మే 2, 2026 నాడు టెలికమ్యూనికేషన్స్ శాఖ (DoT) మరియు జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ అథారిటీ (NDMA) సంయుక్తంగా దేశవ్యాప్తంగా మొబైల్ సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ (Cell Broadcast) వ్యవస్థను విజయవంతంగా పరీక్షించాయి. దీనివల్ల హైదరాబాద్తో సహా దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న మొబైల్ వినియోగదారులకు పెద్ద బీప్ శబ్దంతో "Extremely Severe Alert" అనే టెస్ట్ మెసేజ్ వచ్చింది. C-DOT అభివృద్ధి చేసిన ఈ స్వదేశీ సాంకేతికత ద్వారా భూకంపాలు, సునామీలు తదితర విపత్తుల సమయంలో ఇంటర్నెట్ లేకపోయినా ప్రజలను తక్షణమే అప్రమత్తం చేయవచ్చు. రాబోయే పరీక్షల్లో 'డిజాస్టర్ మేనేజ్మెంట్' మరియు 'సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ' విభాగాలకు ఇది అత్యంత కీలకమైన అంశం.
మే 2, 2026 నాడు భారత ప్రభుత్వం, మొబైల్ వినియోగదారులందరికీ సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ వ్యవస్థ ద్వారా అత్యవసర హెచ్చరిక (Emergency Alert) సందేశాలను పంపి పరీక్షించింది. ఫోన్లలో ఆటోమేటిక్గా ఒక పెద్ద అలారమ్ సౌండ్ మరియు ఫ్లాష్ మెసేజ్ రావడం ఈ ప్రయోగం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశం.
మే 2, 2026 నాడు హైదరాబాద్, బెంగళూరు సహా దేశవ్యాప్తంగా అన్ని ప్రాంతాల్లోని మొబైల్ నెట్వర్క్లలో ఈ పరీక్ష జరిగింది (ఎన్నికల కోడ్ ఉన్న రాష్ట్రాలు మినహాయించి).
పోటీ పరీక్షల (ముఖ్యంగా UPSC, APPSC, TSPSC) దృష్ట్యా 'విపత్తు నిర్వహణ' (Disaster Management) సిలబస్లో ఇది అతి ముఖ్యమైనది. భవిష్యత్తులో భూకంపాలు, సునామీలు లేదా గ్యాస్ లీక్ లాంటి విపత్తులు జరిగినప్పుడు ప్రాణనష్టాన్ని కనీస స్థాయికి తగ్గించడానికి ఈ రియల్-టైమ్ అలర్ట్ సిస్టమ్ ఒక గేమ్-ఛేంజర్ కానుంది.
విపత్తుల తీవ్రతను తగ్గించే లక్ష్యంతో 2005లో NDMA ఏర్పాటైంది. మొదటి దశగా SMS ఆధారిత హెచ్చరికలను పంపే "సచేత్" (SACHET) ఇంటిగ్రేటెడ్ అలర్ట్ ప్లాట్ఫామ్ను కేంద్రం ప్రవేశపెట్టింది. ఇప్పుడు దీనిని అధునాతన సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ టెక్నాలజీకి అప్గ్రేడ్ చేస్తున్నారు.
ఇటీవల అక్టోబర్ 2023లో DoT ఇలాంటి సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ ప్రయోగాలను కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ప్రయోగాత్మకంగా చేసింది. ఇప్పుడు 2026 మే నెలలో మరింత విస్తృతంగా పాన్-ఇండియా స్థాయిలో పరీక్షించారు.
ఈ వ్యవస్థ ఇంటర్నేషనల్ టెలికమ్యూనికేషన్ యూనియన్ (ITU) నిర్దేశించిన 'కామన్ అలర్టింగ్ ప్రోటోకాల్' (CAP) అనే అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల ఆధారంగా పనిచేస్తుంది. NDMA అనేది ప్రధానమంత్రి ఎక్స్-అఫీషియో చైర్మన్గా వ్యవహరించే ఒక చట్టబద్ధమైన (Statutory) సంస్థ.
