సుప్రీంకోర్టు ఇటీవల హిందూ వివాహ చట్టం (HMA), 1955 కింద 'సహజీవనం చేయకపోవడం' (Non-cohabitation) ఆధారంగా విడాకులు పొందే మహిళల హక్కును సవాలు చేస్తూ దాఖలైన ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాన్ని (PIL) కొట్టివేసింది. భార్యాభర్తలు ఒక సంవత్సరం పాటు కలిసి జీవించనప్పుడు లేదా వైవాహిక హక్కుల పునరుద్ధరణ జరగనప్పుడు, చట్టప్రకారం విడాకులు కోరే హక్కును మహిళలకు నిరాకరించలేమని అత్యున్నత న్యాయస్థానం స్పష్టం చేసింది. ఈ తీర్పు ద్వారా రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 కింద మహిళల వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ, మరియు వివాహ చట్టాలలోని న్యాయపరమైన రక్షణలు మరింత బలోపేతం అయ్యాయి. పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా, పాలిటీ విభాగంలో వ్యక్తిగత చట్టాలు, సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు తెలుసుకోవడం చాలా ముఖ్యం.
What Happened
సుప్రీంకోర్టు ఇటీవల ఒక కీలక నిర్ణయం తీసుకుంది. హిందూ వివాహ చట్టం (HMA), 1955 కింద, దంపతులు ఎక్కువ కాలం పాటు సహజీవనం చేయని (non-cohabitation) పరిస్థితులలో మహిళలు విడాకులు కోరే హక్కును సవాలు చేస్తూ దాఖలైన ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాన్ని (PIL) న్యాయస్థానం తోసిపుచ్చింది. చట్టం స్పష్టంగా కల్పించిన ఈ హక్కును రద్దు చేయలేమని, అలా చేయడం మహిళల వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను హరించడమే అవుతుందని సుప్రీంకోర్టు తేల్చిచెప్పింది. ఈ పరిణామం మహిళల సాధికారతకు మరియు చట్టపరమైన హక్కుల రక్షణకు మద్దతు ఇచ్చే ముఖ్యమైన తీర్పుగా పరిగణించబడుతుంది.
When & Where
ఈ న్యాయపరమైన పరిణామం న్యూఢిల్లీలోని భారత అత్యున్నత న్యాయస్థానం (సుప్రీంకోర్టు) ధర్మాసనం ఎదుట జరిగింది. ఈ తీర్పు దేశవ్యాప్తంగా హిందూ వివాహ చట్టం పరిధిలోకి వచ్చే అన్ని వివాహాలకు వర్తిస్తుంది, తద్వారా భారతదేశం అంతటా ఉన్న మహిళల న్యాయపరమైన హక్కులను ఇది నేరుగా ప్రభావితం చేస్తుంది.
Who Is Involved
- సుప్రీంకోర్టు (Supreme Court of India): పిటిషన్ ను కొట్టివేసి, ప్రస్తుత హిందూ వివాహ చట్టంలోని నిబంధనలను సమర్థించిన అత్యున్నత ధర్మాసనం.
- పిటిషనర్ (Petitioner): మహిళల విడాకుల హక్కును పరిమితం చేయాలని, కేవలం సహజీవనం చేయకపోవడాన్ని విడాకులకు కారణంగా పరిగణించకూడదని పిల్ దాఖలు చేసిన వ్యక్తి.
- కుటుంబ న్యాయస్థానాలు (Family Courts): ఈ చట్టబద్ధమైన హక్కుల ఆధారంగా విడాకుల కేసులు దాఖలు చేయబడే మరియు తీర్పులు వెలువరించే ప్రాథమిక న్యాయస్థానాలు.
How It Works
- హిందూ వివాహ చట్టం, 1955 ప్రకారం భార్యాభర్తల మధ్య విభేదాలు వస్తే, మొదట సెక్షన్ 9 కింద 'వైవాహిక హక్కుల పునరుద్ధరణ' (Restitution of Conjugal Rights) కోసం కోర్టులో డిక్రీ పొందవచ్చు.
