కేంద్ర విద్యాశాఖ మంత్రి ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ భారతదేశపు మొట్టమొదటి 'ఇంటిగ్రేటెడ్ కార్బన్ క్యాప్చర్, యుటిలైజేషన్ అండ్ స్టోరేజ్ (CCUS)' ఫీల్డ్ లాబొరేటరీని ముంబైలోని ఐఐటీ (IIT Bombay) లో ప్రారంభించారు. ఇది వాతావరణంలోని కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ను (CO2) సంగ్రహించి, పారిశ్రామిక లవణాలుగా మార్చడమే కాకుండా, మిగిలిన కార్బన్ను బసాల్ట్ శిలల్లో (Basalt formations) భూగర్భంలో శాశ్వతంగా నిల్వ చేస్తుంది. ఈ ఆవిష్కరణ 2070 నాటికి 'నెట్-జీరో' ఉద్గారాలను సాధించాలన్న భారత 'పంచామృత్' లక్ష్యాలకు మరియు ఆత్మనిర్భర్ భారత్ దార్శనికతకు అత్యంత కీలకం.
What Happened
భారతదేశపు తొలి 'ఇంటిగ్రేటెడ్ CCUS (Carbon Capture, Utilisation and Storage) ఫీల్డ్ లాబొరేటరీ' ఐఐటీ బాంబేలో ప్రారంభమైంది. విద్యాశాఖ మంత్రి ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ దీనిని ఆవిష్కరించారు. వాతావరణంలో పెరుగుతున్న గ్రీన్ హౌస్ వాయువులను తగ్గించి, పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడటానికి 'భారత్ ఇన్నోవేట్స్ 2026' కార్యక్రమంలో భాగంగా దీనికి శ్రీకారం చుట్టారు.
When & Where
మే 2026 లో ముంబైలోని ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ (IIT Bombay) ప్రాంగణంలో ఈ లాబొరేటరీని ఏర్పాటు చేశారు. ఇది దేశీయ సాంకేతికతతో, మేక్ ఇన్ ఇండియా స్ఫూర్తితో రూపొందించబడింది. వాతావరణ మార్పులపై పోరాటంలో గ్లోబల్ సౌత్ (Global South) దేశాలకు ఇది ఒక రోల్ మోడల్ గా నిలుస్తుంది.
Who Is Involved
- కేంద్ర విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ: ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ నేతృత్వంలో ఈ ప్రాజెక్టుకు మద్దతు లభించింది.
- ఐఐటీ బాంబే (IIT Bombay): ఈ ప్రాజెక్టుకు ప్రధాన వేదిక. డైరెక్టర్ శిరీష్ కేదారే పర్యవేక్షించారు.
- ఉర్జానోవాసి (UrjanovaC): ఐఐటీ బాంబే క్యాంపస్లోని 'SINE' (Society for Innovation & Entrepreneurship) లో ఇంక్యుబేట్ చేయబడిన డీప్-టెక్ స్టార్టప్.
- ముఖ్య శాస్త్రవేత్తలు: ప్రొఫెసర్ విక్రమ్ విశాల్, ప్రొఫెసర్ అర్నాబ్ దత్తా ఈ టెక్నాలజీని సృష్టించారు.
- ప్రభుత్వం మరియు పరిశ్రమలు: కేంద్ర ప్రభుత్వం మరియు పలు పారిశ్రామిక సంస్థల ఆర్థిక మద్దతు.
How It Works
ఈ CCUS టెక్నాలజీ 'క్లోజ్డ్-లూప్' విధానంలో ప్రధానంగా మూడు దశల్లో పనిచేస్తుంది:
- గ్రహించడం (Capture): గాలి లేదా పారిశ్రామిక ఉద్గారాల నుండి CO2 వాయువును త్రాగడానికి పనికిరాని (non-potable) నీటిని ఉపయోగించి ప్రత్యేక పద్ధతిలో సంగ్రహిస్తారు.
- వినియోగించడం (Utilisation): పట్టుకున్న కార్బన్తో రసాయన చర్యలు జరిపి పారిశ్రామిక అవసరాలకు పనికొచ్చే నాణ్యమైన కార్బొనేట్ మరియు బైకార్బోనేట్ లవణాలుగా మారుస్తారు.
