ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి ఎన్. చంద్రబాబు నాయుడు రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రభుత్వ శాఖలను కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల (CSS) నిధులను పూర్తిగా మరియు సకాలంలో వినియోగించుకోవాలని ఆదేశించారు. విజయవాడ సచివాలయంలో జరిగిన 7వ జిల్లా కలెక్టర్ల సదస్సులో ఆయన మాట్లాడుతూ, ప్రతి త్రైమాసికంలో సగటున ₹8,000 కోట్లు ఖర్చు చేయాలని, నిధులు వృథా కాకుండా మొదటి త్రైమాసికం నుంచే వ్యయాన్ని ప్రారంభించాలని స్పష్టం చేశారు. 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో కేటాయించిన ₹15,031 కోట్లలో కేవలం ₹9,980 కోట్లు మాత్రమే వినియోగించుకోగా, వివిధ కారణాల వల్ల దాదాపు ₹5,051 కోట్లు వృథా (lapsed) అయ్యాయి. ఈ నేపథ్యంలో, 2026-27 సంవత్సరానికి నిర్దేశించుకున్న ₹26,020 కోట్ల రికార్డు నిధుల సమీకరణ లక్ష్యాన్ని సాధించేందుకు సింగిల్ నోడల్ ఏజెన్సీ (SNA) ఖాతాలలో నిల్వలను తగ్గించాలని మరియు నీతి ఆయోగ్ నుండి వయబిలిటీ గ్యాప్ ఫండింగ్ (VGF) పొందాలని అధికారులను ఆదేశించారు.
What Happened
ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి ఎన్. చంద్రబాబు నాయుడు కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల (CSS) నిధులను రాష్ట్రం పూర్తిగా ఉపయోగించుకోవాలని ఆదేశించారు. 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో కేటాయింపులు జరిగినప్పటికీ, సవరించిన అంచనాలు, ఆలస్యంగా విడుదల కావడం మరియు బిల్లుల తిరస్కరణ వంటి కారణాల వల్ల దాదాపు ₹5,051 కోట్ల నిధులు వృథా అయ్యాయి. భвиష్యత్తులో ఇలాంటి నష్టాలు జరగకుండా ఉండేందుకు, ప్రతి త్రైమాసికంలో సగటున ₹8,000 కోట్లు ఖర్చు చేయాలని ఆయన ప్రభుత్వ శాఖలను ఆదేశించారు. సింగిల్ నోడల్ ఏజెన్సీ (SNA) ఖాతాల్లో ఉన్న అన్స్పెంట్ నిల్వలను వెంటనే క్లియర్ చేయాలని స్పష్టం చేశారు.
When & Where
ఈ సమీక్షా సమావేశం 2026 మే 8వ తేదీన ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని ప్రాంతమైన విజయవాడ (అమరావతి) లోని సచివాలయంలో జరిగింది. 7వ జిల్లా కలెక్టర్ల సదస్సు సందర్భంగా ఈ ఆదేశాలు జారీ చేయబడ్డాయి. రాష్ట్ర ఆర్థిక పరిస్థితిని మెరుగుపరచడానికి మరియు కేంద్ర నిధుల ప్రవాహాన్ని సకాలంలో నిర్వహించడానికి ఈ వేదిక ఉపయోగపడింది.
Who Is Involved
- ఎన్. చంద్రబాబు నాయుడు: ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి, సమీక్షా సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించారు.
- డి. రోనాల్డ్ రోస్: ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక శాఖ కార్యదర్శి, నిధుల వినియోగ నివేదికను సమర్పించారు.
- రాష్ట్ర ప్రభుత్వ శాఖలు: చట్టం, పురపాలక परिపాలన, ఉన్నత విద్యా శాఖలతో పాటు నిధులు వృథా చేసిన ఇతర శాఖలు.
- జिज्या కలెక్టర్లు: క్షేత్రస్థాయిలో పథకాల అమలు మరియు నిధుల వినియోగానికి బాధ్యత వహించే నోడల్ అధికారులు.
- నీతి ఆయోగ్ & కేంద్ర ప్రభుత్వ మంత్రిత్వ శాఖలు: మాతృ మంజూరులు (mother sanctions) మరియు వయబిలిటీ గ్యాప్ ఫండింగ్ (VGF) అందించే కేంద్ర సంస్థలు.
