భారత ప్రభుత్వం జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ (NHM) కింద అమలవుతున్న 'రాష్ట్రీయ బాల స్వస్థ్య కార్యక్రమం' (RBSK) ను ప్రక్షాళన చేసింది. పిల్లలు మరియు కౌమారదశలో ఉన్నవారిలో మారుతున్న ఆరోగ్య సవాళ్లను దృష్టిలో ఉంచుకుని, కొత్తగా మానసిక ఆరోగ్య పరీక్షలు (Mental Health Screening) మరియు అంటువ్యాధులు కాని వ్యాధుల (Non-Communicable Diseases - NCDs) స్క్రీనింగ్ ను ఈ పథకంలో చేర్చింది. పుట్టినప్పటి నుండి 18 ఏళ్ల వయస్సు గల బాలబాలికల సమగ్ర ఆరోగ్య సంరక్షణ కోసం కేంద్ర ఆరోగ్య మంత్రిత్వ శాఖ తీసుకున్న ఈ నిర్ణయం ఎంతో కీలకం.
కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రీయ బాల స్వస్థ్య కార్యక్రమం (RBSK) కిందికి కొత్తగా మానసిక ఆరోగ్య సమస్యలు మరియు నాన్-కమ్యూనికేబుల్ వ్యాధుల (NCDs) స్క్రీనింగ్ ను తీసుకువచ్చింది. మారుతున్న జీవనశైలి కారణంగా పిల్లల్లో వస్తున్న కొత్త ఆరోగ్య సమస్యలను ముందే గుర్తించి చికిత్స అందించడం దీని లక్ష్యం.
కేంద్ర ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ జాతీయ స్థాయిలో ఈ నిర్ణయాన్ని వెలువరించింది. దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న అన్ని అంగన్వాడీ కేంద్రాలు మరియు ప్రభుత్వ, ప్రభుత్వ-ఎయిడెడ్ పాఠశాలల్లో ఇది వర్తిస్తుంది.
కేంద్ర ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ, జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ (NHM), రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఆరోగ్య విభాగాలు మరియు క్షేత్రస్థాయిలో పనిచేసే మొబైల్ హెల్త్ టీమ్లు (ఆయుష్ వైద్యులు, ఏఎన్ఎంలు, ఫార్మాసిస్టులు) ఇందులో కీలక పాత్ర పోషిస్తారు.
స్మార్ట్ఫోన్ల వాడకం, ఆటలు తగ్గడం వల్ల పిల్లల్లో ఒత్తిడి, ఆందోళన మరియు ఊబకాయం (దీనివల్ల టైప్-1 డయాబెటిస్) పెరుగుతున్నాయి. వీటిని చిన్న వయస్సులోనే గుర్తిస్తే, భవిష్యత్తులో దేశ ఆరోగ్య భారం (Disease Burden) తగ్గుతుంది.
బాలల మరణాల రేటు (Child Mortality Rate) మరియు వ్యాధుల భారాన్ని తగ్గించడానికి భారత ప్రభుత్వం 2013 లో జాతీయ గ్రామీణ ఆరోగ్య మిషన్ కింద RBSK ను ప్రతిష్టాత్మకంగా ప్రారంభించింది. అప్పటినుండి కోట్లాది మంది పిల్లలు దీని ద్వారా లబ్ధి పొందారు.
ఇటీవల ప్రభుత్వం పాఠశాలల్లో పిల్లల సమగ్ర ఆరోగ్యం కోసం ఆయుష్మాన్ భారత్ కింద 'స్కూల్ హెల్త్ అండ్ వెల్నెస్ ప్రోగ్రామ్' (SHWP) ను కూడా అమలు చేస్తోంది. నేషనల్ మెంటల్ హెల్త్ ప్రోగ్రామ్ మరియు 'టెలి-మానస్' (Tele-MANAS) సేవలు కూడా ఈ కోవలోకే వస్తాయి.
ఆరోగ్యం మరియు విద్య అనేది జీవించే హక్కు (ఆర్టికల్ 21) లో అంతర్భాగం. అలాగే ఆదేశిక సూత్రాలలోని (DPSP) ఆర్టికల్ 39(e) మరియు (f) పిల్లల ఆరోగ్యం మరియు బలాన్ని దుర్వినియోగం చేయకూడదని, ఆరోగ్యవంతమైన వాతావరణంలో పెరిగే అవకాశాలు కల్పించాలని చెబుతాయి.
ఈ ప్రక్షాళన ద్వారా యువతలో మానసిక ఆరోగ్యం పట్ల ఉన్న సామాజిక అపోహలు (Stigma) తొలగిపోతాయి. సరైన సమయంలో చికిత్స అందడం వల్ల దేశం తన 'డెమోగ్రాఫిక్ డివిడెండ్' (యువ జనాభా ప్రయోజనం) ను సమర్థవంతంగా వినియోగించుకోగలుగుతుంది.
Core Concept: రాష్ట్రీయ బాల స్వస్థ్య కార్యక్రమం (RBSK) & "4Ds" విధానం
Q1. 'రాష్ట్రీయ బాల స్వస్థ్య కార్యక్రమం' (RBSK) కింది వాటిలో ఏ మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో పనిచేస్తుంది?
A) మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ
B) ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ
C) విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ
D) సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ
Answer: B) ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ
Explanation: RBSK జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ (NHM) కింద పనిచేస్తుంది, ఇది ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ (MoHFW) ఆధ్వర్యంలో ఉంటుంది.
Q2. ఇటీవల RBSK పథకంలో కింది వాటిలో వేటి స్క్రీనింగ్ ను కొత్తగా చేర్చారు?
A) కోవిడ్-19 స్క్రీనింగ్
B) జన్యుపరమైన వ్యాధుల స్క్రీనింగ్
C) మానసిక ఆరోగ్యం మరియు ఎన్సీడీల స్క్రీనింగ్
D) క్యాన్సర్ స్క్రీనింగ్
Answer: C) మానసిక ఆరోగ్యం మరియు ఎన్సీడీల స్క్రీనింగ్
Explanation: పిల్లల్లో పెరుగుతున్న ఒత్తిడి మరియు జీవనశైలి మార్పుల కారణంగా కొత్తగా మానసిక ఆరోగ్యం మరియు అంటువ్యాధులు కాని వ్యాధుల (NCDs) స్క్రీనింగ్ ను చేర్చారు.
Q3. RBSK పథకం కింద కవర్ చేయబడే పిల్లల వయస్సు ఎంత?
A) 0 నుండి 6 సంవత్సరాలు
B) 6 నుండి 14 సంవత్సరాలు
C) 0 నుండి 18 సంవత్సరాలు
D) 0 నుండి 21 సంవత్సరాలు
Answer: C) 0 నుండి 18 సంవత్సరాలు
Explanation: ఈ పథకం పుట్టినప్పటి నుండి 18 సంవత్సరాల వయస్సు గల బాలబాలికలందరికీ సమగ్ర ఆరోగ్య స్క్రీనింగ్ మరియు చికిత్సను అందిస్తుంది.
Q4. RBSK యొక్క మూల స్తంభాలైన "4Ds" లో కింది వాటిలో ఏది భాగం కాదు?
A) Defects at birth (పుట్టుకతో వచ్చే లోపాలు)
B) Dengue and Malaria (డెంగ్యూ మరియు మలేరియా)
C) Deficiencies (పోషక లోపాలు)
D) Developmental delays (అభివృద్ధి జాప్యాలు)
Answer: B) Dengue and Malaria (డెంగ్యూ మరియు మలేరియా)
Explanation: 4Ds అంటే - Defects at birth, Diseases, Deficiencies, మరియు Developmental delays. ఇందులో డెంగ్యూ లాంటివి ప్రత్యేక కేటగిరీగా లేవు (అవి సాధారణ వ్యాధుల కిందకు వస్తాయి).
Q5. RBSK కింద ఉచిత చికిత్సను అందించడానికి ఏర్పాటు చేయబడిన నోడల్ కేంద్రాలను ఏమంటారు?
A) ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు (PHC)
B) కమ్యూనిటీ హెల్త్ సెంటర్లు (CHC)
C) డిస్ట్రిక్ట్ ఎర్లీ ఇంటర్వెన్షన్ సెంటర్స్ (DEIC)
D) ఆల్ ఇండియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ (AIIMS)
Answer: C) డిస్ట్రిక్ట్ ఎర్లీ ఇంటర్వెన్షన్ సెంటర్స్ (DEIC)
Explanation: ప్రాథమిక స్క్రీనింగ్ లో వ్యాధులు లేదా లోపాలు ఉన్నట్లు తేలితే, ఆ పిల్లలను జిల్లా స్థాయి ముందస్తు జోక్య కేంద్రాలకు (DEIC) తదుపరి చికిత్స కోసం పంపుతారు.
Q6. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ ప్రజల పోషకాహార స్థాయిని, జీవన ప్రమాణాలను పెంచడం మరియు ప్రజారోగ్యాన్ని మెరుగుపరచడం రాష్ట్రం యొక్క ప్రాథమిక విధి అని పేర్కొంటుంది?
A) ఆర్టికల్ 44
B) ఆర్టికల్ 47
C) ఆర్టికల్ 51A
D) ఆర్టికల్ 40
Answer: B) ఆర్టికల్ 47
Explanation: ఆర్టికల్ 47 (ఆదేశిక సూత్రాలు) ప్రజారోగ్యాన్ని మెరుగుపరచడం ప్రభుత్వ ప్రాథమిక విధి అని స్పష్టం చేస్తుంది.
PYQ 1:
కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. రాష్ట్రీయ బాల స్వస్థ్య కార్యక్రమం (RBSK) మహిళా శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ కింద అమలవుతున్న కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం.
2. ఈ పథకం కింద గుర్తించబడిన ఆరోగ్య పరిస్థితులకు ప్రభుత్వ ఆసుపత్రులలో ఉచితంగా చికిత్స అందిస్తారు.
పైన ఇచ్చిన వాటిలో సరైనవి ఏవి?
Answer: వాక్యం 2 మాత్రమే సరైనది. వాక్యం 1 తప్పు, ఎందుకంటే RBSK ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ (MoHFW) కింద జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ లో భాగంగా అమలు చేయబడుతుంది.
PYQ 2:
ప్రకటన (Assertion - A): భారత ప్రభుత్వం పాఠశాల పిల్లలకు జరిపే ఆరోగ్య పరీక్షల్లో మానసిక ఆరోగ్య స్క్రీనింగ్ ను చేర్చింది.
కారణం (Reason - R): కౌమారదశలో ఉన్నవారిలో విద్యాపరమైన ఒత్తిడి, సోషల్ మీడియా ప్రభావం వల్ల ఆందోళన మరియు డిప్రెషన్ కేసులు గణనీయంగా పెరుగుతున్నాయి.
సమాధాన ఎంపికలు:
Answer: A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు A కి R సరైన వివరణ. ఆధునిక జీవనశైలి మార్పుల వల్లే ప్రభుత్వం మానసిక ఆరోగ్యాన్ని RBSK లో భాగం చేసింది.
Question: "భారతదేశంలో పిల్లలు మరియు కౌమారదశలో ఉన్నవారిలో వ్యాధుల భారం (Disease Burden) మారుతున్న తీరును విశ్లేషించండి. ఈ నేపథ్యంలో రాష్ట్రీయ బాల స్వస్థ్య కార్యక్రమం (RBSK) కు చేసిన తాజా సవరణలు ఈ సవాళ్లను ఎలా ఎదుర్కొంటాయో వివరించండి." (250 పదాలు)
UPSC/PSC అభ్యర్థులు కేంద్ర ఆరోగ్య మంత్రిత్వ శాఖ (MoHFW) మరియు మహిళా శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ (MWCD) పథకాల మధ్య ఉన్న తేడాలను స్పష్టంగా తెలుసుకోవాలి. మెయిన్స్ కోసం, పాఠశాల విద్యార్థుల మానసిక ఆరోగ్యం పై 'సోషల్ మీడియా ప్రభావం' కోణంలో నోట్స్ తయారు చేసుకోవడం ఉత్తమం.