- నిల్వ చేయడం (Geological Storage): లవణాలుగా మార్చలేని మిగిలిన CO2 ను భూగర్భంలోని 'బసాల్ట్' (Basalt) రాతి నిర్మాణాల్లోకి పంపి, భౌగోళికంగా శాశ్వతంగా బంధిస్తారు.
- లక్ష్యం: వాతావరణంలోకి కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ తిరిగి వెళ్లకుండా చేసి పర్యావరణాన్ని సురక్షితంగా ఉంచడం.
Why It Matters
ఈ ప్రాజెక్ట్ బహుముఖ ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉంది. పర్యావరణ పరంగా, వాతావరణ మార్పుల ప్రభావాన్ని తగ్గించడానికి ఇది ప్రత్యక్ష పరిష్కారం. ఆర్థికంగా, కార్బన్ లవణాలను సిమెంట్, ఉక్కు పరిశ్రమల్లో తిరిగి వాడుకోవడం ద్వారా సర్క్యులర్ ఎకానమీ (Circular Economy) కి ప్రయోజనం. పాలసీ పరంగా, ఆత్మనిర్భర్ భారత్ మరియు NEP 2020 లక్ష్యాలకు ఇది సరిగ్గా సరిపోతుంది. ఇది UPSC GS పేపర్ 3 (సైన్స్ & టెక్నాలజీ, పర్యావరణం) సిలబస్కు అత్యంత కీలకం.
Historical Background
- 1997: వాతావరణ మార్పులపై అంతర్జాతీయ స్థాయిలో జరిగిన 'క్యోటో ప్రోటోకాల్' ఉద్గారాల తగ్గింపుకు తొలి అడుగు.
- 2015: పారిస్ ఒప్పందం (Paris Agreement) ద్వారా ప్రపంచ ఉష్ణోగ్రతల పెరుగుదలను 1.5°C కి పరిమితం చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.
- 2021: గ్లాస్గోలో జరిగిన COP26 సదస్సులో భారతదేశం 'పంచామృత్' సూత్రాలను మరియు 2070 నాటికి 'నెట్-జీరో' లక్ష్యాన్ని ప్రకటించింది.
Previous Related Events
- 2022: నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog) "CCUS పాలసీ ఫ్రేమ్వర్క్" పత్రాన్ని ప్రచురించి, భారత్లో దీని ప్రాముఖ్యతను నొక్కిచెప్పింది.
- 2023: ONGC మరియు ఆయిల్ ఇండియా లిమిటెడ్ (OIL) సంస్థలు కార్బన్ నిల్వలపై తమ స్వంత ప్రాజెక్టులను అన్వేషించడం ప్రారంభించాయి.
- 2025: క్లీన్ ఎనర్జీ రంగంలో భారత్, అమెరికా భాగస్వామ్యంతో 'PACE-R' కింద సరికొత్త పరిశోధనలు జరిగాయి.
Static GK Connection
- బసాల్ట్ శిలలు (Basalt Rocks): ఇవి అగ్నిపర్వత లావా చల్లబడటం వల్ల ఏర్పడే ఇగ్నియస్ (Igneous) రాళ్లు. దక్కన్ పీఠభూమి (Deccan Traps) లో ఇవి విస్తారంగా ఉంటాయి. CO2 తో ఇవి రసాయనిక చర్య జరిపి స్థిరమైన ఖనిజాలుగా మారతాయి.
- ఆర్టికల్ 48A: ఆదేశిక సూత్రాల (DPSP) ప్రకారం పర్యావరణాన్ని పరిరక్షించడం, అభివృద్ధి చేయడం రాజ్య (State) బాధ్యత అని ఈ రాజ్యాంగ నిబంధన తెలుపుతుంది.
India & World Comparison
ప్రపంచవ్యాప్తంగా నార్వే (ఉదా: స్లీప్నర్ ప్రాజెక్ట్) మరియు అమెరికా దేశాలు CCUS టెక్నాలజీలో ఎంతో ముందున్నాయి. అయితే, అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల్లో ఐఐటీ బాంబే లాంటి సమగ్రమైన దేశీయ CCUS ప్రాజెక్ట్ రావడం ఇదే తొలిసారి. గ్లోబల్ సౌత్ దేశాలకు భారత్ ఈ సాంకేతికతలో నాయకత్వం వహించే అవకాశం ఉంది.
