మే 15, 2026 నాడు పశ్చిమ బెంగాల్ ప్రభుత్వం కేంద్ర విద్యా మంత్రిత్వ శాఖతో 'పీఎం శ్రీ' (PM SHRI) పాఠశాలల పథకం అమలు కోసం అధికారికంగా అవగాహన ఒప్పందం (MoU) కుదుర్చుకుంది. గత తృణమూల్ కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం బ్రాండింగ్ మరియు నిధుల వాటాను వ్యతిరేకిస్తూ ఈ పథకాన్ని తిరస్కరించడంతో, కేంద్రం 'సమగ్ర శిక్షా అభియాన్' నిధులను నిలిపివేసింది. ఇటీవల బెంగాల్లో కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పడిన నేపథ్యంలో ఈ ఒప్పందం సాకారం కావడం, జాతీయ విద్యా విధానం (NEP 2020) అమలులో నెలకొన్న కేంద్ర-రాష్ట్రాల ప్రతిష్టంభనకు తెరదించింది. ఇది దేశంలో సహకార సమాఖ్యవాదం (Cooperative Federalism) మరియు విద్యా సంస్కరణల కోణంలో పోటీ పరీక్షలకు అత్యంత కీలకం.
What Happened
నాలుగేళ్ల సుదీర్ఘ నిరీక్షణ అనంతరం పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రతిష్టాత్మక 'పీఎం శ్రీ' (PM SHRI) పథకాన్ని అమలు చేసేందుకు కేంద్ర విద్యా మంత్రిత్వ శాఖతో అవగాహన ఒప్పందం (MoU) పై సంతకం చేసింది. గతంలో మమతా బెనర్జీ నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం ఈ పథకం కింద స్కూళ్ల పేర్లలో పీఎం (PM) అనే పదాన్ని చేర్చడాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించింది. ఇటీవల రాష్ట్రంలో అధికారం చేపట్టిన కొత్త ప్రభుత్వం ఈ ఒప్పందానికి ఆమోదం తెలపడంతో, కేంద్రం నిలిపివేసిన వందల కోట్ల 'సమగ్ర శిక్షా' నిధులు తిరిగి రాష్ట్రానికి అందనున్నాయి.
When & Where
ఈ చారిత్రాత్మక అవగాహన ఒప్పందం మే 15, 2026 నాడు న్యూఢిల్లీలోని కర్తవ్య భవన్లో జరిగింది. కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉన్నతాధికారులు మరియు పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్ర ఉన్నతాధికారుల సమక్షంలో ఈ సంతకాల కార్యక్రమం పూర్తయింది. జాతీయ స్థాయిలో జాతీయ విద్యా విధానం (NEP 2020) అమలును వేగవంతం చేసే చర్యల్లో భాగంగా ఈ పరిణామం చోటుచేసుకుంది.
Who Is Involved
- కేంద్ర విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ (DoSEL): పథకం రూపకల్పన మరియు నిధుల విడుదలకు నోడల్ ఏజెన్సీ.
- పశ్చిమ బెంగాల్ ప్రభుత్వం: విద్యా స్వయంప్రతిపత్తి వివాదాల తర్వాత పథకాన్ని అంగీకరించిన రాష్ట్రం.
- సంజయ్ కుమార్: కేంద్ర పాఠశాల విద్య మరియు అక్షరాస్యత విభాగం (DoSEL) కార్యదర్శి.
- ధీరజ్ సాహు (కేంద్రం) & వినోద్ కుమార్ (బెంగాల్): ఒప్పందం పత్రాలపై అధికారికంగా సంతకాలు చేసిన అదనపు కార్యదర్శులు.
How It Works
- దశ 1 (MoU మరియు దరఖాస్తు): రాష్ట్రాలు తొలుత జాతీయ విద్యా విధానం (NEP 2020) అమలు చేస్తామని కేంద్రంతో అవగాహన ఒప్పందం చేసుకోవాలి.
- దశ 2 (ఛాలెంజ్ మెథడ్ ద్వారా ఎంపిక): రాష్ట్రాలు UDISE+ పోర్టల్ డేటా ఆధారంగా నిర్దిష్ట ప్రమాణాలను అందుకునే పాఠశాలలను ప్రాథమికంగా షార్ట్ లిస్ట్ చేస్తాయి.