ఈ ప్రయోగం విజయవంతం కావడంతో, మున్ముందు సైక్లోన్లు మరియు విపత్తుల సమయంలో ఈ సాంకేతికతను పూర్తిస్థాయిలో వినియోగించి ప్రాణనష్టాన్ని నివారించేందుకు ప్రభుత్వం సన్నద్ధమవుతోంది.
Core Concept: సెల్ బ్రాడ్కాస్టింగ్ సిస్టమ్ (Cell Broadcasting System - CBS)
Q1. భారతదేశంలో ఇటీవలే పరీక్షించబడిన అత్యవసర హెచ్చరికల వ్యవస్థ 'సచేత్' (SACHET) కి సంబంధించి సరైనది ఏది?
A) ఇది పూర్తిగా ఉపగ్రహ ఇంటర్నెట్ ఆధారిత వ్యవస్థ.
B) పనిచేయడానికి దీనికి నిరంతర మొబైల్ డేటా కనెక్టివిటీ అవసరం.
C) ఇది సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ టెక్నాలజీని ఉపయోగించి పనిచేస్తుంది.
D) ఇది కేవలం ఆండ్రాయిడ్ స్మార్ట్ఫోన్లలో మాత్రమే పనిచేస్తుంది.
Answer: C
Explanation: సచేత్ వ్యవస్థ సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ ద్వారా ఇంటర్నెట్ అవసరం లేకుండానే, అన్ని రకాల మొబైల్స్కు హెచ్చరికలు పంపుతుంది.
Q2. 'సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ అలర్ట్ సిస్టమ్' అనే స్వదేశీ సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేసిన భారతీయ సంస్థ ఏది?
A) ISRO
B) DRDO
C) C-DOT
D) NIC
Answer: C
Explanation: ఈ టెక్నాలజీని కేంద్ర టెలికాం శాఖకు చెందిన సెంటర్ ఫర్ డెవలప్మెంట్ ఆఫ్ టెలిమాటిక్స్ (C-DOT) అభివృద్ధి చేసింది.
Q3. జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ అథారిటీ (NDMA) కు చైర్మన్గా ఎవరు వ్యవహరిస్తారు?
A) రాష్ట్రపతి
B) కేంద్ర హోం మంత్రి
C) భారత ప్రధానమంత్రి
D) జాతీయ భద్రతా సలహాదారు
Answer: C
Explanation: డిజాస్టర్ మేనేజ్మెంట్ యాక్ట్ 2005 నిబంధనల ప్రకారం, భారత ప్రధానమంత్రి NDMA కి ఎక్స్-అఫీషియో చైర్మన్గా ఉంటారు.
Q4. 'కామన్ అలర్టింగ్ ప్రోటోకాల్ (CAP)' అనే అంతర్జాతీయ ప్రమాణాన్ని సిఫార్సు చేసిన సంస్థ ఏది?
A) వరల్డ్ హెల్త్ ఆర్గనైజేషన్ (WHO)
B) ఇంటర్నేషనల్ టెలికమ్యూనికేషన్ యూనియన్ (ITU)
C) ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (UNSC)
D) వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరమ్ (WEF)
Answer: B
Explanation: ప్రపంచవ్యాప్తంగా విపత్తు హెచ్చరికల కోసం ITU (International Telecommunication Union) నిర్దేశించిన ప్రమాణమే కామన్ అలర్టింగ్ ప్రోటోకాల్.
Q5. సాధారణ SMS కు మరియు సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ (CB) కి ఉన్న ప్రధాన సాంకేతిక వ్యత్యాసం ఏమిటి?
A) CB కు ఎక్కువ మొబైల్ బ్యాలెన్స్ కావాలి.
B) CB నెట్వర్క్ రద్దీ (Network Congestion) తో సంబంధం లేకుండా పనిచేస్తుంది.