How It Works
కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల (CSS) నిధుల నిర్వహణ మరియు వినియోగ ప్రక్రియ క్రింది దశలలో జరుగుతుంది:
- బడ్జెట్ కేటాయింపు మరియు విడుదల: కేంద్ర ప్రభుత్వం వివిధ పథకాల కింద నిధులను కేటాయిస్తుంది. అయితే రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తన వాటాను సకాలంలో జమ చేసినప్పుడే కేంద్రం తదుపరి విడతలను విడుదల చేస్తుంది.
- సింగిల్ నోడల్ ఏజెన్సీ (SNA) ఖాతాల నిర్వహణ: ప్రతి కేంద్ర పథకానికి ఒక నిర్దిష్ట SNA ఖాతా ఉంటుంది. కేంద్రం విడుదల చేసిన నిధులు నేరుగా ఈ ఖాతాలోకి వస్తాయి, తద్వారా నిధుల మళ్లింపు ఆగుతుంది.
- బిల్లుల అప్లోడింగ్ మరియు చెల్లింపులు: క్షేత్రస్థాయిలో పనులు పూర్తయిన తర్వాత డిజిటల్ పోర్టల్స్ (ఉదాహరణకు స్పర్స్ - SPARSH) ద్వారా బిల్లులను సమర్పిస్తారు. సాంకేతిక లోపాలు లేదా నిబంధనల ఉల్లంఘన ఉంటే ఇవి తిరస్కరణకు గురవుతాయి.
- త్రైమాసిక పర్యవేక్షణ మరియు మాతృ మంజూరు: నిధులు గడువు ముగిసిపోకుండా ఉండటానికి ప్రతి క్వార్టర్లో నిర్దేశిత వ్యయం (₹8,000 కోట్లు) చేయాలి. తిరస్కరణకు గురైన బిల్లులకు కేంద్రం నుండి కొత్తగా మాతృ మంజూరులు పొందాల్సి ఉంటుంది.
Why It Matters
ఈ అంశం పోటీ परीक्षाల కోణంలో, ముఖ్యంగా UPSC GS Paper 2 (పాలన మరియు కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు) మరియు GS Paper 3 (భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ మరియు బడ్జెట్) విభాగాలకు అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగినది.
- రాజ్యాంగపరమైన ప్రాధాన్యత: కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య నిధుల బదిలీ మరియు సమాఖ్య వ్యవస్థ (Federalism) యొక్క పనితీరును ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది.
- ఆర్థిక प्रभावం: రాష్ట్రం ఆర్థిక లోటులో ఉన్నప్పుడు, కేంద్ర నిధులను వృథా చేయడం వల్ల మౌలిక సదుపాయాల కల్పన కుంటుపడుతుంది.
- సామాజిక సంక్షేమం: పిఎం ఆవాస్ యోజన, ఆరోగ్య శాఖ నిధులు నిలిచిపోవడం వల్ల పేదలకు గృహనిర్మాణం, వైద్య సేవలు అందకుండా పోతాయి.
Historical Background
భారతదేశంలో కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు (CSS) ప్రణాళికా సంఘం కాలం నుండి అమల్లో ఉన్నాయి. గతంలో రాష్ట్రాలకు నిధుల కేటాయింపులో స్పష్టత లేకపోవడం వల్ల నిధులు మళ్లించబడేవి. దీనిని నివారించడానికి, కేంద్ర ప్రభుత్వం 2015లో నీతి ఆయోగ్ సిఫార్సుల మేరకు CSS పథకాల సంఖ్యను హేతుబద్ధీకరించింది (Rationalization). నిధుల పారదర్శకత కోసం 2021 లో సింగిల్ నోడల్ ఏజెన్సీ (SNA) విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. ప్రస్తుత ఈ ఘటన, గత పరిపాలనా లోపాలను సరిదిద్ది నిధుల గడువు ముగిసిపోకుండా చూసే క్రమంలో ఒక కొనసాగింపుగా చెప్పవచ్చు.
Previous Related Events
- 2021: కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ నిధుల జవాబుదారీతనం కోసం కఠినమైన SNA డ్యాష్బోర్డ్ మార్గదర్శకాలను అమలు చేసింది.
- 2024: ఆంధ్రప్రదేశ్లో కొత్త కూటమి ప్రభుత్వం ఏర్పడిన తర్వాత, గత ప్రభుత్వ హయాంలో నిలిచిపోయిన మౌలిక వసతుల నిధులపై శ్వేతపత్రం విడుదల చేశారు.
- 2025 డిసెంబర్: కలెక్టర్ల కాన్ఫరెన్స్లో ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు గత ప్రభుత్వం నిర్లక్ష్యం చేసిన రూ. 6,252 కోట్ల CSS నిధులను తిరిగి పునరుద్ధరించాలని ఆదేశించారు.
Static GK Connection
- ఆర్టికల్ 282: రాజ్యాంగంలోని ఈ అధికరణ కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఏవైనా ప్రజా ప్రయోజనాల కొరకు గ్రాంట్లు మంజూరు చేయడానికి అనుమతిస్తుంది. CSS పథకాలు దీని परिధిలోకి వస్తాయి.
- ఆర్టికల్ 275: వెనుకబడిన రాష్ట్రాల అభివృద్ధికి కేంద్రం ఇచ్చే చట్టబద్ధమైన గ్రాంట్ల (Statutory Grants) గురించి తెలుపుతుంది.
- ఫైనాన్స్ కమిషన్ (ఆర్థిక సంఘం): రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థ (ఆర్టికల్ 280), ఇది కేంద్ర పన్నులలో రాష్ట్రాల వాటాను మరియు గ్రాంట్-ఇన్-ఎయిడ్ను సిఫార్సు చేస్తుంది.
India & World Comparison
ప్రపంచవ్యాప్తంగా యునైటెడ్ స్టేట్స్, కెనడా వంటి సమాఖ్య దేశాలలో కూడా 'ఫెడరల్ గ్రాంట్స్' విధానం అమల్లో ఉంది. అయితే, భారతదేశంలో రాష్ట్రాలు కేంద్ర నిధులపై ఆధారపడే శాతం (Fiscal Dependency) చాలా ఎక్కువ. నీతి ఆయోగ్ నివేదికల ప్రకారం, సకాలంలో వినియోగ ధృవీకరణ పత్రాలు (UCs) సమర్పించకపోవడం వల్ల సగటున భారతీయ రాష్ట్రాల్లో 15 నుండి 20 శాతం కేంద్ర నిధులు ప్రతి ఏటా గడువు ముగిసిపోతున్నాయి (lapse అవుతున్నాయి).
Future Impact
- పాలసీ సమీక్ష: 2026-27 నాటికి ₹26,020 కోట్ల రికార్డు స్థాయి నిధులను సమీకరించాలని రాష్ట్రం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది, ఇది విజయవంతమైతే రాష్ట్ర జీఎస్డీపీ (GSDP) వృద్ధి చెందుతుంది.
- మౌలిక వసతుల మెరుగుదల: నీతి ఆయోగ్ నుండి వయబిలిటీ గ్యాప్ ఫండింగ్ (VGF) లభిస్తే పిపిపి (PPP) మోడల్లో రహదారులు, పోర్టుల నిర్మాణం వేగవంతం అవుతుంది.
- డిజిటల్ సంస్కరణలు: బిల్లుల చెల్లింపుల ప్రక్రియను పూర్తిగా డిజిటలైజ్ చేయడం ద్వారా రాబోయే కాలంలో బిల్లుల తిరస్కరణ రేటు గణనీయంగా తగ్గుతుంది.
🔑 Key Points for Revision
- ఏపీ ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు నాయుడు మే 8న 7వ జిల్లా కలెక్టర్ల సదస్సు నిర్వహించారు.
- ప్రతి త్రైమాసికంలో సగటున ₹8,000 కోట్ల కేంద్ర నిధులు ఖర్చు చేయాలని ఆదేశించారు.
- 2025-26లో 79 కేంద్ర పథకాల కింద ₹15,031 కోట్లు ఏపీకి కేటాయించబడ్డాయి.
- గత ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఏపీ ప్రభుత్వం ₹9,980 కోట్లు మాత్రమే వినియోగించుకోగలిగింది.
- వివిధ పరిపాలనా లోపాల వల్ల దాదాపు ₹5,051 కోట్ల కేంద్ర నిధులు వృథా అయ్యాయి.
- డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ కోనసీమ, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలు 99% నిధులు వినియోగించాయి.
- శ్రీకాకుళం మరియు పల్నాడు జిల్లాలు నిధుల వినియోగంలో 98% సాధించాయి.
- చట్టం, పురపాలక పరిపాలన, ఉన్నత విద్యా శాఖలు నిధుల వినియోగంలో ఉత్తమ ప్రతిభ కనబరిచాయి.
- పిఎం ఆవాస్ యోజన వంటి ఎస్ఎన్ఏ (SNA) ఖాతాలలో ₹438 కోట్లు అన్స్పెంట్ బ్యాలెన్స్ ఉంది.
- స్పర్స్ (SPARSH) పోర్టల్లో దాదాపు ₹828 కోట్ల విలువైన బిల్లులు తిరస్కరణకు గురయ్యాయి.
- తిరస్కరించబడిన బిల్లుల పునరుద్ధరణకు కేంద్రం నుండి కొత్త 'మాతృ మంజూరులు' అవసరం.
- 2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరానికి గాను ఏపీ ₹26,020 కోట్ల కేంద్ర నిధుల సమీకరణను లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
- కొత్త ఆర్థిక సంవత్సరానికి సంబంధించి ఇప్పటికే ₹3,609 కోట్ల నిధుల మంజూరులు లభించాయి.
- పిపిపి మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల కోసం నీతి ఆయోగ్ నుండి వీజీఎఫ్ (VGF) సాయం కోరనున్నారు.
- కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు (CSS) రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 282 పరిధిలోకి వస్తాయి.
🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)
Core Concept: కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు (Centrally Sponsored Schemes - CSS) మరియు నిధుల నిర్వహణ
- Definition: కేంద్ర ప్రభుత్వం మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఉమ్మడిగా నిధులు సమకూరుస్తూ, రాష్ట్రాల ద్వారా అమలు చేయబడే పథకాలను కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు (CSS) అంటారు.
- Constitutional / Legal Basis: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 282 ప్రకారం ఈ పథకాలకు కేంద్రం విచక్షణా గ్రాంట్లను మంజూరు చేస్తుంది.
- Scientific / Economic Principle: 'ఫిస్కల్ ఫెడరలిజం' (Fiscal Federalism) సూత్రం ప్రకారం కేంద్రం వనరులను సేకరించి, ప్రాంతీయ అసమానతలను తొలగించడానికి రాష్ట్రాలకు బదిలీ చేస్తుంది.
- How it connects to this event: ఏపీలో ₹5,051 కోట్ల CSS నిధులు వృథా కావడం వల్ల ఈ నిధుల నిర్వహణ లోపాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి.
- Origin & History: ప్రణాళికా సంఘం హయాంలో ప్రారంభమైన CSS విధానాన్ని, 2015లో నీతి ఆయోగ్ సిఫార్సుల మేరకు పునర్వ్యవస్థీకరించారు.
- Key milestone 1: 2016 లో కేంద్ర ప్రభుత్వం CSS పథకాలను కోర్ (Core), కోర్ ఆఫ్ ది కోర్ (Core of the Core) మరియు ఆప్షనల్ (Optional) గా వర్గీకరించింది.
- Key milestone 2: 2021 లో నిధుల పారదర్శకతను పెంచడానికి కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ 'సింగిల్ నోడల్ ఏజెన్సీ' (SNA) విధానాన్ని తప్పనిసరి చేసింది.
- Related Acts / Schemes / Treaties: పిఎం ఆవాస్ యోజన (PMAY), జల జీవన్ మిషన్ (JJM), మరియు మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం (MGNREGS) దీనికి ప్రధాన ఉదాహరణలు.
- Nodal Ministry / Body: కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖలోని వ్యయ విభాగం (Department of Expenditure) మరియు నీతి ఆయోగ్ దీనిని పర్యవేక్షిస్తాయి.
- India-specific relevance: భారతదేశంలో రాష్ట్రాల స్వంత ఆదాయ వనరులు పరిమితంగా ఉండటం వల్ల, గ్రామీణాభివృద్ధికి ఈ నిధులు అత్యంత కీలకం.
- Global comparison: అమెరికాలోని 'క్యాటగిరికల్ గ్రాంట్స్' (Categorical Grants) విధానం భారతదేశంలోని CSS విధానాన్ని పోలి ఉంటుంది.
- Data point: సాధారణంగా కోర్ పథకాలలో కేంద్ర, రాష్ట్రాల నిధుల నిష్పత్తి 60:40 లేదా ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు 90:10 గా ఉంటుంది.
- Common exam angle: ప్రిలిమ్స్లో CSS మరియు సెంట్రల్ సెక్టార్ స్కేమ్స్ మధ్య తేడాలు, మరియు మెయిన్స్లో SNA విధానం యొక్క సవాళ్లపై ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
- Easy memory hook: CSS = 'Co-shared Spending' (కేంద్రం, రాష్ట్రం కలిసి పంచుకునే వ్యయం) అని గుర్తుంచుకోండి.
❓ Practice MCQs
Q1. కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలకు (CSS) సంబంధించి నిధుల కేటాయింపు సాధారణంగా ఏ నిష్పత్తిలో ఉంటుంది?
A) 100% కేంద్ర ప్రభుత్వం
B) 50% కేంద్రం, 50% ప్రపంచ బ్యాంక్
C) 60% కేంద్రం, 40% రాష్ట్ర ప్రభుత్వం (సాధారణ రాష్ట్రాలకు)
D) 100% రాష్ట్ర ప్రభుత్వం
Answer: C
Explanation: కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలలో (CSS) సాధారణ రాష్ట్రాలకు కేంద్రం 60% మరియు రాష్ట్రం 40% నిధుల వాటాను పంచుకుంటాయి.
Q2. ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచిన 'సింగిల్ నోడల్ ఏజెన్సీ' (SNA) విధానాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం ఏ సంవత్సరంలో ప్రవేశపెట్టింది?
A) 2014
B) 2018
C) 2021
D) 2025
Answer: C
Explanation: కేంద్ర నిధుల దుర్వినియోగాన్ని అరికట్టడానికి మరియు పారదర్శకత కోసం 2021 లో కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ SNA విధానాన్ని తెచ్చింది.
Q3. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం 2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరంలో विभिन्न కేంద్ర పథకాల ద్వారా ఎంత మొత్తాన్ని సమీకరించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది?
A) ₹15,031 కోట్లు
B) ₹26,020 కోట్లు
C) ₹9,980 కోట్లు
D) ₹8,000 కోట్లు
Answer: B
Explanation: మే 2026 నాటి సమీక్షా సమావేశ వివరాల ప్రకారం, 2026-27 సంవత్సరానికి ఏపీ ₹26,020 కోట్ల నిధుల సమీకరణను లక్ష్యంగా నిర్దేశించుకుంది.
Q4. ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం (PPP) మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులకు ఇచ్చే 'వయబిలిటీ గ్యాప్ ఫండింగ్' (VGF) ను ఏ సంస్థ మంజూరు చేస్తుంది?
A) రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా
B) నీతి ఆయోగ్
C) ప్రపంచ వాణిజ్యసంస్థ
D) రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం
Answer: B
Explanation: ఆర్థికంగా లాభదాయకం కాని వ్యూహాత్మక PPP ప్రాజెక్టులకు నీతి ఆయోగ్ మరియు కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ VGF మద్దతును అందిస్తాయి.
Q5. కింద పేర్కొన్న ఏ జిల్లాలు ఆంధ్రప్రదేశ్లో కేంద్ర నిధుల వినియోగంలో 2025-26లో 99% సాధించి ప్రథమ స్థానంలో నిలిచాయి?
A) శ్రీకాకుళం మరియు పల్నాడు
B) విశాఖపట్నం మరియు తిరుపతి
C) డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ కోనసీమ మరియు పశ్చిమ గోదావరి
D) కర్నూలు మరియు అనంతపురం
Answer: C
Explanation: ఆర్థిక కార్యదర్శి నివేదిక ప్రకారం కోనసీమ మరియు పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలు 99% నిధుల వినియోగంతో అగ్రస్థానంలో నిలిచాయి.
Q6. కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల (CSS) నిధులను రాష్ట్రాలు సకాలంలో ఖర్చు చేయకపోతే జరిగే పరిణామం ఏమిటి?
A) ఆ నిధులు స్వయంచాలకంగా తదుపరి సంవత్సరానికి బదిలీ అవుతాయి.
B) ఆ నిధులు గడువు ముగిసి (lapse) కేంద్ర ఖజానాకు తిరిగి వెళ్తాయి.
C) కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్ర శాసనసభను రద్దు చేస్తుంది.
D) ఆ నిధులను రిజర్వ్ బ్యాంక్ జరిమానాగా విధిస్తుంది.
Answer: B
Explanation: ఆర్థిక సంవత్సరం ముగిసేసరికి నిర్దేశిత నిధులు ఖర్చు చేయకపోతే, సవరించిన అంచనాల ప్రకారం అవి వృథా (lapse) అయిపోతాయి.
Q7. రాజ్యాంగంలోని ఏ నిబంధన ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రజా ప్రయోజనాల కోసం రాష్ట్రాలకు 'కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల' కింద గ్రాంట్లు ఇస్తుంది?