Future Impact
- 2030 లక్ష్యాలు: కార్బన్ ఉద్గారాల తీవ్రతను (Emission Intensity) 45% మేర తగ్గించాలన్న జాతీయ లక్ష్యానికి ఇది తోడ్పడుతుంది.
- 2047 వికసిత్ భారత్: పారిశ్రామిక వృద్ధి సాధిస్తూనే పర్యావరణాన్ని కాపాడుకునే హరిత ఆర్థిక వ్యవస్థను (Green Economy) నిర్మిస్తుంది.
- 2070 నెట్ జీరో: ఉక్కు, సిమెంట్ వంటి భారీ పరిశ్రమల్లో ఈ సాంకేతికతను వాణిజ్యపరంగా (Commercial) అమలు చేయడం భవిష్యత్తులో ప్రధానం కానుంది.
🔑 Key Points for Revision
- భారతదేశపు తొలి ఇంటిగ్రేటెడ్ CCUS ఫీల్డ్ ల్యాబ్ ఐఐటీ బాంబే (IIT Bombay) లో ఏర్పాటైంది.
- ఈ ప్రాజెక్ట్ కి కేంద్ర విద్యాశాఖ మంత్రి ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ ప్రారంభోత్సవం చేశారు.
- CCUS అనగా Carbon Capture, Utilisation and Storage.
- ఉర్జానోవాసి (UrjanovaC) అనే డీప్-టెక్ స్టార్టప్ ఈ టెక్నాలజీని రూపొందించింది.
- వాతావరణం, పరిశ్రమల నుండి వచ్చే CO2 ను ఇది సంగ్రహిస్తుంది.
- క్యాప్చర్ చేయడానికి త్రాగడానికి పనికిరాని (non-potable) నీటిని ఉపయోగిస్తారు.
- సంగ్రహించిన కార్బన్ను పారిశ్రామిక కార్బొనేట్ మరియు బైకార్బోనేట్ లవణాలుగా మారుస్తారు.
- మిగిలిన CO2 ను భూగర్భంలో ఉండే బసాల్ట్ (Basalt) రాతి నిర్మాణాల్లో శాశ్వతంగా నిల్వ చేస్తారు.
- దీనిని జియోలాజికల్ సీక్వెస్ట్రేషన్ (Geological Sequestration) అని అంటారు.
- ఇది ఆత్మనిర్భర్ భారత్ మరియు జాతీయ విద్యా విధానం (NEP 2020) స్ఫూర్తితో ప్రారంభమైంది.
- 2070 నాటికి 'నెట్ జీరో' ఉద్గారాల సాధనకు ఇది ప్రధాన అస్త్రం.
- 2021 COP26 లో ప్రధాని మోదీ ప్రకటించిన 'పంచామృత్' లక్ష్యాలకు ఇది అనుగుణంగా ఉంది.
- భారత రాజ్యాంగంలోని DPSP ఆర్టికల్ 48A పర్యావరణ పరిరక్షణ గురించి వివరిస్తుంది.
- ప్రొఫెసర్ విక్రమ్ విశాల్ మరియు ప్రొఫెసర్ అర్నాబ్ దత్తా ఈ ఆవిష్కరణలో కీలక శాస్త్రవేత్తలు.
- రాబోయే రోజుల్లో సిమెంట్ మరియు ఉక్కు పరిశ్రమల్లో డీకార్బనైజేషన్ (Decarbonisation) కు ఇది మూలాధారం.
🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)
Core Concept: కార్బన్ క్యాప్చర్, యుటిలైజేషన్ మరియు స్టోరేజ్ (CCUS)
- Definition: పారిశ్రామిక ఉద్గారాలు లేదా వాతావరణం నుండి కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ను (CO2) పట్టుకుని, తిరిగి వాడుకుని, మిగిలిన దాన్ని భూగర్భంలో భద్రపరిచే అత్యాధునిక సాంకేతికతనే CCUS అంటారు.
- Constitutional / Legal Basis: పర్యావరణ పరిరక్షణను సూచించే ఆర్టికల్ 48A (ఆదేశిక సూత్రాలు) మరియు ఆర్టికల్ 51A(g) (ప్రాథమిక విధులు).