- ఆ డిక్రీ జారీ అయిన తర్వాత కూడా భార్యాభర్తల మధ్య కనీసం ఒక సంవత్సరం పాటు సహజీవనం (Cohabitation) జరగకపోతే, అప్పుడు సెక్షన్ 13(1A) యాక్టివేట్ అవుతుంది.
- దీని ఆధారంగా భార్య లేదా భర్త విడాకులు కోరుతూ ఫ్యామిలీ కోర్టులో పిటిషన్ దాఖలు చేయవచ్చు.
- కోర్టు వాస్తవాలను పరిశీలించి, ఒక సంవత్సరం పాటు వారు నిజంగానే విడివిడిగా ఉన్నారని మరియు వైవాహిక బంధం పునరుద్ధరించబడలేదని నిర్ధారించుకున్న తర్వాత విడాకులు మంజూరు చేస్తుంది.
Why It Matters
- రాజ్యాంగ ప్రాముఖ్యత: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 కల్పించే వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ, గౌరవప్రదంగా జీవించే హక్కులు వివాహ సంబంధాలలో కూడా వర్తిస్తాయని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.
- సామాజిక ప్రభావం: విచ్ఛిన్నమైన, ప్రేమ లేని వివాహ బంధంలో మహిళలు ఇరుక్కుపోయి మానసిక వేదన అనుభవించకుండా, వారికి చట్టపరంగా గౌరవప్రదంగా బయటపడే మార్గాన్ని ఈ తీర్పు సుగమం చేస్తుంది.
- యూపీఎస్సీ సిలబస్ లింక్: ఇది UPSC GS Paper 2 లోని 'సామాజిక న్యాయం', 'మహిళల హక్కులు' మరియు 'న్యాయవ్యవస్థ పాత్ర' అనే అంశాలకు ప్రత్యక్షంగా సంబంధం కలిగి ఉంది.
Historical Background
- 1955 (చట్టం ఆవిర్భావం): హిందూ వివాహ చట్టం అమలులోకి వచ్చింది. అప్పటి వరకు ప్రాచీన సంప్రదాయాల ప్రకారం హిందూ వివాహం విడదీయరాని పవిత్ర బంధంగా ఉండేది. ఈ చట్టం మొదటిసారిగా విడాకుల భావనను చట్టబద్ధం చేసింది.
- 1976 (చట్ట సవరణ): వివాహ చట్టాల సవరణ ద్వారా విడాకుల నిబంధనలను మరింత సరళీకృతం చేశారు. సెక్షన్ 13B ని ప్రవేశపెట్టి పరస్పర అంగీకారంతో (Mutual Consent) విడాకులు పొందే అవకాశాన్ని కల్పించారు.
- 1984 (ఫ్యామిలీ కోర్ట్స్): కుటుంబ తగాదాలు మరియు విడాకుల కేసుల సత్వర పరిష్కారానికి సివిల్ కోర్టుల పనిభారం తగ్గించేందుకు ప్రత్యేకంగా కుటుంబ న్యాయస్థానాల చట్టాన్ని తీసుకువచ్చారు.
Previous Related Events
- మే 2023 (శిల్పా శైలేష్ కేసు): ఆర్టికల్ 142 ప్రకారం తనకు ఉన్న అసాధారణ అధికారాలను ఉపయోగించి, "సరిదిద్దలేనంతగా దెబ్బతిన్న వివాహాలను" (Irretrievable Breakdown of Marriage) రద్దు చేసే అధికారం సుప్రీంకోర్టుకు ఉందని రాజ్యాంగ ధర్మాసనం చారిత్రాత్మక తీర్పు ఇచ్చింది.
- ఆగస్టు 2017 (షాయరా బానో కేసు): ట్రిపుల్ తలాక్ విధానం రాజ్యాంగ విరుద్ధమని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. ఇది ముస్లిం మహిళల వివాహ హక్కులను కాపాడిన కీలక ఘట్టం.
- నవంబర్ 2021 (కేరళ హైకోర్టు): భార్యాభర్తల మధ్య కారణం లేకుండా శారీరక సంబంధం నిరాకరించడం చట్టం దృష్టిలో మానసిక క్రూరత్వం (Mental Cruelty) కిందకు వస్తుందని, ఇది విడాకులకు గ్రౌండ్ అవుతుందని కేరళ హైకోర్టు స్పష్టం చేసింది.