A) ఆర్టికల్ 280
B) ఆర్టికల్ 356
C) ఆర్టికల్ 282
D) ఆర్టికల్ 370
Answer: C
Explanation: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 282 (Discretionary Grants) పరిధిలోనే కేంద్ర ప్రభుత్వం CSS పథకాలకు నిధులు మంజూరు చేస్తుంది.
Q8. కేంద్ర నిధుల నిర్వహణలో 'స్పర్స్' (SPARSH) పోర్టల్ ద్వారా బిల్లులు తిరస్కరణకు గురైనప్పుడు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తదుపరి చర్యగా ఏమి చేయాలి?
A) సుప్రీంకోర్టులో పిటిషన్ వేయాలి.
B) కేంద్రం నుండి కొత్తగా 'మాతృ మంజూరులు' (mother sanctions) పొందాలి.
C) ఆ బిల్లులను పూర్తిగా రద్దు చేయాలి.
D) రాష్ట్ర బడ్జెట్ నుండి 100% నిధులు భరించాలి.
Answer: B
Explanation: సాంకేతిక కారణాల వల్ల బిల్లులు తిరస్కరణకు గురైతే, నిధులు తిరిగి పొందడానికి కేంద్ర శాఖల నుండి కొత్త مాతృ మంజూరులు (mother sanctions) తీసుకోవాలని ముఖ్యమంత్రి సూచించారు.
📜 Previous Year Question Style (PYQ)
PYQ 1:
కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలకు (CSS) సంబంధించి క్రింది వాటిలో సరైన ప్రకటన ఏది?
A) ఈ పథకాలకు 100% నిధులను కేంద్ర ప్రభుత్వమే భరిస్తుంది.
B) ఈ పథకాలను కేంద్ర ప్రభుత్వ మంత్రిత్వ శాఖలే నేరుగా క్షేత్రస్థాయిలో అమలు చేస్తాయి.
C) వీటి నిధుల కేటాయింపునకు రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 282 చట్టపరమైన ప్రాతిపదికను అందిస్తుంది.
D) ఇవి పూర్తిగా ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission) తప్పనిసరి సిఫార్సుల ఆధారంగానే ఇవ్వబడతాయి.
Answer: C
Explanation: CSS పథకాలు ఆర్టికల్ 282 పరిధిలోకి వస్తాయి. వీటిలో నిధులను కేంద్ర, రాష్ట్రాలు పంచుకుంటాయి మరియు అమలు చేసే బాధ్యత రాష్ట్రాలదే.
PYQ 2:
భారతదేశంలో 'సింగిల్ నోడల్ ఏజెన్సీ' (SNA) విధానం ప్రవేశపెట్టడం వెనుక గల ఉద్దేశ్యాలను పరిశీలించండి:
1. కేంద్ర నిధులు ఇతర రాష్ట్ర అవసరాలకు మళ్లకుండా నిరోధించడం.
2. కేంద్ర పథకాల నిధుల వినియోగాన్ని నిజసమయంలో (Real-time) పర్యవేక్షించడం.
3. రాష్ట్రాల స్వంత పన్నుల ఆదాయాన్ని పెంచడం.
పైన పేర్కొన్న వాటిలో ఏవి సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 1 మరియు 2 మాత్రమే
C) 2 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: B
Explanation: SNA విధానం కేంద్ర నిధుల జవాబుదారీతనం మరియు పర్యవేక్షణ కోసం ఉద్దేశించబడింది. దీనికి రాష్ట్రాల స్వంత పన్నుల ఆదాయాన్ని పెంచడంతో సంబంధం లేదు.
PYQ 3:
జాబితా-I (రాజ్యాంగ నిబంధనలు) ను జాబితా-II (విషయాలు) తో జతపరచండి:
| జాబితా-I (నిబంధనలు) | జాబితా-II (విషయాలు) |
| --- | --- |
| పి. ఆర్టికల్ 280 | 1. విచక్షణాధికార గ్రాంట్లు (CSS కి వర్తిస్తుంది) |
| క్యూ. ఆర్టికల్ 282 | 2. కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం ఏర్పాటు |
| ఆర్. ఆర్టికల్ 275 | 3. చట్టబద్ధమైన గ్రాంట్లు (Statutory Grants) |
సరైన కోడ్ను ఎంచుకోండి:
A) P-2, Q-1, R-3
B) P-1, Q-2, R-3
C) P-3, Q-1, R-2
D) P-2, Q-3, R-1
Answer: A
Explanation: ఆర్టికల్ 280 ఆర్థిక సంఘాన్ని, ఆర్టికల్ 282 విచక్షణా గ్రాంట్లను, ఆర్టికల్ 275 చట్టబద్ధమైన గ్రాంట్లను సూచిస్తాయి.