- Scientific Principle: కార్బోనేషన్ (Carbonation) - అనగా CO2 తో రసాయన చర్య జరిపి వాయువును ఘనరూప ఖనిజాలుగా (Mineralization) మార్చే పద్ధతి.
- How it connects to this event: ఐఐటీ బాంబేలో ప్రారంభించిన ఫీల్డ్ ల్యాబ్ ఈ CCUS సాంకేతికతనే ప్రాక్టికల్ గా చేసి చూపుతోంది.
- Origin & History: ప్రపంచవ్యాప్తంగా 1970ల నుండి ప్రయోగాలు జరుగుతున్నప్పటికీ, భారత్లో దీనికి సంబంధించిన పాలసీ ఫ్రేమ్వర్క్ 2022 లో నీతి ఆయోగ్ ద్వారా ఊపందుకుంది.
- Key milestone 1: 2015 లో పారిస్ ఒప్పందం పై భారత్ సంతకం చేయడం.
- Key milestone 2: 2021 లో COP26 లో 'పంచామృత్' లో భాగంగా 2070 నెట్ జీరో లక్ష్యాన్ని ప్రకటించడం.
- Related Acts / Schemes / Treaties: ఎన్విరాన్మెంట్ ప్రొటెక్షన్ యాక్ట్ (1986), నేషనల్ యాక్షన్ ప్లాన్ ఆన్ క్లైమేట్ చేంజ్ (NAPCC).
- Nodal Ministry / Body: కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ, మరియు వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ (MoEFCC) మరియు విజ్ఞాన శాస్త్ర సాంకేతిక మంత్రిత్వ శాఖ (DST).
- India-specific relevance: ప్రపంచంలో అత్యధికంగా కార్బన్ ఉద్గారాలు చేసే దేశాల్లో భారత్ 3వ స్థానంలో ఉంది కాబట్టి, ఆర్థికాభివృద్ధికి బ్రేక్ వేయకుండా ఉద్గారాలు తగ్గించడానికి ఇది అత్యవసరం.
- Global comparison: అమెరికా, నార్వే దేశాల్లో వందలాది మెట్రిక్ టన్నుల కార్బన్ నిల్వ సామర్థ్యం ఉండగా, భారత్ ఇప్పుడే తన పైలట్ ప్రాజెక్టులతో ముందడుగు వేస్తోంది.
- Data point: నీతి ఆయోగ్ నివేదిక ప్రకారం, 2050 నాటికి సిమెంట్ మరియు స్టీల్ రంగాలకు అత్యధికంగా CCUS టెక్నాలజీ అవసరం అవుతుంది.
- Common exam angle: గ్రూప్స్ మరియు UPSC మెయిన్స్ లో ఉద్గారాల తగ్గింపు సాధనాలుగా మరియు వాతావరణ మార్పుల నివారణకు పరిష్కారాలుగా CCUS గురించి విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
- Easy memory hook: "C-C-U-S" అనగా Catch (పట్టుకో), Change (లవణాలుగా మార్చు), Use (వాడుకో), Store (దాచు).
❓ Practice MCQs
Q1. భారతదేశపు మొట్టమొదటి 'ఇంటిగ్రేటెడ్ CCUS ఫీల్డ్ లాబొరేటరీ' ని ఎక్కడ ప్రారంభించారు? [Easy]
A) ఐఐటీ మద్రాస్
B) ఐఐటీ ఢిల్లీ
C) ఐఐటీ బాంబే
D) ఐఐఎస్సీ బెంగళూరు
Answer: C
Explanation: భారతదేశపు తొలి ఇంటిగ్రేటెడ్ కార్బన్ క్యాప్చర్, యుటిలైజేషన్ అండ్ స్టోరేజ్ (CCUS) ల్యాబ్ ముంబైలోని ఐఐటీ (IIT Bombay) లో ఏర్పాటైంది.