Static GK Connection
- హిందూ వివాహ చట్టం - సెక్షన్ 13: ఇది చట్టబద్ధంగా విడాకులు (Divorce) పొందేందుకు గల ఆధారాలను (క్రూరత్వం, మతం మారడం, మానసిక రుగ్మత, సహజీవనం చేయకపోవడం తదితర) జాబితా చేస్తుంది.
- ఆర్టికల్ 32: భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం పౌరులు తమ ప్రాథమిక హక్కుల రక్షణ కోసం నేరుగా సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించడానికి ఈ ఆర్టికల్ అనుమతిస్తుంది. దీని ద్వారానే ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాలు (PIL) దాఖలవుతాయి.
India & World Comparison
భారతదేశంలో విడాకుల ప్రక్రియ మతం ఆధారిత వ్యక్తిగత చట్టాల (Personal Laws) ద్వారా నడుస్తుంది మరియు ప్రధానంగా తప్పును నిరూపించే (Fault theory) విధానంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దీనికి భిన్నంగా, పాశ్చాత్య దేశాలలో (ఉదాహరణకు అమెరికా, యూకే) సెక్యులర్ చట్టాలు ఉంటాయి. ఇటీవల యూకే మరియు కొన్ని అమెరికన్ రాష్ట్రాలు "నో-ఫాల్ట్ డివోర్స్" (No-fault divorce) విధానాన్ని అమలు చేస్తున్నాయి, అంటే ఎవరి తప్పూ లేకుండానే, ఇరువురి అంగీకారంతో సులభంగా విడిపోవచ్చు. భారతదేశంలో విడాకుల రేటు (సుమారు 0.11%) ప్రపంచంలోనే అతి తక్కువగా ఉంది, ఇది సామాజిక కట్టుబాట్లకు అద్దం పడుతుంది.
Future Impact
- యూనిఫాం సివిల్ కోడ్ (UCC): ఈ తీర్పు భవిష్యత్తులో దేశవ్యాప్తంగా ఉమ్మడి పౌర స్మృతి (UCC) తీసుకురావాలన్న చర్చలలో మహిళల హక్కుల పరిరక్షణ కోణంలో కీలక ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.
- లా కమిషన్ ప్రతిపాదనలు: హిందూ వివాహ చట్టంలో 'సరిదిద్దలేనంతగా వివాహం దెబ్బతినడాన్ని' అధికారిక విడాకుల కారణంగా చేర్చాలన్న లా కమిషన్ సిఫార్సులకు ఈ తీర్పు మరింత బలాన్నిస్తుంది.
- న్యాయపరమైన స్పష్టత: భవిష్యత్తులో మహిళల హక్కులను పరిమితం చేసేలా దాఖలయ్యే పిల్స్ కు చెక్ పెడుతూ, సెక్షన్ 13 మరియు 13(1A) లపై పూర్తి స్థాయి న్యాయపరమైన స్పష్టతను ఇస్తుంది.
🔑 Key Points for Revision
- సహజీవనం చేయకపోవడం (Non-cohabitation) ఆధారంగా విడాకుల హక్కును సుప్రీంకోర్టు సమర్థించింది.
- ఈ హక్కును సవాలు చేస్తూ దాఖలైన ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాన్ని (PIL) కోర్టు కొట్టివేసింది.
- ఈ అంశం హిందూ వివాహ చట్టం (Hindu Marriage Act), 1955 పరిధిలోకి వస్తుంది.
- HMA లోని సెక్షన్ 13 విడాకులు మంజూరు చేసేందుకు గల చట్టపరమైన ఆధారాలను వివరిస్తుంది.
- కోర్టు డిక్రీ తర్వాత ఏడాది పాటు సహజీవనం లేకపోవడం సెక్షన్ 13(1A) కింద విడాకులకు ప్రాతిపదిక.
- సెక్షన్ 9 'వైవాహిక హక్కుల పునరుద్ధరణ' (Restitution of Conjugal Rights) గురించి తెలుపుతుంది.
