పశ్చిమ ఆసియాలో (ముఖ్యంగా స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్ వద్ద) పెరుగుతున్న ఉద్రిక్తతల దృష్ట్యా, భారతదేశం తన వాణిజ్య నౌకాదళ సామర్థ్యాన్ని అత్యవసరంగా విస్తరించాలని నిర్ణయించింది. ఇదే సమయంలో సముద్ర భద్రతను బలోపేతం చేయడానికి భారత్-శ్రీలంక దేశాలు కొలంబోలో 'IN-SLN DIVEX 2026' (ఏప్రిల్ 21-28, 2026) అనే నాలుగవ ద్వైపాక్షిక డైవింగ్ విన్యాసాలను విజయవంతంగా నిర్వహించాయి. ఈ రెండు పరిణామాలు హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో (IOR) భారత వ్యూహాత్మక ఆధిక్యాన్ని, జాతీయ ఇంధన భద్రతను పెంపొందించడానికి అత్యంత కీలకమైనవి.
భారతదేశం తన సాగర వాణిజ్య మార్గాలకు రక్షణ కల్పించేందుకు ₹51,383 కోట్లతో షిప్పింగ్ సామర్థ్యాన్ని పెంచే బృహత్తర ప్రణాళికను ప్రకటించింది. దానికి సమాంతరంగా, ఇరుగుపొరుగు దేశాలతో రక్షణ సంబంధాలను బలోపేతం చేసుకునే క్రమంలో శ్రీలంకతో కలిసి 'IN-SLN DIVEX 2026' డైవింగ్ విన్యాసాలను నిర్వహించింది. ఇవి భారత రక్షణ, వాణిజ్య వ్యూహాలలో కీలక ముందడుగులు.
నౌకాదళ విస్తరణ నిర్ణయం ఏప్రిల్ 2026 చివరిలో న్యూఢిల్లీలో జరిగిన మంత్రివర్గ సమావేశంలో తీసుకోబడింది. భారత్-శ్రీలంక డైవింగ్ విన్యాసాలు (DIVEX) ఏప్రిల్ 21 నుండి 28 వరకు శ్రీలంకలోని కొలంబో తీరంలో జరిగాయి.
వాణిజ్య నౌకాదళ విస్తరణలో ఓడరేవులు & షిప్పింగ్ మంత్రిత్వ శాఖ, చమురు మంత్రిత్వ శాఖ, డైరెక్టరేట్ జనరల్ ఆఫ్ షిప్పింగ్, షిప్పింగ్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (SCI) పాల్గొన్నాయి. రక్షణ విన్యాసాల్లో భారత నావికాదళం (INS నిరీక్షక్ నౌక), శ్రీలంక నావికాదళం పాల్గొన్నాయి.
ప్రపంచ చమురు సరఫరాలో అత్యంత కీలకమైన 'స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్' వద్ద యుద్ధ వాతావరణం నెలకొంది. భారతదేశం తన విదేశీ వాణిజ్యం కోసం 90% సముద్ర మార్గాలపైనే ఆధారపడి ఉంది. అందువల్ల ఈ నౌకాదళ విస్తరణ ఆర్థిక భద్రతను పెంపొందిస్తుంది. అలాగే DIVEX విన్యాసాలు హిందూ మహాసముద్రంలో (IOR) వ్యూహాత్మక ఆధిక్యాన్ని ఇస్తాయి.
భారత్-శ్రీలంకల మధ్య సముద్ర బంధం దశాబ్దాల నాటిది. IN-SLN DIVEX విన్యాసాలు గతంలో మూడుసార్లు జరగ్గా, ఇది నాలుగవ ఎడిషన్. అంతర్గత సముద్ర సామర్థ్యాలను పెంచేందుకు భారత్ 2015 లోనే సాగరమాల (Sagarmala) ప్రాజెక్టును ప్రారంభించింది.
ఇటీవల ఇరాన్-ఇజ్రాయెల్/అమెరికా ఉద్రిక్తతల వల్ల ఎర్ర సముద్రం మరియు స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్ గుండా వెళ్లే వాణిజ్య నౌకలపై హౌతీ దాడులు జరిగాయి. దీనికి ప్రతిస్పందనగా గత నెలల్లో భారత్ 'ఆపరేషన్ సంకల్ప్' ద్వారా అరేబియా సముద్రంలో నౌకలకు రక్షణ కల్పించింది.
