భారత రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ కిర్గిజ్స్థాన్ రాజధాని బిష్కెక్ నగరంలో జరిగిన SCO (షాంఘై సహకార సంస్థ) రక్షణ మంత్రుల సమావేశంలో పాల్గొన్నారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన కిర్గిజ్స్థాన్, కజకిస్థాన్, బెలారస్ మంత్రులతో ద్వైపాక్షిక చర్చలు జరిపారు. విపత్తు నిర్వహణ కోసం భారతదేశంలో స్వదేశీ పరిజ్ఞానంతో తయారైన 'భీష్మ ఆరోగ్య మైత్రి హెల్త్ క్యూబ్'లను కిర్గిజ్స్థాన్కు బహుమతిగా అందించారు. అలాగే చైనా, రష్యా రక్షణ మంత్రులతో పశ్చిమ ఆసియా భద్రతపై కీలక చర్చలు నిర్వహించారు.
షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO) రక్షణ మంత్రుల వార్షిక సమావేశం కిర్గిజ్స్థాన్లో జరిగింది. భారత రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ ఇందులో పాల్గొని సభ్య దేశాల మంత్రులతో ద్వైపాక్షిక చర్చలు నిర్వహించారు. ఇందులో భాగంగా భారత సైనిక, సాంకేతిక మరియు వైద్య సహకారాన్ని మధ్య ఆసియా దేశాలకు అందించారు.
ఈ సమావేశాలు ఏప్రిల్ 28, 2026 న కిర్గిజ్స్థాన్ రాజధాని బిష్కెక్ లో జరిగాయి.
భారత రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్, కిర్గిజ్స్థాన్ రక్షణ మంత్రి మేజర్ జనరల్ ముకంబెటోవ్ రుస్లాన్, బెలారస్ మంత్రి లెఫ్టినెంట్ జనరల్ విక్టర్ ఖ్రెనిన్ ఇందులో కీలక పాత్ర పోషించారు. చైనా (డోంగ్ జున్) మరియు రష్యా (ఆండ్రీ బెలోసోవ్) రక్షణ మంత్రులు కూడా పాల్గొన్నారు.
మధ్య ఆసియా దేశాలతో (Central Asia) భారత్ రక్షణ బంధం బలపడటానికి ఇది అత్యంత కీలకం. ముఖ్యంగా పశ్చిమ ఆసియాలో (West Asia) మారుతున్న భద్రతా పరిస్థితులు మరియు భౌగోళిక ఉద్రిక్తతల నేపథ్యంలో రష్యా, చైనాలతో ఈ సంభాషణలు వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యతను సంతరించుకున్నాయి.
షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO) 2001 లో ఏర్పాటయింది. దానికి ముందు ఇది 'షాంఘై ఫైవ్' గా పిలువబడేది. 2017 లో కజకిస్థాన్ లోని ఆస్తానా శిఖరాగ్ర సదస్సులో భారతదేశం మరియు పాకిస్తాన్ లు పూర్తి స్థాయి సభ్య దేశాలుగా చేరాయి.
భారత్ ఎప్పటికప్పుడు 'ఆరోగ్య మైత్రి' ప్రాజెక్టు ద్వారా అత్యవసర వైద్య సదుపాయాలను మిత్ర దేశాలకు అందిస్తోంది. ఉదాహరణకు, సిరియా మరియు టర్కీ భూకంపాల సమయంలో (ఆపరేషన్ దోస్త్) భారత్ ఇటువంటి వైద్య సహాయమే అందించింది.
మధ్య ఆసియా భౌగోళిక ప్రాంతం యురేషియా హార్ట్ల్యాండ్ గా పరిగణించబడుతుంది. కిర్గిజ్స్థాన్ ఒక ల్యాండ్లాక్డ్ (భూపరివేష్టిత) దేశం. SCO ప్రధాన కార్యాలయం చైనాలోని బీజింగ్లో ఉంది. దీని ప్రాంతీయ తీవ్రవాద వ్యతిరేక సంస్థ (RATS) ప్రధాన కార్యాలయం తాష్కెంట్ (ఉజ్బెకిస్తాన్) లో ఉంది.
SCO ప్రాంతంలో ఉగ్రవాద నిర్మూలన మరియు ద్వైపాక్షిక రక్షణ విన్యాసాలు మరింత బలోపేతం కానున్నాయి. భారతదేశం మధ్య ఆసియాలో తన సాఫ్ట్ పవర్ దౌత్యాన్ని మరింతగా విస్తరించడానికి ఈ పర్యటన పునాది వేస్తుంది.
Core Concept: ప్రాజెక్ట్ భీష్మ (Project BHISHM - Bharat Health Initiative for Sahyog, Hita and Maitri)
Q1. ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచిన 'భీష్మ ఆరోగ్య మైత్రి హెల్త్ క్యూబ్' ప్రధాన ఉద్దేశ్యం ఏమిటి?
A) సైనిక ఆయుధాల నిల్వ
B) విపత్తు నిర్వహణ మరియు వైద్య సహాయం
C) అంతరిక్ష పరిశోధనా ఉపకరణం
D) సముద్ర మార్గాల భద్రత
Answer: B
Explanation: ఇది ప్రకృతి వైపరీత్యాల సమయంలో వేగంగా వైద్య సేవలు (HADR) అందించే స్వదేశీ మొబైల్ ఆసుపత్రి వ్యవస్థ.
Q2. 2026 సంవత్సరానికి గాను షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO) రక్షణ మంత్రుల సమావేశం ఏ నగరంలో జరిగింది?
A) అస్తానా
B) బీజింగ్
C) బిష్కెక్
D) తాష్కెంట్
Answer: C
Explanation: ఏప్రిల్ 28, 2026న కిర్గిజ్స్థాన్ రాజధాని బిష్కెక్లో ఈ రక్షణ మంత్రుల సమావేశం జరిగింది.
Q3. కిర్గిజ్స్థాన్ సాయుధ దళాల కోసం 'వార్గేమింగ్ (Wargaming) సాఫ్ట్వేర్' మరియు ఐటీ కేంద్రాలను ఏ దేశం ఏర్పాటు చేసింది?
A) చైనా
B) రష్యా
C) అమెరికా
D) భారతదేశం
Answer: D
Explanation: భారత రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ ఇటీవల ఈ ఐటీ కేంద్రాలు మరియు సాఫ్ట్వేర్ ఏర్పాటు పూర్తయినట్లు అధికారికంగా ప్రకటించారు.
Q4. భారతదేశం ఏ సంవత్సరంలో షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO)లో పూర్తి స్థాయి సభ్య దేశంగా చేరింది?
A) 2001
B) 2015
C) 2017
D) 2023
Answer: C
Explanation: 2017లో కజకిస్థాన్లోని అస్తానాలో జరిగిన సదస్సులో భారత్, పాకిస్తాన్లు ఏకకాలంలో సభ్యత్వం పొందాయి.
Q5. ఈ కింది వాటిలో సెంట్రల్ ఆసియా (మధ్య ఆసియా) ప్రాంతంలో భూపరివేష్టిత (Landlocked) దేశం కానిది ఏది?
A) కిర్గిజ్స్థాన్
B) ఇరాన్
C) ఉజ్బెకిస్తాన్
D) కజకిస్థాన్
Answer: B
Explanation: ఇరాన్కు సముద్ర తీరం (పర్షియన్ గల్ఫ్, కాస్పియన్ సముద్రం) ఉంది, కాబట్టి ఇది భూపరివేష్టిత దేశం కాదు.
Q6. ఏ దేశ రక్షణ మంత్రి విక్టర్ ఖ్రెనిన్ తో భారత రక్షణ మంత్రి సామర్థ్య పెంపుదల (Capacity Building) ఒప్పందాలపై చర్చలు జరిపారు?
A) ఉక్రెయిన్
B) పోలాండ్
C) బెలారస్
D) మంగోలియా
Answer: C
Explanation: బెలారస్ రక్షణ మంత్రి విక్టర్ ఖ్రెనిన్ తో ద్వైపాక్షిక రక్షణ సంబంధాలపై రాజ్నాథ్ సింగ్ చర్చించారు.
PYQ 1:
షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO) కి సంబంధించి క్రింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:
1. SCO మొదట "షాంఘై ఫైవ్" (Shanghai Five) గా ఏర్పడింది.
2. భారతదేశం SCO కు వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం.
పైన పేర్కొన్న వాటిలో ఏది సరైనది/సరైనవి?
Answer: 1 మాత్రమే. (వివరణ: SCO 2001లో ఏర్పడింది, దీనికి ముందు ఇది షాంఘై ఫైవ్ గా ఉండేది. భారతదేశం 2017లో చేరింది కాబట్టి వ్యవస్థాపక దేశం కాదు.)
PYQ 2:
'ఆరోగ్య మైత్రి' (Aarogya Maitri) పథకం యొక్క ముఖ్య లక్ష్యం ఏమిటి?
Answer: ప్రకృతి వైపరీత్యాలు మరియు సంక్షోభాల సమయంలో అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు (Global South) అత్యవసర వైద్య సామాగ్రిని ఉచితంగా అందించడం.
Question: "మధ్య ఆసియా దేశాలతో భారతదేశం యొక్క రక్షణ మరియు వ్యూహాత్మక సంబంధాలను పెంపొందించడంలో షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO) పాత్రను విశ్లేషించండి. 'భీష్మ ఆరోగ్య మైత్రి' వంటి కార్యక్రమాలు భారతదేశ సాఫ్ట్ పవర్ను ఎలా పెంచుతాయి?" (250 Words)
Pointers:
ఈ టాపిక్ నుండి ప్రిలిమ్స్ లో 'భీష్మ క్యూబ్' లక్షణాలు, మరియు SCO సభ్య దేశాల భౌగోళిక సరిహద్దుల (మ్యాప్ పాయింటింగ్) పై నేరుగా ప్రశ్నలు రావచ్చు. మెయిన్స్ (General Studies Paper-2 : International Relations) లో భారతదేశం యొక్క 'సాఫ్ట్ పవర్ డిప్లొమసీ' మరియు మధ్య ఆసియాతో సంబంధాలపై వ్యాస రూప ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఎక్కువ.