మే 2026లో కొనసాగుతున్న ఇరాన్-ఇజ్రాయెల్-అమెరికా ఘర్షణల నేపథ్యంలో, ఇరాన్ కాల్పుల విరమణ కోసం పాకిస్థాన్ మధ్యవర్తిత్వంతో 14-అంశాల శాంతి ముసాయిదాను అమెరికాకు సమర్పించింది. ప్రపంచ చమురు రవాణాకు అత్యంత కీలకమైన 'స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్'కు కొత్త భద్రతా విధానాన్ని ఇందులో ప్రతిపాదించింది. అమెరికా నౌకాదళం ఇరాన్ ఓడరేవులను దిగ్బంధనం చేయడం, ఇరాన్ చమురు కొనుగోళ్లపై అమెరికా ఆంక్షలను చైనా తిరస్కరించడంతో ఉద్రిక్తతలు పెరిగాయి. పశ్చిమాసియాలో అస్థిరత ప్రపంచ ఇంధన భద్రతకు ముప్పుగా మారినందున, పోటీ పరీక్షల దృక్కోణంలో ఈ అంశం భౌగోళిక, ఆర్థిక, మరియు దౌత్యపరంగా అత్యంత కీలకం.
ఇరాన్-ఇజ్రాయెల్-అమెరికా మధ్య కొనసాగుతున్న సాయుధ పోరాటానికి స్వస్తి పలికేందుకు ఇరాన్ ఒక ముందడుగు వేసింది. మే 2, 2026న ఇరాన్ పాకిస్థాన్ ద్వారా ఒక 14-అంశాల శాంతి ఒప్పందాన్ని ప్రతిపాదించింది. అన్ని రంగాల్లో కాల్పుల విరమణ పాటించడంతో పాటు, ముఖ్యమైన "స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్" జలసంధిలో నౌకాయానం కోసం ఒక కొత్త ఫ్రేమ్వర్క్ ఏర్పాటు చేయాలని ఈ ముసాయిదా కోరుతోంది.
మే 2026 మొదటి వారంలో పర్షియన్ గల్ఫ్, లెబనాన్, మరియు వాషింగ్టన్ (అమెరికా) కేంద్రంగా ఈ పరిణామాలు జరిగాయి.
అమెరికా అధ్యక్షుడు డొనాల్డ్ ట్రంప్, ఇరాన్ విదేశీ వ్యవహారాల ప్రతినిధులు (కజెం గరీబాబాది), ఇజ్రాయెల్ సైన్యం, లెబనాన్ ఆర్మీ, పాకిస్థాన్ (మధ్యవర్తి), మరియు చైనా (ఆంక్షలను ఎదిరిస్తూ) ఇందులో ప్రత్యక్షంగా, పరోక్షంగా భాగస్వాములయ్యారు.
స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్ ప్రపంచ చమురు మార్కెట్కు గుండెకాయ లాంటిది. యుద్ధం వల్ల ఈ మార్గం మూసుకుపోతే క్రూడ్ ఆయిల్ ధరలు ఆకాశాన్ని అంటుతాయి. భారతదేశానికి ఇది కరెంట్ అకౌంట్ డెఫిసిట్ (CAD) మరియు దేశీయ ద్రవ్యోల్బణం రూపంలో భారీ ఆర్థిక నష్టాన్ని కలగజేస్తుంది.
అమెరికా మరియు ఇరాన్ మధ్య దశాబ్దాలుగా శత్రుత్వం ఉంది. 2015లో కుదిరిన ఇరాన్ అణు ఒప్పందం (JCPOA) నుండి 2018లో అమెరికా వైదొలగడం ప్రస్తుత ఉద్రిక్తతలకు ప్రధాన కారణం. గతంలో 1980–1988 ఇరాన్-ఇరాక్ యుద్ధంలో కూడా వాణిజ్య నౌకలపై దాడులు (Tanker War) జరిగాయి.
అక్టోబర్ 2023లో మొదలైన ఇజ్రాయెల్-హమాస్ యుద్ధం, ఎర్ర సముద్రంలో హౌతీల దాడులతో మధ్యప్రాచ్యం అల్లకల్లోలంగా మారింది. ఇటీవల ఏప్రిల్ 2026లో ఇరాన్-ఇజ్రాయెల్ మధ్య ప్రత్యక్ష దాడులు జరగడం పరిస్థితిని మరింత దిగజార్చింది.