✍️ Mains Answer Pointers
Question 1 (150 words): కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల (CSS) నిధులు వృథా (lapse) కావడానికి గల ప్రధాన పరిపాలనా సవాళ్లను చర్చించండి.
- Introduction: ఆంధ్రప్రదేశ్లో 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ₹5,051 కోట్ల కేంద్ర నిధులు వృథా కావడం అనేది రాష్ట్రాల స్థాయిలో నిధుల నిర్వహణ లోపాలను సూచిస్తుంది.
- Body Point 1: రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తన మ్యాచింగ్ గ్రాంట్ (Matching Share) ను సకాలంలో విడుదల చేయకపోవడం వల్ల కేంద్ర నిధులు నిలిచిపోవడం; డిజిటల్ పోర్టల్స్ (SPARSH వంటివి) లో బిల్లుల తిరస్కరణ.
- Body Point 2: సింగిల్ నోడల్ ఏజెన్సీ (SNA) ఖాతాలలో నిధులు పేరుకుపోవడం; మొదటి మూడు త్రైమాсиకాల్లో వ్యయం మందగించి, ఆఖరి త్రైమాсиకంలో ఒత్తిడి పెరగడం.
- Body Point 3: జిల్లా పరిపాలనా విభాగాలలో సమన్వయ లోపం మరియు సకాలంలో వినియోగ ధృవీకరణ పత్రాలు (Utilisation Certificates) సమర్పించకపోవడం.
- Conclusion: ప్రతి క్వార్టర్కు ₹8,000 కోట్ల వ్యయ లక్ష్యం మరియు ముందస్తు ప్రణాళికల ద్వారా నిధుల వృథాను అరికట్టి సుపరిపాలన సాధించవచ్చు.
- Data/Diagram to include: నిధుల ప్రవాహం (కేంద్రం -> SNA ఖాతా -> క్షేత్రస్థాయి వినియోగం) చూపించే ఒక ఫ్లోచార్ట్.
Question 2 (250 words): భారతదేశంలో 'ఫిస్కల్ ఫెడరలిజం' (Fiscal Federalism) బలోపేతానికి కేంద్ర నిధుల సకాలంలో వినియోగం ఎంతవరకు కీలకం? ఏపీ పరిణామాల నేపథ్యంలో విశ్లేషించండి.
- Introduction: కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య ఆర్థిక వనరుల పంపిణీ సమాఖ్య వ్యవస్థకు జీవనాడు వంటిది. ఇటీవల ఏపీ ముఖ్యమంత్రి కేంద్ర నిధుల పూర్తి వినియోగానికి పిలుపునివ్వడం ఈ సందర్భంలో ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది.
- Body Point 1: ఆర్టికల్ 275, 282 ల ప్రకారం నిధుల బదిలీ జరుగుతుంది; రాష్ట్రాల ఆర్థిక అవసరాలు కేంద్ర నిధులపై ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉంటాయి.
- Body Point 2: ఏపీ బడ్జెట్లో జీతాలు, పెన్షన్ల భారం ఎక్కువగా ఉన్నందున, అభివృద్ధి పనులకు కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలే (CSS) ప్రధాన ఆధారం.
- Body Point 3: కేంద్రంలో మరియు రాష్ట్రంలో ఒకే కూటమి ప్రభుత్వం (Double Engine) ఉన్నప్పటికీ, పరిపాలనా జాప్యం వల్ల నిధులు వృథా కావడం సమాఖ్య సమర్థతను సవాలు చేస్తోంది.
- Body Point 4: ₹5,051 కోట్ల నిధులు ల్యాప్స్ కావడం వల్ల గ్రామీణ గృహనిర్మాణం (PMAY), ఉపాధి హామీ, మరియు ఆరోగ్య మౌలిక వసతులు దెబ్బతింటాయి.
- Body Point 5: అమెరికా వంటి దేశాల్లో గ్రాంట్ల వినియోగంపై కఠినమైన జవాబుదారీతనం ఉంటుంది; భారతదేశంలో కూడా SNA విధానం ద్వారా దీనిని మెరుగుపరుస్తున్నారు.
