కేంద్ర హోంమంత్రి అమిత్ షా మరియు కమ్యూనికేషన్ల మంత్రి జ్యోతిరాదిత్య సింధియా 2026 మే 2న స్వదేశీ సాంకేతికతతో రూపొందించిన మొబైల్ విపత్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థను ప్రారంభించారు. 'SACHET' (సచేత్) అనే పోర్టల్ ద్వారా పనిచేసే ఈ వ్యవస్థ, అత్యవసర సమయాల్లో (భూకంపాలు, వరదలు మొదలైనవి) ప్రజల మొబైల్ ఫోన్లకు తక్షణమే హెచ్చరికలను పంపుతుంది. సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ టెక్నాలజీ (Cell Broadcast Technology) ఆధారంగా పనిచేసే ఈ సిస్టమ్, నెట్వర్క్ రద్దీ ఉన్నా కూడా సెకన్లలో లక్షలాది మందికి సమాచారాన్ని చేరవేస్తుంది.
కేంద్ర ప్రభుత్వం దేశవ్యాప్త సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ అలర్ట్ సిస్టమ్ను మే 2, 2026న ప్రారంభించింది. విపత్తు సమయాల్లో ప్రాణనష్టాన్ని తగ్గించడానికి మొబైల్ ఫోన్ల ద్వారా తక్షణ హెచ్చరికలను పంపడమే దీని లక్ష్యం.
ఈ వ్యవస్థను మే 2న న్యూఢిల్లీలో ప్రారంభించారు. దేశంలోని అన్ని రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో దీని పరీక్షలు విజయవంతంగా పూర్తయ్యాయి.
సాధారణ SMSల వలె కాకుండా, సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ (CB) టెక్నాలజీ ఒక నిర్దిష్ట భౌగోళిక ప్రాంతంలోని అన్ని మొబైల్ టవర్ల ద్వారా సిగ్నల్స్ను ఏకకాలంలో పంపుతుంది.
ఇది విపత్తు సమయంలో 'చివరి వ్యక్తికి' (Last Mile Connectivity) సమాచారాన్ని చేరవేస్తుంది. సునామీలు, మెరుపు దాడులు లేదా రసాయన ప్రమాదాల సమయంలో వేగంగా స్పందించడానికి ఇది కీలకం.
భారతదేశం 2004 సునామీ తర్వాత విపత్తు నిర్వహణపై దృష్టి సారించింది.
గత 3-5 ఏళ్లలో ఒడిశా మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్లోని తీర ప్రాంతాల్లో తుఫానుల సమయంలో SMS ఆధారిత అలర్ట్లను పైలట్ ప్రాజెక్టుగా పరీక్షించారు. దీనిని ఇప్పుడు సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ టెక్నాలజీతో అప్గ్రేడ్ చేశారు.
భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం విపత్తు నిర్వహణ అంశం 'ఉమ్మడి జాబితా' (Concurrent List) పరిధిలోకి వస్తుంది. ఆర్టికల్ 21 కింద జీవించే హక్కును రక్షించడం ప్రభుత్వ బాధ్యత.
ఈ వ్యవస్థ ద్వారా రాబోయే కాలంలో లోకలైజ్డ్ హెచ్చరికలు (స్థానిక స్థాయి గాలి నాణ్యత, అకస్మాత్తుగా వచ్చే వరదలు) కూడా పంపవచ్చు. ఇది స్మార్ట్ సిటీల విపత్తు స్థితిస్థాపకతను పెంచుతుంది.
Core Concept: సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ టెక్నాలజీ (Cell Broadcast Technology)
Q1. మొబైల్ విపత్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థ 'SACHET' ను ఏ సంస్థ అభివృద్ధి చేసింది?
A) ISRO
B) C-DOT
C) DRDO
D) NIC
Answer: B
Explanation: కేంద్ర టెలికమ్యూనికేషన్ల శాఖకు చెందిన C-DOT ఈ వ్యవస్థను స్వదేశీ పరిజ్ఞానంతో రూపొందించింది.
Q2. సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ అలర్ట్ సిస్టమ్ గురించి కింది వాటిలో ఏది నిజం?
A) ఇది కేవలం ఇంటర్నెట్ ఉన్నప్పుడే పనిచేస్తుంది
B) దీనికి వినియోగదారుడి ఫోన్ నంబర్ అవసరం లేదు
C) ఇది కేవలం హిందీ, ఇంగ్లీష్ భాషల్లోనే వస్తుంది
D) ఇది సైలెంట్ మోడ్లో ఉన్నప్పుడు పనిచేయదు
Answer: B
Explanation: ఇది ఒక ప్రాంతంలోని అన్ని ఫోన్లకు నంబర్లతో సంబంధం లేకుండా ఏకకాలంలో సందేశాలను పంపుతుంది.