'స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్' అనేది పర్షియన్ గల్ఫ్ మరియు గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్లను కలుపుతుంది. ఇది అంతర్జాతీయ చమురు రవాణాలో అత్యంత కీలకమైన భౌగోళిక చోక్ పాయింట్ (Choke Point).
ఈ నౌకాదళ విస్తరణ పూర్తయితే భారతదేశం విదేశీ షిప్పింగ్ కంపెనీలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది. శ్రీలంకతో కలిసి చేసిన విన్యాసాలు చైనా యొక్క 'స్ట్రింగ్ ఆఫ్ పెరల్స్' (String of Pearls) వ్యూహాన్ని ఎదుర్కోవడానికి ప్రాంతీయ భద్రతను మరింత పటిష్టం చేస్తాయి.
Core Concept: Strait of Hormuz (హార్ముజ్ జలసంధి)
Q1. పశ్చిమ ఆసియాలోని ఉద్రిక్తతల దృష్ట్యా భారతదేశం తన షిప్పింగ్ సామర్థ్యాన్ని పెంచుకోవడానికి ఏ ఆర్థిక సంవత్సరంలోగా 62 కొత్త నౌకలను చేర్చాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది?
A) 2024-25
B) 2025-26
C) 2026-27
D) 2027-28
Answer: C
Explanation: కేంద్ర ప్రభుత్వం 2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ₹51,383 కోట్ల వ్యయంతో 62 కొత్త నౌకలను చేర్చాలని నిర్ణయించింది.
Q2. ఇటీవల ఏప్రిల్ 2026లో భారత్ మరియు శ్రీలంక నౌకాదళాల మధ్య జరిగిన 'IN-SLN DIVEX 2026' విన్యాసాలు దేనికి సంబంధించినవి?
A) వైమానిక దాడుల డ్రిల్స్
B) సబ్ మెరైన్ డైవింగ్ & రెస్క్యూ ఆపరేషన్స్
C) యాంటీ-టెర్రరిజం గెరిల్లా వార్ ఫేర్
D) సైబర్ సెక్యూరిటీ డ్రిల్స్
Answer: B
Explanation: ఇది లోతైన సముద్రపు డైవింగ్ మరియు రెస్క్యూ ఆపరేషన్లకు సంబంధించిన విన్యాసం. ఇందులో భారత నౌక INS నిరీక్షక్ పాల్గొంది.
Q3. 'స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్' ఏ రెండు జలభాగాలను కలుపుతుంది?
A) ఎర్ర సముద్రం మరియు అడెన్ గల్ఫ్
B) పర్షియన్ గల్ఫ్ మరియు గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్
C) మధ్యధరా సముద్రం మరియు ఎర్ర సముద్రం
D) బంగాళాఖాతం మరియు అండమాన్ సముద్రం
Answer: B
Explanation: స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్ ఇరాన్, ఒమన్ల మధ్య ఉంటూ పర్షియన్ గల్ఫ్ను గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్తో కలుపుతుంది.
Q4. ప్రాజెక్ట్ 'ఆరోగ్య మైత్రి' కింద శ్రీలంకకు భారతదేశం ఇటీవల ఏమి బహుకరించింది?
A) బ్రహ్మోస్ క్షిపణులు
B) రెండు 'BHISM క్యూబ్' పోర్టబుల్ ఆసుపత్రులు
C) ఆహార ధాన్యాలు మరియు మందులు
D) పెట్రోలియం ట్యాంకర్లు
Answer: B
Explanation: విపత్తుల సమయంలో వేగవంతమైన వైద్య సహాయం కోసం భారత్ శ్రీలంకకు అత్యధునిక 'BHISM క్యూబ్' యూనిట్లను బహుకరించింది.
Q5. ప్రపంచ సముద్ర భద్రత మరియు వృద్ధికి సంబంధించిన భారతదేశం యొక్క 'MAHASAGAR' దార్శనికతలో మొదటి 'A' దేనిని సూచిస్తుంది?