Q2. ఏ కేంద్ర మంత్రి ఐఐటీ బాంబేలో CCUS ఫీల్డ్ ల్యాబ్ ని ప్రారంభించారు? [Easy]
A) పర్యావరణ శాఖ మంత్రి
B) విద్యాశాఖ మంత్రి
C) సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ మంత్రి
D) ఆర్థిక శాఖ మంత్రి
Answer: B
Explanation: కేంద్ర విద్యాశాఖ మంత్రి శ్రీ ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ మే 2026 లో ఈ ఫీల్డ్ లాబొరేటరీని ఆవిష్కరించారు.
Q3. 'ఉర్జానోవాసి (UrjanovaC)' అనేది ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచింది, ఇది దేనికి సంబంధించింది? [Moderate]
A) చంద్రయాన్ మిషన్ లో రాకెట్ ఇంజిన్
B) డీప్-టెక్ CCUS స్టార్టప్
C) వ్యవసాయ డ్రోన్ టెక్నాలజీ
D) కోవిడ్-19 కొత్త టీకా
Answer: B
Explanation: ఉర్జానోవాసి (UrjanovaC) అనేది ఐఐటీ బాంబే కు చెందిన డీప్-టెక్ స్టార్టప్, ఇది ఈ స్వదేశీ కార్బన్ క్యాప్చర్ సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేసింది.
Q4. CCUS ప్రాజెక్ట్ కింద వాతావరణంలోని CO2 ను నిల్వ చేయడానికి (Storage) సాధారణంగా ఏ శిలలను ఉపయోగిస్తారు? [Moderate]
A) ఇసుకరాయి (Sandstone)
B) క్వార్ట్జైట్ (Quartzite)
C) బసాల్ట్ శిలలు (Basalt formations)
D) గ్రానైట్ (Granite)
Answer: C
Explanation: పట్టుకున్న కార్బన్ను జియోలాజికల్ సీక్వెస్ట్రేషన్ (Geological Sequestration) పద్ధతిలో భూగర్భంలో ఉన్న బసాల్ట్ రాతి నిర్మాణాల్లో శాశ్వతంగా నిల్వ చేస్తారు.
Q5. ఏ సంవత్సరానికల్లా 'నెట్-జీరో' ఉద్గారాల లక్ష్యాన్ని సాధించాలని భారతదేశం గ్లాస్గో సదస్సు (COP26) లో ప్రకటించింది? [Moderate]
A) 2030
B) 2047
C) 2050
D) 2070
Answer: D
Explanation: భారతదేశం 2021 నాటి COP26 లో 'పంచామృత్' దార్శనికత ద్వారా 2070 నాటికి నెట్ జీరో సాధిస్తామని ప్రకటించింది.
Q6. రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ ప్రకారం పర్యావరణ పరిరక్షణ, అడవులు మరియు వన్యప్రాణుల రక్షణ రాజ్య (State) బాధ్యత? [Tricky]
A) ఆర్టికల్ 48A
B) ఆర్టికల్ 51A
C) ఆర్టికల్ 21
D) ఆర్టికల్ 47
Answer: A
Explanation: ఆర్టికల్ 48A (ఆదేశిక సూత్రాలు) స్పష్టంగా పర్యావరణ పరిరక్షణ, సంరక్షణను రాజ్య భాద్యతగా నిర్దేశిస్తుంది.
Q7. ఐఐటీ బాంబేలో ప్రారంభించిన CCUS టెక్నాలజీలో కార్బన్ను సంగ్రహించడానికి (Capture) వేటిని ఉపయోగిస్తారు? [Tricky]
A) అత్యంత స్వచ్ఛమైన నీరు (Pure RO Water)
B) రసాయన ద్రావకాలు (Chemical solvents only)
C) త్రాగడానికి పనికిరాని నీరు (Non-potable water)
D) సముద్రపు నీరు (Sea water)
Answer: C
Explanation: ఈ స్వదేశీ సాంకేతికత త్రాగడానికి పనికిరాని నీటిని (non-potable water) ఉపయోగించి ఎమిషన్స్ నుండి CO2 ను సంగ్రహిస్తుంది, తద్వారా నీటి వృధాను అరికడుతుంది.