- దశ 3 (భౌతిక తనిఖీ మరియు మదింపు): ఎంపిక చేసిన స్కూళ్లను నేరుగా తనిఖీ చేసి, వాటిలో గ్రీన్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్, స్మార్ట్ క్లాస్రూమ్లు ఉండేలా ప్రణాళిక రూపొందిస్తారు.
- దశ 4 (నిధుల విడుదల మరియు అమలు): కేంద్రం తన వాటా (60%) నిధులను విడుదల చేస్తుంది. ఆ నిధులతో మౌలిక సదుపాయాలు మరియు బోధనా పద్ధతులను ఆధునీకరిస్తారు.
Why It Matters
పోటీ పరీక్షల దృక్కోణంలో ఇది UPSC GS Paper 2 (Governance & Federalism) కి అత్యంత కీలకం. రాజ్యాంగపరంగా విద్యా వ్యవస్థ ఉమ్మడి జాబితాలో ఉండటం వల్ల కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య సమన్వయం అవసరం. ఆర్థికపరంగా, షరతులతో కూడిన నిధుల మంజూరు (Conditional Funding) రాష్ట్రాల బడ్జెట్ను ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందో ఇది స్పష్టం చేస్తుంది. సామాజికంగా, అధునాతన మౌలిక సదుపాయాలతో పేద, మధ్యతరగతి విద్యార్థులకు నాణ్యమైన విద్య అందుబాటులోకి వస్తుంది.
Historical Background
- 1976: 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా విద్యను రాష్ట్ర జాబితా నుండి ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List) లోకి మార్చారు.
- 2020: మూడు దశాబ్దాల తర్వాత కేంద్ర ప్రభుత్వం సమూల మార్పులతో జాతీయ విద్యా విధానం (NEP 2020) ని ప్రవేశపెట్టింది.
- 2022: NEP 2020 లక్ష్యాలను క్షేత్రస్థాయిలో అమలు చేసి చూపించడానికి సెప్టెంబర్లో కేంద్రం పీఎం శ్రీ (PM SHRI) పథకాన్ని ప్రారంభించింది.
Previous Related Events
- సెప్టెంబర్ 2022: పీఎం శ్రీ పథకానికి కేంద్ర కేబినెట్ అధికారిక ఆమోదం తెలిపింది.
- అక్టోబర్ 2025: కేరళ రాష్ట్రం కేంద్రంతో MoU కుదుర్చుకున్నప్పటికీ, ఆ తర్వాత పథకం అమలును నిలిపివేసింది.
- మార్చి 2026: పీఎం శ్రీ పథకం అమలు చేయని కారణంతో ప్రతిపక్ష పాలిత రాష్ట్రాలకు 'సమగ్ర శిక్షా' నిధులను కేంద్రం పూర్తిగా నిలిపివేసింది.
Static GK Connection
- ఆర్టికల్ 246 (ఉమ్మడి జాబితా): కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాలు రెండూ చట్టాలు చేయగల అంశాలను ఇది నిర్దేశిస్తుంది. విద్య ఉమ్మడి జాబితాలోని ఎంట్రీ 25లో ఉంది.
- సహకార సమాఖ్యవాదం (Cooperative Federalism): కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలను విజయవంతంగా అమలు చేయాలంటే రాష్ట్రాల భాగస్వామ్యం తప్పనిసరి అనే భావనను ఇది సూచిస్తుంది.
India & World Comparison
ప్రపంచవ్యాప్తంగా అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు (ఉదాహరణకు ఫిన్లాండ్, సింగపూర్) తమ జిడిపిలో 5-6% విద్యపై ఖర్చు చేస్తాయి. భారత్ కూడా NEP 2020 ద్వారా విద్యా వ్యయాన్ని జిడిపిలో 6 శాతానికి పెంచాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఐక్యరాజ్యసమితికి చెందిన సస్టైనబుల్ డెవలప్మెంట్ గోల్ 4 (SDG-4) సాధనలో పీఎం శ్రీ స్కూల్స్ గ్లోబల్ స్టాండర్డ్స్కు (స్మార్ట్ లాబ్స్, గ్రీన్ స్కూల్స్) అనుగుణంగా రూపుదిద్దుకుంటున్నాయి.
Future Impact
- మిగిలిన రాష్ట్రాలపై ఒత్తిడి: పశ్చిమ బెంగాల్ నిర్ణయంతో, ఇంకా ఒప్పందం చేసుకోని తమిళనాడు, కేరళ రాష్ట్రాలపై ఒత్తిడి పెరుగుతుంది.
