన పడకుండా భారత వారసత్వ సంపద భద్రంగా రక్షించబడుతుంది.
Core Concept: Geospatial Technology in Archaeology
Q1. ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచిన 'KASTURI' పోర్టల్ దేనికి సంబంధించినది?
A) వ్యవసాయ దిగుబడిని పెంచడం
B) అంతరిక్ష సాంకేతికతతో పురావస్తు వారసత్వాన్ని సంరక్షించడం
C) నూతన విద్యా విధానాన్ని అమలు చేయడం
D) నదుల అనుసంధానం
Answer: B) అంతరిక్ష సాంకేతికతతో పురావస్తు వారసత్వాన్ని సంరక్షించడం
Explanation: KASTURI (Knowledgebase of Archaeology and Heritage using Spatial Technologies) అనేది జియోస్పేషియల్ టెక్నాలజీని ఉపయోగించి భారతీయ పురావస్తు సమాచారాన్ని భద్రపరిచే పోర్టల్.
Q2. ఏ సంస్థ డాక్టర్ కె. కస్తూరిరంగన్ స్మారకార్థం కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది?
A) DRDO
B) CSIR
C) NIAS (National Institute of Advanced Studies)
D) NITI Aayog
Answer: C) NIAS (National Institute of Advanced Studies)
Explanation: బెంగళూరులోని NIAS క్యాంపస్లో ఆయన వర్ధంతి సందర్భంగా ఏప్రిల్ 24, 2026న ఈ స్మారక కార్యక్రమం జరిగింది.
Q3. డాక్టర్ కె. కస్తూరిరంగన్కు సంబంధించి కింది వాటిలో సరైనది ఏది?
A) ఆయన ISRO మాజీ చైర్మన్.
B) జాతీయ విద్యా విధానం (NEP) 2020 కమిటీకి అధ్యక్షత వహించారు.
C) A మరియు B రెండూ సరైనవి.
D) ఏదీ కాదు.
Answer: C) A మరియు B రెండూ సరైనవి.
Explanation: డాక్టర్ కస్తూరిరంగన్ 1994-2003 మధ్య ISRO చైర్మన్గా పనిచేశారు మరియు NEP 2020 డ్రాఫ్ట్ కమిటీకి అధ్యక్షుడిగా కూడా విశేష సేవలందించారు.
Q4. KASTURI పోర్టల్ను ఎవరు ప్రారంభించారు?
A) ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ
B) ఇస్రో చైర్మన్ డాక్టర్ వి. నారాయణన్
C) కేంద్ర విద్యా శాఖ మంత్రి
D) NIAS డైరెక్టర్ డాక్టర్ శైలేష్ నాయక్
Answer: B) ఇస్రో చైర్మన్ డాక్టర్ వి. నారాయణన్
Explanation: ఈ స్మారక కార్యక్రమంలో ముఖ్య అతిథిగా పాల్గొన్న ISRO చైర్మన్ డాక్టర్ వి. నారాయణన్ ఈ పోర్టల్ను అధికారికంగా లాంచ్ చేశారు.
Q5. KASTURI పేరులో 'S' మరియు 'T' అనగా ఏమిటి?
A) Science & Technology
B) Spatial Technologies
C) System Tracking
D) Satellite Transmission
Answer: B) Spatial Technologies
Explanation: KASTURI పూర్తి రూపం Knowledgebase of Archaeology and Heritage using Spatial Technologies: a Unified Resource for India.
Q6. పురావస్తు రంగంలో జియోస్పేషియల్ (Geospatial) టెక్నాలజీ వల్ల కలిగే ప్రధాన ప్రయోజనం ఏమిటి?
A) పురాతన నాణేల విలువను అంచనా వేయడం
B) భౌతిక తవ్వకాలు లేకుండానే ప్రాచీన కట్టడాలను గుర్తించడం మరియు మ్యాపింగ్ చేయడం
C) పాత గ్రంథాలను డిజిటలైజ్ చేయడం
D) మ్యూజియంల నిర్వహణ ఖర్చు తగ్గించడం
Answer: B) భౌతిక తవ్వకాలు లేకుండానే ప్రాచీన కట్టడాలను గుర్తించడం మరియు మ్యాపింగ్ చేయడం
Explanation: రిమోట్ సెన్సింగ్ మరియు GIS ద్వారా కచ్చితమైన లోకేషన్లను గుర్తించి, వారసత్వ సంపదను పర్యవేక్షించడానికి జియోస్పేషియల్ టెక్నాలజీ ఉపయోగపడుతుంది.
PYQ 1:
భారతదేశ సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని సంరక్షించడంలో స్పేస్ టెక్నాలజీ పాత్రను పరిగణనలోకి తీసుకుని, కింది వాటిలో సరైన వాక్యాన్ని ఎంచుకోండి.
1. రిమోట్ సెన్సింగ్ ద్వారా పురావస్తు ప్రదేశాల చుట్టూ జరుగుతున్న ఆక్రమణలను సులభంగా గుర్తించవచ్చు.
2. పురావస్తు పరిశోధనల కోసం ఇటీవల ప్రారంభించిన KASTURI పోర్టల్ దీనికి ఒక ఉదాహరణ.
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2
D) ఏదీ కాదు
Answer: C) 1 మరియు 2
Explanation: స్పేస్ టెక్నాలజీ (రిమోట్ సెన్సింగ్) చారిత్రక ప్రదేశాల ఆక్రమణలను అరికట్టడంలో సహాయపడుతుంది మరియు KASTURI పోర్టల్ సరిగ్గా అదే ఉద్దేశ్యంతో రూపొందించబడింది.
PYQ 2:
కింది వాటిని జతపరచండి:
1. డాక్టర్ కె. కస్తూరిరంగన్ - A. KASTURI పోర్టల్ ప్రారంభం
2. డాక్టర్ వి. నారాయణన్ - B. NEP 2020 ముసాయిదా కమిటీ చైర్మన్
3. NIAS - C. కార్యక్రమ నిర్వహణ సంస్థ
సరైన క్రమాన్ని ఎంచుకోండి.
A) 1-B, 2-A, 3-C
B) 1-A, 2-B, 3-C
C) 1-C, 2-A, 3-B
D) 1-B, 2-C, 3-A
Answer: A) 1-B, 2-A, 3-C
Explanation: డాక్టర్ కస్తూరిరంగన్ NEP 2020 కమిటీకి చైర్మన్గా ఉన్నారు, ISRO చైర్మన్ డాక్టర్ వి. నారాయణన్ KASTURI పోర్టల్ ప్రారంభించారు, అలాగే NIAS ఈ స్మారక కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది.
Question: భారతదేశ సాంస్కృతిక మరియు పురావస్తు వారసత్వ సంరక్షణలో జియోస్పేషియల్ మరియు అంతరిక్ష సాంకేతిక పరిజ్ఞానం (Space Technology) పాత్రను విశ్లేషించండి. ఇటీవల ప్రారంభించిన 'KASTURI' పోర్టల్ ప్రాముఖ్యతను వివరించండి. (250 words)
Answer Pointers:
UPSC Prelims లో KASTURI పూర్తి రూపం మరియు దేనికి సంబంధించింది అనే కోణంలో నేరుగా ప్రశ్నలు రావచ్చు. Mains లో S&T విభాగం (GS Paper 3) లో ఆర్కియాలజీ - టెక్నాలజీ అనుసంధానం లేదా స్పేస్ టెక్నాలజీ సివిలియన్ అప్లికేషన్స్ గురించి రాసేటప్పుడు ఈ పోర్టల్ను ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణగా (Case Study) ఉదహరించవచ్చు.