Q8. CCUS టెక్నాలజీ ప్రధాన అప్లికేషన్ లేదా ప్రయోజనం కింది వాటిలో ఏది కాదు? [Tricky]
A) వాతావరణంలో గ్రీన్ హౌస్ వాయువులను తగ్గించడం
B) సిమెంట్ పరిశ్రమలకు ఉపయోగపడే లవణాల తయారీ
C) వృధా ప్లాస్టిక్ ను ఇంధనంగా మార్చడం
D) వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థకు (Circular Economy) దోహదపడటం
Answer: C
Explanation: CCUS అనగా కార్బన్ క్యాప్చర్ మరియు స్టోరేజ్ కి సంబంధించింది, ఇది వృధా ప్లాస్టిక్ ని ఇంధనంగా మార్చే సాంకేతికత (Pyrolysis) కాదు.
📜 Previous Year Question Style (PYQ)
PYQ 1:
గ్లాస్గోలో జరిగిన COP26 శిఖరాగ్ర సదస్సులో భారతదేశం ప్రతిపాదించిన "పంచామృత్" వ్యూహానికి సంబంధించి కింది వాటిలో ఏది ఒక లక్ష్యం కాదు?
A) 2030 నాటికి శిలాజ రహిత (Non-fossil) ఇంధన సామర్థ్యాన్ని 500 GW కు పెంచడం
B) 2030 నాటికి దేశ ఇంధన అవసరాలలో 50% పునరుత్పాదక శక్తి ద్వారా తీర్చడం
C) 2050 నాటికి భారతదేశాన్ని పూర్తిగా 'నెట్-జీరో' దేశంగా మార్చడం
D) 2030 నాటికి ఆర్థిక వ్యవస్థ యొక్క కార్బన్ తీవ్రతను (Carbon Intensity) 45% కంటే తక్కువకు తగ్గించడం
Answer: C
Explanation: భారతదేశం నెట్-జీరో లక్ష్యాన్ని 2050 కి కాకుండా 2070 నాటికి సాధిస్తామని 'పంచామృత్' లో ప్రకటించింది.
PYQ 2:
ఇంటిగ్రేటెడ్ CCUS (కార్బన్ క్యాప్చర్, యుటిలైజేషన్ మరియు స్టోరేజ్) టెక్నాలజీకి సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. ఇది వాతావరణంలోని CO2 ను పట్టుకుని పారిశ్రామిక స్థాయి కార్బొనేట్ మరియు బైకార్బోనేట్ లవణాలుగా మారుస్తుంది.
2. మిగిలిన కార్బన్ను శాశ్వతంగా నిల్వ చేయడానికి భారతదేశంలో అగ్నిపర్వత శిలలైన బసాల్ట్ (Basalt) నిర్మాణాలను ఉపయోగిస్తున్నారు.
3. భారతదేశపు మొట్టమొదటి CCUS ఫీల్డ్ లాబొరేటరీని నీతి ఆయోగ్ ఆధ్వర్యంలో న్యూఢిల్లీలో స్థాపించారు.
పై వాటిలో ఏవి సరైనవి?
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 2 మరియు 3 మాత్రమే
C) 1 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: A
Explanation: వాక్యం 3 తప్పు, ఎందుకంటే మొట్టమొదటి CCUS లాబొరేటరీని నీతి ఆయోగ్ కాదు, విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ మద్దతుతో ఐఐటీ బాంబే (ముంబై) లో ప్రారంభించారు.
PYQ 3:
అసర్షన్ (A): భారతదేశం 2070 నాటికి 'నెట్-జీరో' ఉద్గారాలను సాధించడానికి CCUS సాంకేతికత అత్యంత ఆవశ్యకం.
రీజన్ (R): భారతదేశం తన ఆర్థిక వృద్ధి కోసం రాబోయే దశాబ్దాలలో బొగ్గు, ఉక్కు మరియు సిమెంట్ వంటి పరిశ్రమలపై ఆధారపడక తప్పదు, వీటినుండి కార్బన్ ఉద్గారాలు అధికంగా ఉంటాయి.
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కి సరైన వివరణ.
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు.
C) A సరైనది, కానీ R తప్పు.
D) A తప్పు, కానీ R సరైనది.
Answer: A
Explanation: భారతదేశం అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశం కాబట్టి వెంటనే బొగ్గు/సిమెంట్ పరిశ్రమలను ఆపలేదు. కాబట్టి వాటి నుండి వచ్చే ఉద్గారాలను అడ్డుకోవడానికి CCUS లాంటి టెక్నాలజీలే ఏకైక మార్గం. కాబట్టి R సరైన వివరణ.