- వయోజన విద్య: పీఎం శ్రీ తో పాటు 'ఉల్లాస్' (ULLAS) వంటి వయోజన అక్షరాస్యత పథకాల అమలును కూడా వేగవంతం చేసే అవకాశం ఉంది.
- లక్ష్యాల సాధన: 2027 నాటికి 14,500 మోడల్ స్కూళ్ల అభివృద్ధిని పూర్తి చేయడం ద్వారా NEP 2020 ఫలితాలను దేశవ్యాప్తంగా ప్రదర్శించవచ్చు.
🔑 Key Points for Revision
- పీఎం శ్రీ పథకం అమలుకు పశ్చిమ బెంగాల్-కేంద్రం మధ్య మే 15, 2026 న MoU కుదిరింది.
- పీఎం శ్రీ పూర్తి రూపం: Pradhan Mantri Schools for Rising India.
- జాతీయ విద్యా విధానం (NEP 2020) లక్ష్యాలను ప్రదర్శించే మోడల్ స్కూల్స్ ఏర్పాటు దీని ఉద్దేశం.
- దేశవ్యాప్తంగా ఎంపిక చేయబడిన మొత్తం స్కూళ్ల లక్ష్యం 14,500 కు పైగా.
- ఈ పథకం కాలపరిమితి 2022-2023 నుండి 2026-2027 వరకు (ఐదేళ్లు).
- ప్రాజెక్టు మొత్తం అంచనా వ్యయం రూ.27,360 కోట్లు.
- ఇది కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం (Centrally Sponsored Scheme).
- నిధుల పంపిణీ సాధారణ రాష్ట్రాలకు 60:40 (కేంద్రం:రాష్ట్రం) నిష్పత్తిలో ఉంటుంది.
- ఈశాన్య మరియు హిమాలయ రాష్ట్రాలకు ఫండింగ్ నిష్పత్తి 90:10 గా ఉంటుంది.
- బెంగాల్ గత ప్రభుత్వం "PM" బ్రాండింగ్ పై అభ్యంతరం వ్యక్తం చేసింది.
- MoU కుదుర్చుకోని రాష్ట్రాలకు 'సమగ్ర శిక్షా అభియాన్' నిధులను కేంద్రం నిలిపివేసింది.
- బెంగాల్ చేరికతో ఇక కేరళ, తమిళనాడు మాత్రమే ఒప్పందం చేసుకోని రాష్ట్రాలుగా మిగిలాయి.
- ఎంపిక విధానం పూర్తిగా పారదర్శకమైన "ఛాలెంజ్ మెథడ్" (మూడు దశలు) ద్వారా జరుగుతుంది.
- విద్యార్థుల ప్రగతిని అంచనా వేసేందుకు NCERT 'SQAF' ప్రమాణాలను రూపొందించింది.
- పాఠశాలల్లో సోలార్ ప్యానెళ్లు, రైన్ వాటర్ హార్వెస్టింగ్ తో 'గ్రీన్ స్కూల్స్' గా మారుస్తారు.
🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)
Core Concept: కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు (Centrally Sponsored Schemes - CSS)
- Definition: కేంద్ర ప్రభుత్వం రూపకల్పన చేసి, పాక్షికంగా నిధులు సమకూరుస్తూ, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ద్వారా అమలు చేయబడే పథకాలను కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు అంటారు.
- Constitutional / Legal Basis: ఆర్టికల్ 282 ప్రకారం కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాలు ఏ ప్రజా ప్రయోజనం కోసమైనా గ్రాంట్లు ఇవ్వవచ్చు.
- Scientific / Economic Principle: వనరుల సమీకరణ (Resource Pooling) మరియు జాతీయ లక్ష్యాల సాధనలో రాష్ట్రాలకు ఆర్థిక మద్దతు ఇవ్వడం దీని వెనుక ఉన్న ఆర్థిక సూత్రం.
- How it connects to this event: పీఎం శ్రీ అనేది కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం, కాబట్టి రాష్ట్రాలు 40% నిధులు భరించాల్సి ఉంటుంది. ఇదే వివాదానికి ఒక కారణం.