C) సాధారణ SMS జియో-టార్గెటింగ్కు అత్యంత అనుకూలం.
D) CB లో కేవలం ఆంగ్ల భాష మాత్రమే వాడగలం.
Answer: B
Explanation: CB టెక్నాలజీ నెట్వర్క్లో ఒక ప్రత్యేక ఛానల్ ద్వారా పంపబడుతుంది, కాబట్టి సిగ్నల్ రద్దీ ఉన్నా మెసేజ్ వెంటనే చేరుతుంది.
Q6. ఏ రకమైన విపత్తుల కోసం సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ వ్యవస్థను ఉపయోగిస్తారు?
A) సునామీలు మరియు భూకంపాలు
B) తీవ్రమైన వాతావరణ హెచ్చరికలు
C) రసాయన లీకేజీలు
D) పైవన్నీ
Answer: D
Explanation: ప్రకృతి వైపరీత్యాలు మరియు మానవ నిర్మిత విపత్తులు (రసాయన/గ్యాస్ లీక్) అన్నింటికీ ప్రజలను అప్రమత్తం చేయడానికి దీనిని వాడతారు.
PYQ 1:
భారతదేశంలో విపత్తు నిర్వహణ చట్రానికి సంబంధించి క్రింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:
1. జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ అథారిటీ (NDMA) హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో పనిచేస్తుంది.
2. NDMA కి కేంద్ర హోం మంత్రి అధ్యక్షత వహిస్తారు.
పైవాటిలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
Answer: కేవలం 1 మాత్రమే సరైనది.
విపత్తు నిర్వహణ అనేది హోంశాఖ (Ministry of Home Affairs) నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖగా ఉంటుంది, కానీ NDMA కు ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షత వహిస్తారు. కాబట్టి రెండవ వ్యాఖ్య తప్పు.
PYQ 2:
ప్రకటన (Assertion - A): భూకంపాల సమయంలో ఇంటర్నెట్ సేవలు నిలిచిపోయినా సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ వ్యవస్థ ద్వారా మొబైల్స్కు హెచ్చరికలు పంపవచ్చు.
కారణం (Reason - R): సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ వ్యవస్థ సెల్యులార్ నెట్వర్క్ టవర్ల ద్వారా పాయింట్-టు-మల్టీపాయింట్ విధానంలో రేడియో సిగ్నల్స్ను ఉపయోగిస్తుంది.
Answer: A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కు సరైన వివరణ. ఈ వ్యవస్థ మొబైల్ డేటా (ఇంటర్నెట్) పై కాకుండా నేరుగా రేడియో సిగ్నల్ టవర్లపై ఆధారపడుతుంది కాబట్టి విపత్తుల సమయంలో ఇది అత్యంత నమ్మకమైనది.
Question: "భారతదేశంలో విపత్తులను ఎదుర్కోవడంలో మరియు నష్టాన్ని నివారించడంలో ఆధునిక సాంకేతికత (Technology) పాత్రను విశ్లేషించండి. ఇటీవల ప్రవేశపెట్టిన 'సెల్ బ్రాడ్కాస్ట్ సిస్టమ్' ప్రాణనష్టాన్ని ఎలా తగ్గించగలదు?" (250 పదాలు)
ప్రిలిమ్స్ (UPSC/APPSC/TSPSC) కోసం C-DOT, SACHET మరియు ITU-CAP లాంటి టెక్నికల్ పదాలు చాలా ముఖ్యం. మెయిన్స్ (GS-3) లో "విపత్తు నిర్వహణలో ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం వినియోగం" అనే ప్రశ్న వచ్చినప్పుడు ఈ సెల్ బ్రాడ్కాస్టింగ్ సిస్టమ్ ప్రయోగాన్ని బెస్ట్ కరెంట్ అఫైర్స్ కేస్ స్టడీగా రాయాలి.