✍️ Mains Answer Pointers
Question 1 (150 words): "వాతావరణ మార్పులను ఎదుర్కోవడంలో మరియు వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థను (Circular Economy) సాధించడంలో CCUS సాంకేతికత పాత్రను విశ్లేషించండి."
- Introduction: ఐఐటీ బాంబేలో ఇటీవల ప్రారంభించిన దేశపు తొలి CCUS ఫీల్డ్ ల్యాబ్ ని ప్రస్తావిస్తూ, CCUS అనగా వాతావరణం నుండి కార్బన్ ను సంగ్రహించి నిల్వ చేసే విధానం అని నిర్వచించండి.
- Body Point 1: [పర్యావరణ పాత్ర] అప్పటికే వాతావరణంలో ఉన్న CO2 ను గ్రహించడం ద్వారా గ్రీన్ హౌస్ ఎఫెక్ట్ ను, గ్లోబల్ వార్మింగ్ ను ఇది ప్రత్యక్షంగా తగ్గిస్తుంది.
- Body Point 2: [వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థ] వ్యర్థంగా పోయే కార్బన్ను పారిశ్రామిక కార్బొనేట్ లవణాలుగా మార్చడం ద్వారా ఉక్కు, సిమెంట్ పరిశ్రమలకు ముడిసరుకుగా మార్చి Circular Economy కి తోడ్పడుతుంది.
- Body Point 3: [ఆర్థిక సాధికారత] పరిశ్రమలు కార్బన్ ట్యాక్స్ ల నుండి రక్షణ పొందవచ్చు మరియు కార్బన్ క్రెడిట్స్ ద్వారా అదనపు ఆదాయం పొందవచ్చు.
- Conclusion: ఆత్మనిర్భర్ భారత్ స్ఫూర్తితో దేశీయంగా అభివృద్ధి చేసిన ఈ సాంకేతికత, 2070 నెట్-జీరో లక్ష్యసాధనలో కీలక అస్త్రంగా పనిచేస్తుంది.
- Data/Diagram to include: CCUS దశలను చూపే సింపుల్ ఫ్లోచార్ట్ (Capture -> Utilise -> Geological Storage).
Question 2 (250 words): "భారతదేశ 'నెట్-జీరో 2070' దార్శనికతను సాధించడంలో ఉన్న సవాళ్లను తెలుపుతూ, ఇటీవల ఐఐటీ బాంబేలో ప్రారంభించిన ఇంటిగ్రేటెడ్ CCUS ఫీల్డ్ లాబొరేటరీ వంటి ఆవిష్కరణలు ఈ దిశగా ఎలా సహాయపడతాయో చర్చించండి."
- Introduction: 2021 గ్లాస్గో సదస్సులో భారత్ ప్రకటించిన 'పంచామృత్' మరియు 2070 నెట్ జీరో లక్ష్యాలను పేర్కొంటూ ప్రారంభించండి.
- Body Point 1: [నెట్-జీరో సాధనలో సవాళ్లు] మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి కోసం స్టీల్, సిమెంట్ రంగాలపై భారీగా ఆధారపడటం, శిలాజ ఇంధనాల వాడకం పెరగడం, కొత్త గ్రీన్ టెక్నాలజీలకు భారీ పెట్టుబడులు అవసరం అవ్వడం.
- Body Point 2: [ఐఐటీ బాంబే CCUS ప్రాజెక్ట్ ప్రాముఖ్యత] ఇది గాలిలోని ఉద్గారాలను పట్టుకోవడమే కాకుండా, త్రాగడానికి పనికిరాని నీటిని వాడటం మరియు దేశీయ సాంకేతికతతో (UrjanovaC స్టార్టప్) పనిచేయడం దీని ప్రత్యేకత.
- Body Point 3: [పారిశ్రామిక డీకార్బనైజేషన్] హార్డ్-టు-అబేట్ (Hard-to-abate) రంగాలు అనగా ఉక్కు, ఎరువులు మరియు సిమెంట్ రంగాల్లో ఉద్గారాలను తగ్గించడానికి ఇది సరైన పరిష్కారం.