A) Alliance
B) Advancement
C) Authority
D) Agreement
Answer: B
Explanation: MAHASAGAR అనగా Mutual and Holistic Advancement for Security and Growth Across Regions.
Q6. షిప్పింగ్ సామర్థ్యాన్ని విస్తరించడానికి భారత షిప్పింగ్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (SCI) ఏ సంస్థలతో కలిసి జాయింట్ వెంచర్ ఏర్పాటు చేయనుంది?
A) ప్రైవేట్ షిప్పింగ్ సంస్థలు
B) రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ
C) పబ్లిక్ సెక్టార్ ఆయిల్ కంపెనీలు (Oil PSUs)
D) ఇస్రో (ISRO)
Answer: C
Explanation: ఇంధన రవాణా భద్రత కోసం ప్రభుత్వ చమురు సంస్థలతో (Oil PSUs) కలిసి SCI సంయుక్తంగా 59 నౌకలను కొనుగోలు చేయనుంది.
PYQ 1:
ఈ కింది వాటిని పరిశీలించండి:
1. 'INS నిరీక్షక్' అనేది భారతదేశానికి చెందిన స్వదేశీ విమాన వాహక నౌక (Aircraft Carrier).
2. 'IN-SLN DIVEX' అనేది బంగ్లాదేశ్ తో జరిగే వార్షిక సైనిక విన్యాసం.
పై వాటిలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2
D) ఏదీ కాదు
Answer: D
Explanation: INS నిరీక్షక్ అనేది సబ్ మెరైన్ రెస్క్యూ & డైవింగ్ సపోర్ట్ నౌక (విమాన వాహక నౌక కాదు). IN-SLN DIVEX అనేది శ్రీలంకతో జరిగే డైవింగ్ విన్యాసం (బంగ్లాదేశ్ తో కాదు).
PYQ 2:
ప్రకటన (A): పశ్చిమ ఆసియాలో ఏర్పడిన అవాంతరాల కారణంగా భారతదేశం తన సొంత వాణిజ్య నౌకాదళ సామర్థ్యాన్ని భారీగా పెంచుకోవాలని నిర్ణయించింది.
కారణం (R): భారతదేశపు సముద్ర చమురు రవాణాలో సింహభాగం స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్ గుండానే సాగుతుంది మరియు వాణిజ్యం కోసం విదేశీ నౌకలపై అతిగా ఆధారపడటం ప్రమాదకరం.
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R, A కి సరైన వివరణ.
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R, A కి సరైన వివరణ కాదు.
C) A సరైనది కానీ R తప్పు.
D) A తప్పు కానీ R సరైనది.
Answer: A
Explanation: హార్ముజ్ జలసంధి వద్ద యుద్ధ వాతావరణం నెలకొనడం మరియు విదేశీ షిప్పింగ్ సంస్థలపై ఆధారపడటం తగ్గించాలనే వ్యూహాత్మక ఉద్దేశ్యంతోనే భారత ప్రభుత్వం నౌకాదళ సామర్థ్యాన్ని పెంచుతోంది.
Question: చమురు రవాణాకు సంబంధించిన భౌగోళిక చోక్పాయింట్ల (Chokepoints) వద్ద ఏర్పడే ఉద్రిక్తతలు భారతదేశ ఇంధన భద్రతను ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయి? దీన్ని ఎదుర్కోవడానికి భారతదేశం ఇటీవల తీసుకుంటున్న రక్షణ మరియు వ్యూహాత్మక చర్యలను వివరించండి. (250 Words)
Pointers:
ప్రిలిమ్స్లో మ్యాప్ ఆధారిత ప్రశ్నల (ముఖ్యంగా పశ్చిమ ఆసియా సముద్ర మార్గాలు, జలసంధులు, సముద్రాలు) పై ఎక్కువ దృష్టి పెట్టండి. మెయిన్స్ (GS Paper 2 & 3) లో ఇంధన భద్రత (Energy Security) మరియు అంతర్జాతీయ సంబంధాలలో చైనా, పాకిస్తాన్లను కౌంటర్ చేయడానికి ఇరుగుపొరుగు దేశాలతో (శ్రీలంక, మాల్దీవులు) భారత్ సంబంధాల గురించి ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంటుంది.