దేశంలోని అత్యంత వెనుకబడిన 112 జిల్లాల అభివృద్ధిని వేగవంతం చేయడానికి మరియు నిరంతరం పర్యవేక్షించడానికి నీతి ఆయోగ్ ఒక 'రియల్-టైమ్ మానిటరింగ్ పోర్టల్' ను ప్రారంభించింది. ఈ ఆస్పిరేషనల్ డిస్ట్రిక్ట్స్ ప్రోగ్రామ్ (ADP) కింద జిల్లాల పనితీరును వేగంగా అంచనా వేయడానికి ఈ డ్యాష్ బోర్డ్ ఉపయోగపడుతుంది. విద్య, వైద్యం లాంటి కీలక రంగాల్లో పురోగతిని ట్రాక్ చేస్తూ, రాష్ట్రాలు మరియు జిల్లాల మధ్య ఆరోగ్యకరమైన పోటీ (Competitive Federalism) పెంచడం, డేటా ఆధారిత నిర్ణయాలు తీసుకోవడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. రాబోయే పోటీ పరీక్షల్లో పథకాలు, నీతి ఆయోగ్ నివేదికల విభాగం కింద ఇది చాలా ముఖ్యమైన అంశం.
దేశంలోని అత్యంత వెనుకబడిన జిల్లాల సమగ్రాభివృద్ధి కోసం నీతి ఆయోగ్ ఒక డైనమిక్ రియల్-టైమ్ మానిటరింగ్ పోర్టల్ (డ్యాష్ బోర్డ్) ను అందుబాటులోకి తీసుకువచ్చింది. క్షేత్రస్థాయిలో జరుగుతున్న అభివృద్ధి పనుల పురోగతిని పారదర్శకంగా, ఎప్పటికప్పుడు అంచనా వేయడం ఈ పోర్టల్ ప్రధాన ఉద్దేశ్యం.
న్యూఢిల్లీలోని నీతి ఆయోగ్ ప్రధాన కార్యాలయం నుండి ఈ సాంకేతిక ప్లాట్ఫాం ప్రారంభించబడింది. ఇది దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న 112 ఆస్పిరేషనల్ జిల్లాలకు (Aspirational Districts) వర్తిస్తుంది.
కేంద్ర ప్రభుత్వ సంస్థ అయిన నీతి ఆయోగ్, వివిధ కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు మరియు ఆయా జిల్లాల కలెక్టర్లు/జిల్లా మెజిస్ట్రేట్లు (DMs) ఇందులో కీలక భాగస్వాములు. కేంద్ర ప్రభుత్వం తరఫున 'ప్రభారీ అధికారులు' (Prabhari Officers) ఈ జిల్లాలకు మార్గదర్శకులుగా వ్యవహరిస్తారు.
ఈ రియల్-టైమ్ డేటా ఆధారంగా విధాన రూపకర్తలు కచ్చితమైన నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు. వెనుకబడిన ప్రాంతాల్లో విద్య, ఆరోగ్యం, వ్యవసాయం లాంటి మౌలిక సదుపాయాలు మెరుగుపడడం ద్వారా దేశంలో ఉన్న ప్రాంతీయ అసమానతలు (Regional Disparities) గణనీయంగా తగ్గుతాయి.
"సబ్కా సాథ్, సబ్కా వికాస్" నినాదంతో జనవరి 2018లో ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ ఆస్పిరేషనల్ డిస్ట్రిక్ట్స్ ప్రోగ్రామ్ (ADP) ను ప్రారంభించారు. అప్పటి నుండి పాత డేటా సేకరణ పద్ధతుల స్థానంలో క్రమంగా ఆధునిక సాంకేతికతను ప్రవేశపెడుతున్నారు.
నీతి ఆయోగ్ గతంలో విడుదల చేసిన ఛాంపియన్స్ ఆఫ్ చేంజ్ డ్యాష్ బోర్డ్, ఎక్స్పోర్ట్ ప్రిపేర్డ్నెస్ ఇండెక్స్, మరియు హెల్త్ ఇండెక్స్ లలో కూడా ఇటువంటి రియల్-టైమ్ డేటా ట్రాకింగ్ విధానాన్ని విజయవంతంగా అమలు చేసింది.
నీతి ఆయోగ్ అనేది రాజ్యాంగంలో పేర్కొనబడని, చట్టబద్ధత లేని (Non-Constitutional and Non-Statutory Body) సంస్థ. ఇది కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం ద్వారా 2015 జనవరి 1న ప్రణాళికా సంఘం (Planning Commission) స్థానంలో ఏర్పడింది. దీనికి ప్రధానమంత్రి చైర్మన్ గా ఉంటారు.
ఈ మానిటరింగ్ పోర్టల్ విజయం సాధిస్తే, దేశవ్యాప్తంగా అమలు చేయనున్న 'ఆస్పిరేషనల్ బ్లాక్స్ ప్రోగ్రామ్' (500 బ్లాక్ లు) కు కూడా ఇదే సాంకేతికతను వినియోగిస్తారు. దీని ద్వారా దేశంలో డేటా-ఆధారిత పరిపాలన (Data-driven governance) మరింత బలోపేతం అవుతుంది.
Core Concept: ఆస్పిరేషనల్ డిస్ట్రిక్ట్స్ ప్రోగ్రామ్ (ADP) & కోఆపరేటివ్ ఫెడరలిజం
Q1. ఆస్పిరేషనల్ డిస్ట్రిక్ట్స్ ప్రోగ్రామ్ (ADP) అమలు మరియు పర్యవేక్షణకు భారతదేశంలో నోడల్ ఏజెన్సీ ఏది?
A) హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
B) జాతీయ గణాంక కార్యాలయం (NSO)
C) నీతి ఆయోగ్
D) గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ
Answer: C) నీతి ఆయోగ్
Explanation: దేశంలోని 112 ఆస్పిరేషనల్ జిల్లాల అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను పర్యవేక్షించే మరియు ర్యాంకింగ్స్ ఇచ్చే బాధ్యత పూర్తిగా నీతి ఆయోగ్ కు అప్పగించబడింది.
Q2. ఆస్పిరేషనల్ డిస్ట్రిక్ట్స్ ప్రోగ్రామ్ లో మొత్తం ఎన్ని ప్రధాన సామాజిక-ఆర్థిక థీమ్స్ (Themes) ఆధారంగా జిల్లాలను ర్యాంక్ చేస్తారు?
A) 3
B) 4
C) 5
D) 8
Answer: C) 5
Explanation: ఆరోగ్యం & పోషకాహారం, విద్య, వ్యవసాయం, ఆర్థిక సమ్మిళితం & నైపుణ్యాభివృద్ధి, మరియు మౌలిక సదుపాయాలు అనే ఐదు ప్రధాన థీమ్స్ ఆధారంగా ర్యాంకింగ్ ఉంటుంది.
Q3. నీతి ఆయోగ్ ఇచ్చే డెల్టా ర్యాంకింగ్స్ లో కింది వాటిలో దేనికి అత్యధిక వెయిటేజీ (Weightage) ఇవ్వబడింది?
A) వ్యవసాయం మరియు జల వనరులు
B) ఆరోగ్యం మరియు పోషకాహారం
C) మౌలిక సదుపాయాలు (Infrastructure)
D) ఆర్థిక సమ్మిళితం (Financial Inclusion)
Answer: B) ఆరోగ్యం మరియు పోషకాహారం
Explanation: మొత్తం 100% వెయిటేజీలో ఆరోగ్యం-పోషకాహారం రంగానికి అత్యధికంగా 30% వెయిటేజీ ఉంది. విద్యా రంగానికి కూడా 30% వెయిటేజీ ఉంది.
Q4. నీతి ఆయోగ్ ప్రవేశపెట్టిన ADP కింది ఏ సమాఖ్యవాద సూత్రం (Federalism Principle) పై ఆధారపడి జిల్లాల మధ్య ర్యాంకులు ప్రకటిస్తుంది?
A) ఫిస్కల్ ఫెడరలిజం (Fiscal Federalism)
B) కాంపిటేటివ్ ఫెడరలిజం (Competitive Federalism)
C) అసిమెట్రిక్ ఫెడరలిజం (Asymmetric Federalism)
D) బేరసారాల సమాఖ్యవాదం (Bargaining Federalism)
Answer: B) కాంపిటేటివ్ ఫెడరలిజం (Competitive Federalism)
Explanation: జిల్లాల మధ్య ఆరోగ్యకరమైన పోటీ వాతావరణం సృష్టించి, ఒకరిని చూసి ఒకరు మెరుగైన పాలన అందించే విధానమే కాంపిటేటివ్ ఫెడరలిజం.
Q5. కింది వాటిలో ఏది ఆస్పిరేషనల్ డిస్ట్రిక్ట్స్ ప్రోగ్రామ్ యొక్క 3Cs వ్యూహంలో (3Cs Approach) భాగం కాదు?
A) Convergence (కలయిక)
B) Collaboration (సహకారం)
C) Competition (పోటీ)
D) Centralization (కేంద్రీకరణ)
Answer: D) Centralization (కేంద్రీకరణ)
Explanation: ADP యొక్క ప్రధాన వ్యూహం 3Cs: కేంద్ర రాష్ట్ర పథకాల కన్వర్జెన్స్, అధికారుల కొలాబరేషన్, మరియు జిల్లాల మధ్య కాంపిటీషన్. కేంద్రీకరణ ఇందులో భాగం కాదు.
Q6. నీతి ఆయోగ్ స్వభావం గురించి కింది వాటిలో సరైనది ఏది?
A) రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థ (Constitutional Body)
B) చట్టబద్ధమైన సంస్థ (Statutory Body)
C) కార్యనిర్వాహక తీర్మానం ద్వారా ఏర్పడిన సంస్థ (Executive Body)
D) న్యాయ పరిధి ఉన్న సంస్థ
Answer: C) కార్యనిర్వాహక తీర్మానం ద్వారా ఏర్పడిన సంస్థ (Executive Body)
Explanation: నీతి ఆయోగ్ కు రాజ్యాంగంలో గానీ, పార్లమెంటు చట్టంలో గానీ ఎటువంటి ప్రస్తావన లేదు. ఇది కేవలం కేంద్ర క్యాబినెట్ తీర్మానం (Executive resolution) ద్వారా ఏర్పడింది.
PYQ 1:
నీతి ఆయోగ్ అమలు చేస్తున్న 'ఆస్పిరేషనల్ డిస్ట్రిక్ట్స్ ప్రోగ్రామ్' కు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. ఈ పథకంలో వ్యవసాయం మరియు జల వనరుల రంగానికి అత్యధిక వెయిటేజీ ఇవ్వబడింది.
2. ఈ పథకం ముఖ్య ఉద్దేశ్యం రాష్ట్రాల మధ్య కాకుండా జిల్లాల మధ్య అభివృద్ధి పోటీని పెంచడం.
పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
Answer: వాక్యం 2 మాత్రమే సరైనది. వాక్యం 1 తప్పు ఎందుకంటే పథకంలో అత్యధిక వెయిటేజీ ఆరోగ్యం (30%) మరియు విద్య (30%) రంగాలకు ఉంది. వ్యవసాయానికి కేవలం 20% మాత్రమే వెయిటేజీ ఉంది.
PYQ 2:
ప్రతిపాదన (A): ఆస్పిరేషనల్ డిస్ట్రిక్ట్స్ ప్రోగ్రామ్ భారతదేశంలో 'పోటీ సమాఖ్యవాదాన్ని' ప్రోత్సహిస్తుంది.
కారణం (R): నీతి ఆయోగ్ రియల్-టైమ్ మానిటరింగ్ ద్వారా జిల్లాలకు ప్రతి నెలా డెల్టా ర్యాంకింగ్స్ ప్రకటిస్తుంది.
సరైన సమాధానాన్ని ఎంచుకోండి.
Answer: (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, మరియు (A) కు (R) సరైన వివరణ. డెల్టా ర్యాంకింగ్స్ ఇవ్వడం వల్లే జిల్లాల మధ్య ఫస్ట్ రావాలనే పోటీతత్వం (Competitive Federalism) పెరుగుతుంది.
Question: "ఆస్పిరేషనల్ డిస్ట్రిక్ట్స్ ప్రోగ్రామ్ (ADP) భారతదేశంలోని వెనుకబడిన ప్రాంతాల అభివృద్ధికి ఒక గేమ్ ఛేంజర్. ఈ పథకంలో రియల్-టైమ్ డేటా మానిటరింగ్ యొక్క ప్రాముఖ్యతను విశ్లేషించండి." (250 పదాలు)
UPSC మరియు స్టేట్ PSC (Group 1, 2) ప్రిలిమ్స్ లో ఈ పథకానికి సంబంధించిన వెయిటేజీ శాతాలు (30-30-20-10-10) మరియు నోడల్ ఏజెన్సీ గురించి కచ్చితంగా అడుగుతారు. మెయిన్స్ పరీక్ష కోసం, 'పోటీ మరియు సహకార సమాఖ్యవాదం' అనే కాన్సెప్ట్ కు ఉదాహరణగా ఈ పథకాన్ని ఆన్సర్లలో రాయాలి.