- Body Point 4: [భౌగోళిక నిల్వ - జియోలాజికల్ సీక్వెస్ట్రేషన్] భారతదేశంలోని దక్కన్ పీఠభూమి బసాల్ట్ శిలలతో (Basalt Rocks) నిండి ఉంది. ఇది CO2 ను శాశ్వతంగా భద్రపరచడానికి ప్రకృతి సహజమైన అనుకూలతను ఇస్తుంది.
- Body Point 5: [ప్రపంచంతో పోలిక] నార్వే, అమెరికా వంటి అభివృద్ధి చెందిన దేశాలకే పరిమితమైన ఈ ఖరీదైన టెక్నాలజీని, భారత్ తక్కువ ఖర్చుతో దేశీయంగా అభివృద్ధి చేయడం విశేషం.
- Body Point 6: [సవాళ్లు/విమర్శలు] ఈ సాంకేతికతను భారీ వాణిజ్య స్థాయికి (Commercial scale) పెంచడానికి అధిక వ్యయం అవుతుంది మరియు బలమైన విధానపరమైన (Policy) మద్దతు అవసరం.
- Conclusion: కేవలం ప్రభుత్వమే కాకుండా ప్రైవేట్ రంగం మరియు అకాడెమియా (Academia) సమన్వయంతో, CCUS లాంటి టెక్నాలజీలను ప్రోత్సహించడం ద్వారా భారత్ పర్యావరణ పరిరక్షణలో గ్లోబల్ లీడర్ గా ఎదుగుతుంది.
- Data/Diagram to include: పంచామృత్ లక్ష్యాల టేబుల్ లేదా ఉద్గారాలు ఏయే రంగాల నుండి వస్తున్నాయో తెలిపే పై-చార్ట్.
⚠️ Examiner Trap
ఈ అంశంపై అభ్యర్థులు చేసే 3 సాధారణ పొరపాట్లు:
- Trap 1: చాలామంది అభ్యర్థులు మొట్టమొదటి CCUS ల్యాబ్ ని ప్రారంభించింది పర్యావరణ శాఖ మంత్రి అని తప్పుగా భావిస్తారు. వాస్తవానికి దీనిని ప్రారంభించింది కేంద్ర విద్యాశాఖ మంత్రి (ధర్మేంద్ర ప్రధాన్).
- Trap 2: CCUS అనగా ప్లాస్టిక్ లేదా ఘన వ్యర్థాల (Solid waste) నిర్వహణ అని కన్ఫ్యూజ్ అవుతారు. వాస్తవానికి ఇది కేవలం గాలిలో ఉండే కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ (CO2) వాయువును పట్టుకుని నిల్వ చేసే విధానం.
- Trap 3: నిల్వ చేసే (Geological Sequestration) ప్రక్రియలో సముద్రపు అడుగుభాగంలో కార్బన్ ను దాచుతారని భావిస్తారు. వాస్తవానికి ఇక్కడ భూగర్భంలోని 'బసాల్ట్' (Basalt) రాతి నిర్మాణాలలో మాత్రమే దీనిని భద్రపరుస్తారు.
🧭 Exam Tip
Prelims: ప్రిలిమ్స్ లో ఈ ప్రాజెక్ట్ ప్రారంభమైన ప్రదేశం (IIT Bombay), స్టార్టప్ పేరు (UrjanovaC), ఏ రకమైన శిలలను వాడతారు (Basalt Rocks) మరియు సంబంధిత ఆర్టికల్ (48A) పై డైరెక్ట్ ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం 100% ఉంది.
Mains: సైన్స్ & టెక్ (GS-3) మరియు పర్యావరణం (GS-3) లో వాతావరణ మార్పుల నివారణ వ్యూహాలపై (Mitigation strategies) వచ్చే ఎస్సే లేదా థియరీ ప్రశ్నలకు ఈ ప్రాజెక్టును బెస్ట్ 'కేస్ స్టడీ' (Case Study) గా వాడుకోవచ్చు.
Interview: "ఆర్థిక అభివృద్ధి vs పర్యావరణ పరిరక్షణ - రెండింటినీ ఎలా బ్యాలెన్స్ చేయాలి?" అన్న బోర్డు సభ్యుల ప్రశ్నకు CCUS ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణగా చెప్పాలి.