స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్ (Strait of Hormuz) పర్షియన్ గల్ఫ్ మరియు గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్లను కలుపుతుంది. భౌగోళికంగా ఇది ఉత్తరాన ఇరాన్ మరియు దక్షిణాన ఒమన్, యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ (UAE) సరిహద్దుల మధ్య ఉంటుంది. ఇది ప్రపంచంలోని అతి ముఖ్యమైన 'చోక్ పాయింట్స్' లో ఒకటి.
శాంతి చర్చలు విఫలమైతే, ఇరాన్ పూర్తిస్థాయి సైనిక చర్యకు దిగవచ్చు. యెమెన్ హౌతీలతో కలిసి బాబ్ ఎల్-మండెబ్ మరియు హార్ముజ్ జలసంధులను మూసివేస్తే గ్లోబల్ సప్లై చైన్ (Global Supply Chain) పూర్తిగా స్తంభించిపోతుంది.
Core Concept: గ్లోబల్ చోక్ పాయింట్స్ మరియు స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్ (Global Chokepoints & Strait of Hormuz)
Q1. స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్ (Strait of Hormuz) ఏ రెండు జలభాగాలను కలుపుతుంది?
A) ఎర్ర సముద్రం మరియు గల్ఫ్ ఆఫ్ ఏడెన్
B) పర్షియన్ గల్ఫ్ మరియు గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్
C) మధ్యధరా సముద్రం మరియు అట్లాంటిక్ మహాసముద్రం
D) నల్ల సముద్రం మరియు కాస్పియన్ సముద్రం
Answer: B) పర్షియన్ గల్ఫ్ మరియు గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్
Explanation: ప్రపంచ చమురు వాణిజ్యానికి అత్యంత కీలకమైన స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్ అరేబియా సముద్రంలోని గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్ను పర్షియన్ గల్ఫ్తో కలుపుతుంది.
Q2. మే 2026 పరిణామాల ప్రకారం, ఇరాన్ తన 14-అంశాల శాంతి ముసాయిదాను ఏ దేశం మధ్యవర్తిత్వంతో అమెరికాకు సమర్పించింది?
A) భారతదేశం
B) చైనా
C) పాకిస్థాన్
D) టర్కీ
Answer: C) పాకిస్థాన్
Explanation: ఇరాన్ తన కాల్పుల విరమణ మరియు నూతన ఫ్రేమ్వర్క్ ప్రతిపాదనలను పాకిస్థాన్ దౌత్యవేత్తల ద్వారా వైట్ హౌస్కు పంపింది.
Q3. 'స్వేచ్ఛా నౌకాయానం' (Freedom of Navigation) అనేది ప్రధానంగా ఏ అంతర్జాతీయ చట్టం/ఒప్పందం క్రింద కాపాడబడుతుంది?
A) జెనీవా కన్వెన్షన్స్
B) క్యోటో ప్రోటోకాల్
C) పారిస్ అగ్రిమెంట్
D) UNCLOS (1982)
Answer: D) UNCLOS (1982)
Explanation: అంతర్జాతీయ సముద్ర చట్టం (UNCLOS-1982) సముద్రాల వినియోగాన్ని నియంత్రిస్తూ, వాణిజ్య నౌకలకు ట్రాన్సిట్ ప్యాసేజ్ హక్కును కల్పిస్తుంది.
Q4. బాబ్ ఎల్-మండెబ్ (Bab el-Mandeb) జలసంధికి సంబంధించి కింది వాటిలో సరిహద్దుగా లేని దేశం ఏది?
A) యెమెన్
B) జిబౌటీ
C) ఒమన్
D) ఎరిట్రియా
Answer: C) ఒమన్
Explanation: బాబ్ ఎల్-మండెబ్ జలసంధి ఎర్ర సముద్రం వద్ద యెమెన్, జిబౌటీ మరియు ఎరిట్రియాల మధ్య ఉంది; ఒమన్ దేశం హార్ముజ్ జలసంధి వద్ద ఉంటుంది.
Q5. జాయింట్ కాంప్రహెన్సివ్ ప్లాన్ ఆఫ్ యాక్షన్ (JCPOA) - ఇరాన్ అణు ఒప్పందానికి సంబంధించి సరైన వాక్యం ఏది?
A) ఇది ఇరాన్ మరియు భారతదేశం మధ్య కుదిరిన ద్వైపాక్షిక ఒప్పందం.
B) అమెరికా ఈ ఒప్పందం నుండి 2018లో ఏకపక్షంగా వైదొలిగింది.