- Origin & History: పంచవర్ష ప్రణాళికల కాలం నుండే ఈ విధానం అమలులో ఉన్నప్పటికీ, 2015-16లో నీతి ఆయోగ్ సూచనల మేరకు వీటిని హేతుబద్ధీకరించారు.
- Key milestone 1: 2016లో శివరాజ్ సింగ్ చౌహాన్ సబ్-కమిటీ సిఫార్సుల మేరకు ఈ పథకాలను కోర్ అఫ్ ది కోర్, కోర్, ఆప్షనల్ గా వర్గీకరించారు.
- Key milestone 2: 2021లో కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రాలకు నిధుల మంజూరు కోసం పబ్లిక్ ఫైనాన్షియల్ మేనేజ్మెంట్ సిస్టం (PFMS) నియమాలను కఠినతరం చేసింది.
- Related Acts / Schemes / Treaties: సమగ్ర శిక్షా అభియాన్, స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్, ఆయుష్మాన్ భారత్.
- Nodal Ministry / Body: ఆయా కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ (వ్యయ విభాగం) సహకారంతో వీటిని నిర్వహిస్తాయి.
- India-specific relevance: భిన్నత్వం కలిగిన భారతదేశంలో సమాన అభివృద్ధి కోసం జాతీయ స్థాయిలో ప్రమాణాలు సెట్ చేయడానికి ఈ పథకాలు చాలా ముఖ్యం.
- Global comparison: అమెరికా వంటి దేశాల్లో వీటిని "క్యాటగారికల్ గ్రాంట్స్" (Categorical grants) అని పిలుస్తారు, అక్కడ కూడా ఫెడరల్ నిధులకు షరతులు ఉంటాయి.
- Data point: సాధారణంగా రాష్ట్ర బడ్జెట్లలో 15-20% నిధులు ఈ కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల ద్వారానే సమకూరుతాయి.
- Common exam angle: నిధుల భాగస్వామ్య నిష్పత్తి (Funding pattern) మరియు ఉమ్మడి జాబితా/రాష్ట్ర జాబితా అంశాలపై కేంద్రం ఆధిపత్యం గురించి అడుగుతారు.
- Easy memory hook: "CSS - Central Share & State implementation" (కేంద్ర వాటా, రాష్ట్ర అమలు).
❓ Practice MCQs
Q1. పీఎం శ్రీ (PM SHRI) పథకాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం ఏ సంవత్సరంలో లాంఛనంగా ప్రారంభించింది?
A) 2020
B) 2021
C) 2022
D) 2023
Answer: C
Explanation: పీఎం శ్రీ పథకాన్ని సెప్టెంబర్ 7, 2022 న కేంద్ర మంత్రివర్గం అధికారికంగా ఆమోదించి ప్రారంభించింది.
Q2. పీఎం శ్రీ పథకం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశం ఏమిటి?
A) కేవలం ఉచిత భోజనం అందించడం
B) కొత్త కేంద్రీయ విద్యాలయాలను నిర్మించడం
C) NEP 2020 విధానాలను అమలు చేసే మోడల్ స్కూళ్లను అభివృద్ధి చేయడం
D) ప్రైవేట్ పాఠశాలలకు నిధులు ఇవ్వడం
Answer: C
Explanation: 14,500కి పైగా ఉన్న ప్రభుత్వ పాఠశాలలను జాతీయ విద్యా విధానం 2020 కి అనుగుణంగా మోడల్ స్కూల్స్ గా మార్చడమే దీని ప్రధాన ఉద్దేశం.
Q3. పీఎం శ్రీ పథకం క్రింద కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నిధుల వాటా సాధారణ రాష్ట్రాలకు ఎంత నిష్పత్తిలో ఉంటుంది?
A) 50:50
B) 60:40
C) 90:10
D) 100:0
Answer: B
Explanation: ఇది కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం కావడంతో సాధారణ రాష్ట్రాలకు కేంద్రం 60 శాతం, రాష్ట్రం 40 శాతం నిధులను భరిస్తాయి.
Q4. ఈ క్రింది ఏ రాష్ట్రం ఇంకా పీఎం శ్రీ పథకం అమలు కోసం కేంద్రంతో అవగాహన ఒప్పందం (MoU) కుదుర్చుకోలేదు?