- చట్టంలోని సెక్షన్ 13(2) కింద మహిళలకు విడాకులు కోరేందుకు అదనపు ప్రత్యేక హక్కులు ఉన్నాయి.
- సుప్రీంకోర్టు తీర్పు రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 (వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ) ని పరోక్షంగా రక్షిస్తుంది.
- ఆర్టికల్ 14 కింద కల్పించిన చట్టం ముందు సమానత్వం వివాహ చట్టాలకు కూడా వర్తిస్తుంది.
- పిల్ (PIL) విధానాన్ని భారతదేశంలో ప్రధానంగా జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు.
- 1976 వివాహ చట్టాల సవరణ ద్వారా పరస్పర అంగీకారంతో విడాకులు (సెక్షన్ 13B) చేర్చబడింది.
- 2023 లో ఆర్టికల్ 142 ను ఉపయోగించి నేరుగా విడాకులు మంజూరు చేసే అధికారం SC కి ఉందని తీర్పు వచ్చింది.
- ఇది UPSC GS-2 లోని సామాజిక న్యాయం (Social Justice) మరియు మహిళా సాధికారత అంశాలకు ముడిపడి ఉంది.
- ఫ్యామిలీ కోర్ట్స్ చట్టం 1984 ద్వారా కుటుంబ వివాదాల సత్వర పరిష్కారం జరుగుతుంది.
- భారతదేశంలో విడాకుల రేటు (0.11%) ప్రపంచ సగటు కంటే చాలా తక్కువగా ఉంది.
🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)
Core Concept: [విడాకులు మరియు హిందూ వివాహ చట్టం - సెక్షన్ 13]
- Definition: చట్టబద్ధమైన వివాహ బంధాన్ని, నిర్దిష్ట చట్టపరమైన కారణాల (Grounds) ఆధారంగా న్యాయస్థానం ద్వారా రద్దు చేయడాన్ని విడాకులు (Divorce) అంటారు.
- Constitutional / Legal Basis: హిందూ వివాహ చట్టం (HMA), 1955 లోని సెక్షన్ 13 (విడాకులు) మరియు సెక్షన్ 13B (పరస్పర అంగీకారంతో విడాకులు).
- Scientific / Economic Principle: సామాజిక శాస్త్రం (Sociology) ప్రకారం, విచ్ఛిన్నమైన కుటుంబ బంధాల వల్ల కలిగే తీవ్ర మానసిక ఒత్తిడిని మరియు గృహ హింసను నివారించే సామాజిక ఉపశమన యంత్రాంగం ఇది.
- How it connects to this event: మహిళలు కేవలం సహజీవనం చేయకపోవడం (Non-cohabitation) అనే కారణంతో విడాకులు పొందకూడదన్న పిల్ ను సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేయడం సెక్షన్ 13 నిబంధనలతో నేరుగా ముడిపడి ఉంది.
- Origin & History: ప్రాచీన భారతదేశంలో హిందూ వివాహం ఒక విడదీయరాని పవిత్ర బంధంగా (Sacrament) ఉండేది. కానీ 1955 లో చట్టం అమలుతో విడాకుల భావన చట్టబద్ధం చేయబడింది.
- Key milestone 1: 1976 లో జరిగిన వివాహ చట్టాల సవరణ, దీని ద్వారా క్రూరత్వం, ఎడబాటు (Desertion) వంటివి విడాకులకు ఆధారాలుగా సరళీకృతం చేయబడ్డాయి.
- Key milestone 2: 2023 శిల్పా శైలేష్ కేసు తీర్పు. ఆర్టికల్ 142 ఉపయోగించి 'సరిదిద్దలేనంతగా దెబ్బతిన్న వివాహాలకు' ఫ్యామిలీ కోర్టు ప్రమేయం లేకుండా సుప్రీంకోర్టు నేరుగా విడాకులు మంజూరు చేయవచ్చు.
- Related Acts / Schemes / Treaties: స్పెషల్ మ్యారేజ్ యాక్ట్ (1954), ఫ్యామిలీ కోర్ట్స్ యాక్ట్ (1984), గృహ హింస చట్టం (2005).
- Nodal Ministry / Body: కేంద్ర న్యాయ మరియు న్యాయవ్యవస్థ మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Law and Justice) మరియు భారత న్యాయస్థానాలు.
- India-specific relevance: మతాల ఆధారంగా వేర్వేరు వ్యక్తిగత చట్టాలు (Personal Laws) ఉన్న భారతదేశంలో, బహుళ జనాభాకు వర్తించే హిందూ వివాహ చట్టం అత్యంత కీలకమైనది.
- Global comparison: చాలా అభివృద్ధి చెందిన దేశాలలో 'నో-ఫాల్ట్ డివోర్స్' విధానం అమల్లో ఉండగా, భారతదేశంలో తప్పును నిరూపించాల్సిన అవసరం (Fault theory) ఎక్కువగా ఉంది.
- Data point: వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరమ్ వారి జెండర్ గ్యాప్ ఇండెక్స్ 2023 లో భారత్ 127/146 ర్యాంక్ సాధించింది, ఇది చట్టపరమైన సాధికారత ఆవశ్యకతను సూచిస్తుంది.
- Common exam angle: సెక్షన్ 13 కింద ఉన్న విడాకుల గ్రౌండ్స్ ఏవి, ఆర్టికల్ 142 యొక్క అసాధారణ అధికారాలు, మరియు మహిళా సాధికారత పై UPSC మెయిన్స్ లో తరచుగా ప్రశ్నలు వస్తాయి.
- Easy memory hook: "HMA-1955 కింద: 9 తో కలయిక (Restitution), 13 తో విడిపోక (Divorce)."
❓ Practice MCQs
Q1. హిందూ వివాహ చట్టం (Hindu Marriage Act) ఏ సంవత్సరంలో అమలులోకి వచ్చింది?
A) 1950
B) 1955
C) 1976
D) 1984
Answer: B
Explanation: అలిఖిత హిందూ ఆచారాలను కోడీకరిస్తూ హిందూ వివాహ చట్టం 1955 లో అమల్లోకి వచ్చింది.
Q2. హిందూ వివాహ చట్టంలోని ఏ సెక్షన్ "వైవాహిక హక్కుల పునరుద్ధరణ" (Restitution of Conjugal Rights) గురించి వ్యవహరిస్తుంది?
A) సెక్షన్ 5
B) సెక్షన్ 9
C) సెక్షన్ 13
D) సెక్షన్ 13B
Answer: B
Explanation: విడిపోయిన దంపతులను తిరిగి కలపడానికి న్యాయస్థానం సెక్షన్ 9 కింద డిక్రీ జారీ చేస్తుంది.
Q3. హిందూ వివాహ చట్టం కింద విడాకులు (Divorce) పొందేందుకు గల చట్టపరమైన ఆధారాలు (Grounds) ఏ సెక్షన్ లో పొందుపరచబడ్డాయి?
A) సెక్షన్ 9
B) సెక్షన్ 10
C) సెక్షన్ 13
D) సెక్షన్ 14
Answer: C
Explanation: సెక్షన్ 13 క్రూరత్వం, మతం మారడం, మానసిక రుగ్మత, సహజీవనం చేయకపోవడం వంటి విడాకుల కారణాలను వివరిస్తుంది.
Q4. సుప్రీంకోర్టు ఏ ఆర్టికల్ ను ఉపయోగించి "సరిదిద్దలేనంతగా దెబ్బతిన్న వివాహాలను" (Irretrievable breakdown of marriage) రద్దు చేస్తూ నేరుగా విడాకులు మంజూరు చేయవచ్చు?
A) ఆర్టికల్ 32
B) ఆర్టికల్ 136
C) ఆర్టికల్ 142
D) ఆర్టికల్ 226
Answer: C
Explanation: ఆర్టికల్ 142 కింద సుప్రీంకోర్టు సంపూర్ణ న్యాయం (Complete Justice) చేయడానికి అసాధారణ అధికారాలను కలిగి ఉంది.