C) ఈ ఒప్పందంపై 2022లో మొదటిసారి సంతకాలు జరిగాయి.
D) ఇందులో చైనా భాగస్వామి కాదు.
Answer: B) అమెరికా ఈ ఒప్పందం నుండి 2018లో ఏకపక్షంగా వైదొలిగింది.
Explanation: 2015లో కుదిరిన JCPOA ఒప్పందం నుండి 2018లో అప్పటి అమెరికా అధ్యక్షుడు డొనాల్డ్ ట్రంప్ అమెరికాను ఉపసంహరించారు.
Q6. ఇటీవల అమెరికా ఇరాన్ చమురు రవాణాపై విధించిన ఆంక్షలను అధికారికంగా తిరస్కరిస్తూ ప్రకటన చేసిన దేశం ఏది?
A) రష్యా
B) ఫ్రాన్స్
C) సౌదీ అరేబియా
D) చైనా
Answer: D) చైనా
Explanation: ఇరాన్ నుండి తమ 'టీపాట్' (Teapot) రిఫైనరీలకు వస్తున్న చమురు రవాణాను ఆపే ఉద్దేశ్యంతో అమెరికా విధించిన ఆంక్షలను చైనా తీవ్రంగా ఖండించింది.
PYQ 1:
కింది వ్యూహాత్మక జలసంధులను (Straits) పడమర (West) నుండి తూర్పుకు (East) సరైన క్రమంలో అమర్చండి:
1. మలక్కా జలసంధి
2. బాబ్ ఎల్-మండెబ్
3. స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్
A) 2 - 3 - 1
B) 1 - 2 - 3
C) 3 - 2 - 1
D) 2 - 1 - 3
Answer: A) 2 - 3 - 1. భౌగోళికంగా చూస్తే, అత్యంత పశ్చిమాన ఎర్ర సముద్రం వద్ద బాబ్ ఎల్-మండెబ్, దాని తర్వాత పర్షియన్ గల్ఫ్ వద్ద స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్, అత్యంత తూర్పున ఆగ్నేయాసియాలో మలక్కా జలసంధి ఉన్నాయి.
PYQ 2:
ప్రకటన (A): పశ్చిమాసియాలో ఉద్రిక్తతలు మరియు స్ట్రెయిట్ ఆఫ్ హార్ముజ్ మూసివేత ముప్పు భారత ఆర్థిక వ్యవస్థపై ద్రవ్యోల్బణ ఒత్తిడిని పెంచుతాయి.
కారణం (R): భారతదేశం తన మొత్తం ముడిచమురు దిగుమతులలో 60 శాతానికి పైగా మధ్యప్రాచ్యం నుండే హార్ముజ్ జలసంధి ద్వారా దిగుమతి చేసుకుంటుంది.
A) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, (A) కి (R) సరైన వివరణ.
B) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, కానీ (A) కి (R) సరైన వివరణ కాదు.
C) (A) సరైనది, కానీ (R) తప్పు.
D) (A) తప్పు, కానీ (R) సరైనది.
Answer: A) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, (A) కి (R) సరైన వివరణ. ఇంధన సరఫరా ఆగిపోవడం వల్ల గ్లోబల్ మార్కెట్లో ముడిచమురు ధరలు పెరిగి, దేశీయంగా వస్తువుల రవాణా ఖర్చులు పెరిగి ద్రవ్యోల్బణానికి దారి తీస్తుంది.
Question: పశ్చిమాసియాలో కొనసాగుతున్న భౌగోళిక రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు (ముఖ్యంగా ఇరాన్-అమెరికా-ఇజ్రాయెల్ ఘర్షణలు) భారతదేశ ఇంధన భద్రత మరియు వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో విశ్లేషించండి. (250 పదాలు)
Pointers:
యూపీఎస్సీ (UPSC) ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలో ఎల్లప్పుడూ మ్యాప్ ఆధారిత (Map-pointing) ప్రశ్నలు వస్తాయి. ముఖ్యంగా వార్తల్లో నిలిచిన పశ్చిమాసియా దేశాలు (ఇరాన్, ఇజ్రాయెల్, లెబనాన్) మరియు వాణిజ్య జలసంధుల (Straits) సరిహద్దులను క్షుణ్ణంగా చదవండి. మెయిన్స్ (GS Paper 2 - IR) లో భారతదేశం యొక్క 'స్ట్రాటజిక్ బ్యాలెన్సింగ్' గురించి విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నను ఆశించవచ్చు.