- Body Point 6: కేంద్రం కఠినమైన నిబంధనలు పెట్టడం వల్ల రాష్ట్రాల స్వయంప్రతిపత్తి దెబ్బతింటుందనే విమర్శ ఉంది, అయితే జవాబుదారీతనానికి ఇది అవసరం.
- Conclusion: కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య నమ్మకం మరియు పరిపాలనా సంస్కరణల ద్వారానే నిధుల పూర్తి వినియోగం సాధ్యమవుతుంది. వయబిలిటీ గ్యాప్ ఫండింగ్ (VGF) వంటి వ్యూహాలు రాష్ట్ర వృద్ధికి దోహదపడతాయి.
- Data/Diagram to include: ఏపీ ఆర్థిక నిధుల డేటా టేబుల్ (2025-26 కేటాయింపు: ₹15,031 కోట్లు, వినియోగం: ₹9,980 కోట్లు, వృథా: ₹5,051 కోట్లు).
⚠️ Examiner Trap
- Trap 1: కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలకు (CSS) 100% నిధులు కేంద్రమే ఇస్తుందని అభ్యర్థులు పొరపడతారు. సరైన వాస్తవం ఏమిటంటే, CSS లో కేంద్రం, రాష్ట్రాలు నిధులు పంచుకుంటాయి (సాధారణంగా 60:40). 100% కేంద్ర నిధులు ఇచ్చేవి 'సెంట్రల్ సెక్టార్ స్కేమ్స్'.
- Trap 2: సింగిల్ నోడల్ ఏజెన్సీ (SNA) ఖాతాలలో నిధులు ఉంటే అవి ఖర్చు అయినట్లేనని చాలామంది భావిస్తారు. వాస్తవానికి, SNA ఖాతాలో ఉన్న నిధులు క్షేత్రస్థాయిలో పనులకు చెల్లించి, వినియోగ ధృవీకరణ పత్రం (UC) పొందే వరకు అవి 'అన్స్పెంట్ బ్యాలెన్స్' (Unspent Balance) గానే పరిగణించబడతాయి.
- Trap 3: బడ్జెట్లో నిధుల కేటాయింపు (Allocation) జరిగితే రాష్ట్రానికి నిధులు వచ్చేసినట్లేనని అభ్యర్థులు భావిస్తారు. కానీ వాస్తవానికి, రాష్ట్రం తన మ్యాచింగ్ వాటాను విడుదల చేసి, మునుపటి నిధుల వినియోగ నివేదికను సమర్పిస్తేనే కేంద్రం తదుపరి విడత నిధులను విడుదల (Release) చేస్తుంది.
🧭 Exam Tip
- Prelims Angle: ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలో ఎగ్జామినర్లు కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు (CSS) మరియు సెంట్రల్ సెక్టార్ స్కేమ్స్ మధ్య తేడాలు, ఆర్టికల్ 282, 275 లపై ప్రశ్నలు అడుగుతాు. అలాగే SNA విధానం ఏ మంత్రిత్వ శాఖ కిందకు వస్తుందో అడిగే అవకాశం ఉంది.
- Mains Angle: మెయిన్స్ పరీక్షలో 'భారతదేశంలో ఫిస్కల్ ఫెడరలిజం ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లు' మరియు 'కేంద్ర నిధుల నిర్వహణలో జవాబుదారీతనం' అనే కోణంలో విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు వస్తాయి. కేస్ స్టడీగా ఏపీ డేటాను ఉపయోగించవచ్చు.
- Interview Angle: ఇంటర్వ్యూలో "కేంద్రంలో మరియు రాష్ట్రంలో ఒకే కూటమి ప్రభుత్వం ఉన్నప్పటికీ నిధులు ఎందుకు వృథా అవుతున్నాయి?" అనే ప్రశ్నకు రాజకీయ కోణంలో కాకుండా, పరిపాలనా మరియు సాంకేతిక కోణంలో సమతుల్యమైన సమాధానం చెప్పాలి.
- High-Probability Prediction: రాబోయే APPSC గ్రూప్-1/2 లేదా UPSC పరీక్షల్లో "సింగిల్ నోడల్ ఏజెన్సీ (SNA) డ్యాష్బోర్డ్ సంస్కరణలు మరియు రాష్ట్రాల ఆర్థిక క్రమశిక్షణ" పై డైరెక్ట్ క్వశ్చన్ వచ్చే అవకాశం చాలా ఎక్కువగా ఉంది.