Q5. కుటుంబ తగాదాలు మరియు విడాకుల కేసుల సత్వర పరిష్కారానికి "కుటుంబ న్యాయస్థానాల చట్టం" (Family Courts Act) ఏ సంవత్సరంలో చట్టబద్ధం చేయబడింది?
A) 1955
B) 1976
C) 1984
D) 1990
Answer: C
Explanation: సివిల్ కోర్టుల పనిభారం తగ్గించి సామరస్యపూర్వక పరిష్కారం కోసం 1984లో ఫ్యామిలీ కోర్ట్స్ చట్టాన్ని తెచ్చారు.
Q6. హిందూ వివాహ చట్టం, 1955 కు సంబంధించి కింది వాటిలో మహిళలకు మాత్రమే ప్రత్యేకంగా (Exclusive) అందుబాటులో ఉన్న విడాకుల గ్రౌండ్ ఏది?
A) క్రూరత్వం (Cruelty)
B) ద్విభార్యాత్వం (Bigamy)
C) మతం మారడం (Conversion)
D) పైన పేర్కొన్నవన్నీ
Answer: B
Explanation: సెక్షన్ 13(2) కింద ద్విభార్యాత్వం, రేప్, సోడోమీ వంటివి కేవలం భార్య మాత్రమే విడాకులు కోరేందుకు గల ప్రత్యేక గ్రౌండ్స్.
Q7. "పరస్పర అంగీకారంతో విడాకులు" (Divorce by mutual consent) అనే భావనను హిందూ వివాహ చట్టంలో ఏ సవరణ ద్వారా చేర్చారు?
A) 1955 ఒరిజినల్ చట్టం
B) 1976 వివాహ చట్టాల సవరణ
C) 1984 ఫ్యామిలీ కోర్ట్స్ చట్టం
D) 2019 ప్రత్యేక సవరణ
Answer: B
Explanation: విడాకుల చట్టాలను సరళీకరిస్తూ 1976 లో సెక్షన్ 13B ని చట్టంలో పొందుపరిచారు.
Q8. పబ్లిక్ ఇంట్రెస్ట్ లిటిగేషన్ (PIL) ను భారత సుప్రీంకోర్టు ఏ అధికార పరిధి కింద స్వీకరిస్తుంది?
A) అప్పీలేట్ జ్యూరిస్డిక్షన్ (Appellate)
B) రిట్ జ్యూరిస్డిక్షన్ (Writ)
C) అడ్వైజరీ జ్యూరిస్డిక్షన్ (Advisory)
D) ఒరిజినల్ జ్యూరిస్డిక్షన్ కింద సూట్ గా
Answer: B
Explanation: ఆర్టికల్ 32 కింద ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనకు సంబంధించి రిట్ పిటిషన్ల రూపంలో సుప్రీంకోర్టు పిల్స్ ను స్వీకరిస్తుంది.
📜 Previous Year Question Style (PYQ)
PYQ 1:
భారతదేశంలో వివాహ చట్టాల పరిణామ క్రమానికి సంబంధించి, "పరస్పర అంగీకారంతో విడాకులు" (Divorce by Mutual Consent) నిబంధన హిందూ వివాహ చట్టంలో ఏ సంవత్సరంలో ప్రవేశపెట్టబడింది?
A) 1955
B) 1961
C) 1976
D) 1984
Answer: C
Explanation: 1976 వివాహ చట్టాల సవరణ ద్వారా సెక్షన్ 13B ని చేర్చి ఈ సదుపాయాన్ని కల్పించారు.
PYQ 2:
హిందూ వివాహ చట్టం, 1955 కు సంబంధించి కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:
1. సెక్షన్ 9 వైవాహిక హక్కుల పునరుద్ధరణ (Restitution of Conjugal rights) కు అవకాశం కల్పిస్తుంది.
2. వైవాహిక హక్కుల పునరుద్ధరణ డిక్రీ జారీ అయిన తర్వాత కూడా దంపతులు 1 సంవత్సరం పాటు కలిసి జీవించకపోతే, అది విడాకులకు చట్టపరమైన ఆధారమవుతుంది.
3. "సరిదిద్దలేనంతగా దెబ్బతిన్న వివాహం" (Irretrievable breakdown of marriage) అనేది ఈ చట్టం కింద స్పష్టంగా పేర్కొనబడిన విడాకుల కారణం.