Q3. విపత్తు నిర్వహణలో భాగంగా భారత్ అనుసరిస్తున్న అంతర్జాతీయ ప్రోటోకాల్ ఏది?
A) Simple Alert Protocol
B) Common Alerting Protocol (CAP)
C) Global Disaster Protocol
D) Mobile Warning Protocol
Answer: B
Explanation: ITU సిఫార్సు చేసిన CAP ప్రోటోకాల్ ఆధారంగా భారత్ తన వ్యవస్థను నిర్మించింది.
Q4. NDMA (జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ) కు అధ్యక్షత వహించేది ఎవరు?
A) కేంద్ర హోం మంత్రి
B) రాష్ట్రపతి
C) ప్రధాన మంత్రి
D) భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి
Answer: C
Explanation: NDMA కి ఎప్పుడూ దేశ ప్రధాన మంత్రే అధ్యక్షత వహిస్తారు.
Q5. మొబైల్ విపత్తు హెచ్చరికలలో 'Last Mile Connectivity' అంటే ఏమిటి?
A) విదేశాలకు సమాచారం పంపడం
B) చిట్టచివరి పౌరుడికి కూడా హెచ్చరిక చేరడం
C) కేవలం నగరాల్లోనే అలర్ట్స్ ఇవ్వడం
D) ఉపగ్రహాల ద్వారా ఫోన్ కాల్స్ చేయడం
Answer: B
Explanation: మారుమూల ప్రాంతాల్లో ఉన్న వ్యక్తులకు కూడా తక్షణమే సమాచారం చేరవేసే సామర్థ్యాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.
Q6. సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ సిస్టమ్ ఏ మంత్రిత్వ శాఖల సమన్వయంతో పనిచేస్తుంది?
A) రక్షణ మరియు హోం శాఖ
B) హోం మరియు కమ్యూనికేషన్ల శాఖ
C) సైన్స్ & టెక్నాలజీ మరియు పర్యావరణ శాఖ
D) విదేశీ వ్యవహారాల మరియు ఆర్థిక శాఖ
Answer: B
Explanation: హోం మంత్రిత్వ శాఖ (NDMA) మరియు కమ్యూనికేషన్ల మంత్రిత్వ శాఖ (DoT) సంయుక్తంగా దీనిని నిర్వహిస్తాయి.
PYQ 1:
విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, 2005 ప్రకారం ఏర్పడిన సంస్థలు ఏవి?
1. NDMA
2. SDMA
3. NDRF
Answer: పైవన్నీ. ఈ చట్టం ద్వారా జాతీయ, రాష్ట్ర స్థాయిల్లో విపత్తు నిర్వహణ సంస్థలు మరియు ప్రత్యేక రెస్క్యూ ఫోర్స్ (NDRF) ఏర్పడ్డాయి.
PYQ 2:
Assertion (A): భారతదేశం 'జీరో క్యాజువాలిటీ' (సున్నా ప్రాణనష్టం) విపత్తు నిర్వహణ విధానం వైపు మొగ్గు చూపుతోంది.
Reason (R): సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ వంటి సాంకేతికతలు విపత్తు సమయంలో తక్షణ హెచ్చరికలను అందిస్తాయి.
Answer: A మరియు R రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ. వేగవంతమైన సమాచారం ప్రజలను సురక్షిత ప్రాంతాలకు తరలించడానికి సహాయపడుతుంది.
Question: భారతదేశంలో విపత్తు నిర్వహణలో సాంకేతికత పాత్రను విశ్లేషించండి. 'SACHET' వ్యవస్థ ఏ విధంగా ప్రాణనష్టాన్ని తగ్గించగలదు?
ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలో ఈ టెక్నాలజీకి సంబంధించి "Cell Broadcast" vs "SMS" మధ్య వ్యత్యాసాలపై ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం ఉంది. మెయిన్స్ కోసం, డిజాస్టర్ మేనేజ్మెంట్ యాక్ట్ 2005 మరియు టెక్నాలజీ పాత్రను కలిపి చదువుకోవాలి. ప్రభుత్వ పథకాలు/యాప్ల పేర్లు (ఉదా: SACHET) బ్యాంకింగ్ పరీక్షల్లో ముఖ్యమైనవి.