పైన పేర్కొన్న వ్యాఖ్యలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 2 మరియు 3 మాత్రమే
C) 1 మరియు 3 మాత్రమే
D) పైవన్నీ
Answer: A
Explanation: 1 మరియు 2 సరైనవి. 3వ స్టేట్మెంట్ తప్పు, ఎందుకంటే 'Irretrievable breakdown' అనేది సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 142 కింద పరిగణిస్తుంది కానీ చట్టంలో అధికారికంగా గ్రౌండ్ గా పేర్కొనబడలేదు.
PYQ 3:
ప్రతిపాదన (Assertion-A): హిందూ వివాహ చట్టం కింద ఒక సంవత్సరం పాటు సహజీవనం చేయకపోవడం (Non-cohabitation) ఆధారంగా విడాకులు పొందే హక్కు మహిళలకు ఉంది.
కారణం (Reason-R): భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 కల్పించే వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను వివాహ సంబంధాలలో కూడా న్యాయస్థానాలు పరిరక్షిస్తాయి.
కింది వాటిలో సరైన ఎంపికను ఎంచుకోండి:
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు A కి R సరైన వివరణ.
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ A కి R సరైన వివరణ కాదు.
C) A సరైనది, కానీ R తప్పు.
D) A తప్పు, కానీ R సరైనది.
Answer: A
Explanation: వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ మరియు గౌరవప్రదంగా జీవించే హక్కు (ఆర్టికల్ 21) కారణంగానే అవాంఛిత వివాహ బంధం నుండి చట్టబద్ధంగా విడిపోయే హక్కు (A) సమర్థించబడుతుంది.
✍️ Mains Answer Pointers
Question 1 (150 words): హిందూ వివాహ చట్టం, 1955 లోని సెక్షన్ 13 కింద మహిళలకు కల్పించిన విడాకుల హక్కులను సంక్షిప్తంగా చర్చించండి.
- Introduction: హిందూ వివాహ చట్టం 1955, వివాహాన్ని కేవలం పవిత్ర బంధంగానే కాకుండా చట్టపరమైన హక్కులున్న సంస్థగా గుర్తిస్తుందని పేర్కొనాలి.
- Body Point 1: సెక్షన్ 13 మరియు 13(1A) కింద సాధారణ గ్రౌండ్స్ (క్రూరత్వం, సహజీవనం చేయకపోవడం వగైరా).
- Body Point 2: సెక్షన్ 13(2) కింద మహిళలకు మాత్రమే ఉండే ప్రత్యేక హక్కులు (ద్విభార్యాత్వం, పశువాంఛ తదితర).
- Body Point 3: ఇటీవల సుప్రీంకోర్టు సహజీవనం చేయకపోవడంపై ఇచ్చిన తీర్పు ద్వారా ఈ హక్కుల ప్రాధాన్యత.
- Conclusion: మహిళా సాధికారతకు మరియు రాజ్యాంగబద్ధమైన సమానత్వానికి (ఆర్టికల్ 14, 21) అనుగుణంగా చట్టాలు ఉన్నాయని ముగించాలి.
- Data/Diagram to include: ఆర్టికల్ 142 మరియు సెక్షన్ 13 అనుసంధానం చూపే చిన్న ఫ్లోచార్ట్.
Question 2 (250 words): భారతదేశంలో వ్యక్తిగత చట్టాలు (Personal Laws) మహిళల హక్కులకు రక్షణగా నిలుస్తున్నాయా లేదా అడ్డంకిగా మారుతున్నాయా? ఇటీవలి సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల ఆధారంగా విశ్లేషించండి.
- Introduction: మతాల ఆధారంగా ఉన్న పర్సనల్ చట్టాల నేపథ్యం మరియు ఆర్టికల్ 44 (UCC) యొక్క ప్రస్తుత ఆవశ్యకతను పరిచయం చేయాలి.
- Body Point 1: చారిత్రక పరిణామం - 1955 HMA ద్వారా హిందూ మహిళలకు విడాకులు, ఆస్తి హక్కులు లభించడం (రక్షణ).
- Body Point 2: ఇటీవలి పరిణామాలు - షాయరా బానో కేసులో ట్రిపుల్ తలాక్ రద్దు, మహిళల హక్కుల రక్షణలో న్యాయవ్యవస్థ పాత్ర.
- Body Point 3: రాజకీయ కోణం - వివిధ మత విశ్వాసాలు మరియు చట్ట సవరణలకు ఉండే రాజకీయ సున్నితత్వం.
- Body Point 4: సామాజిక కోణం - గృహ హింస మరియు పురుషాధిక్య సమాజంలో చట్టాల అమలులో ఉన్న లోపాలు.
- Body Point 5: అంతర్జాతీయ కోణం - లౌకిక చట్టాలు (Secular laws) మరియు నో-ఫాల్ట్ డివోర్స్ వంటి పాశ్చాత్య విధానాలతో పోలిక.
- Body Point 6: సవాళ్లు - న్యాయ ప్రక్రియలో జాప్యం, ఫ్యామిలీ కోర్టులలో పెండింగ్ కేసులు.
- Conclusion: అన్ని మతాలలోని మహిళలకు సమాన హక్కులు కల్పించేలా వ్యక్తిగత చట్టాల సంస్కరణ లేదా జెండర్-జస్ట్ UCC వైపు అడుగులు వేయాలని సూచించాలి.
- Data/Diagram to include: భారతదేశంలో అత్యల్ప విడాకుల రేటు (0.11%) గల కారణాలను చూపే పట్టిక.
⚠️ Examiner Trap
- Trap 1: స్టూడెంట్స్ తరచుగా సెక్షన్ 9 (Restitution) మరియు సెక్షన్ 13 (Divorce) మధ్య కన్ఫ్యూజ్ అవుతారు. సరైన వాస్తవం ఏమిటంటే సెక్షన్ 9 కలపడానికి ప్రయత్నిస్తుంది, సెక్షన్ 13 విడాకులు మంజూరు చేస్తుంది.
- Trap 2: విడాకులకు 'సరిదిద్దలేనంతగా దెబ్బతిన్న వివాహం' (Irretrievable breakdown) హిందూ వివాహ చట్టంలో ఒక అధికారిక గ్రౌండ్ అని అపోహ పడతారు. వాస్తవానికి ఇది చట్టంలో లేదు, కేవలం సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 142 ద్వారా మాత్రమే దీనిని వర్తింపజేస్తుంది.
- Trap 3: పిల్ (PIL) లు ఏ కోర్టులోనైనా వేయవచ్చు అని స్టూడెంట్స్ తప్పుగా భావిస్తారు. ఇది ప్రాథమిక హక్కుల రక్షణకు సంబంధించినది కాబట్టి ఆర్టికల్ 32 (సుప్రీంకోర్టు) మరియు 226 (హైకోర్టు) లలో మాత్రమే వేయవచ్చు, జిల్లా కోర్టులలో కాదు.
🧭 Exam Tip
- Prelims: హిందూ వివాహ చట్టంలోని ముఖ్యమైన సెక్షన్ నంబర్లు (సెక్షన్ 9, సెక్షన్ 13), మరియు ఆర్టికల్ 142 కి సంబంధించిన అసాధారణ అధికారాలపై UPSC ఫోకస్ చేస్తుంది.
- Mains: GS-2 పేపర్లో న్యాయవ్యవస్థ క్రియాశీలత (Judicial Activism) మరియు మహిళల హక్కుల పరిరక్షణలో వ్యక్తిగత చట్టాల పాత్రపై విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
- Interview: ఇంటర్వ్యూలలో యూనిఫాం సివిల్ కోడ్ (UCC) తీసుకురావాలా వద్దా అనే అంశంపై మీ సమతుల్య అభిప్రాయాన్ని అడిగే అవకాశం ఎక్కువ.
- Prediction: రాబోయే పరీక్షలలో 'Irretrievable breakdown of marriage' మరియు ఆర్టికల్ 142 కలయికపై కచ్చితంగా ప్రశ్న వచ్చే అవకాశం ఉంది.