A) పశ్చిమ బెంగాల్
B) పంజాబ్
C) తమిళనాడు
D) మహారాష్ట్ర
Answer: C
Explanation: పశ్చిమ బెంగాల్ ఇటీవల ఒప్పందం కుదుర్చుకోగా, తమిళనాడు మరియు కేరళ మాత్రమే ఇంకా MoU కుదుర్చుకోని రాష్ట్రాలుగా మిగిలాయి.
Q5. పీఎం శ్రీ పథకానికి సహకరించని రాష్ట్రాలకు కేంద్రం ఏ పథకం యొక్క నిధులను నిలిపివేసింది
A) మిడ్ డే మీల్స్
B) సమగ్ర శిక్షా అభియాన్
C) బేటీ బచావో బేటీ పఢావో
D) రూసా (RUSA)
Answer: B
Explanation: కేంద్రంతో MoU కుదుర్చుకోని రాష్ట్రాలకు పాఠశాల విద్యకు ఉద్దేశించిన 'సమగ్ర శిక్షా అభియాన్' నిధులను కేంద్రం తాత్కాలికంగా నిలిపివేసింది.
Q6. పీఎం శ్రీ పాఠశాలల నాణ్యతను మదింపు చేయడానికి NCERT రూపొందించిన ఫ్రేమ్వర్క్ పేరు ఏమిటి?
A) NIPUN Bharat
B) SQAF (School Quality Assessment Framework)
C) DIKSHA
D) UDISE+
Answer: B
Explanation: ఎంపిక చేయబడిన పాఠశాలల్లో నాణ్యత మరియు ప్రమాణాలను కొలవడానికి NCERT ప్రత్యేకంగా స్కూల్ క్వాలిటీ అసెస్మెంట్ ఫ్రేమ్వర్క్ (SQAF) ను రూపొందించింది.
Q7. భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం "విద్య" (Education) ఏ జాబితాలోకి వస్తుంది?
A) కేంద్ర జాబితా
B) రాష్ట్ర జాబితా
C) ఉమ్మడి జాబితా
D) అవశిష్ట అధికారాలు
Answer: C
Explanation: 1976 లో జరిగిన 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా విద్యను రాష్ట్ర జాబితా నుండి ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List) లోకి మార్చారు.
Q8. పీఎం శ్రీ పాఠశాలల ఎంపికకు సంబంధించి ఏ పద్ధతిని అనుసరిస్తారు?
A) లాటరీ పద్ధతి
B) జనాభా ప్రాతిపదికన
C) ఛాలెంజ్ మెథడ్ (Challenge Method)
D) ముందు వచ్చిన వారికి ముందు
Answer: C
Explanation: పారదర్శకత కోసం రాష్ట్రాలు నిర్ణీత ప్రమాణాలు సాధించిన స్కూళ్లను ఎంపిక చేసే 'ఛాలెంజ్ మెథడ్' అనే మూడు దశల విధానాన్ని ఉపయోగిస్తారు.
📜 Previous Year Question Style (PYQ)
PYQ 1:
సమగ్ర శిక్షా అభియాన్ (SSA) కి సంబంధించి కింది వాటిలో సరికానిది ఏది?
A) ఇది ప్రీ-స్కూల్ నుండి 12వ తరగతి వరకు విద్యను సమగ్రంగా చూసే ఒక పథకం.
B) ఇది సర్వ శిక్షా అభియాన్ మరియు రాష్ట్రీయ మాధ్యమిక్ శిక్షా అభియాన్ ల కలయిక.
C) దీనికి పూర్తిగా 100% నిధులను కేంద్ర ప్రభుత్వమే అందిస్తుంది.
D) దీన్ని జాతీయ విద్యా విధానం 2020 కి అనుగుణంగా నవీకరించారు.
Answer: C
Explanation: సమగ్ర శిక్షా అనేది ఒక కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం (CSS). కాబట్టి దీనికి 100% కేంద్ర నిధులు ఉండవు, రాష్ట్రాలు కూడా వాటా (సాధారణంగా 40%) భరించాలి.
PYQ 2:
పీఎం శ్రీ (PM SHRI) పథకానికి సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. ఈ పథకం కింద కొత్తగా 14,500 పాఠశాలలను నిర్మించడం ప్రధాన లక్ష్యం.
2. వీటిలో సోలార్ ప్యానెళ్లు, ఎల్ఈడీ లైట్లు వంటి సదుపాయాలతో కూడిన "గ్రీన్ స్కూల్స్" అభివృద్ధి చేస్తారు.
3. ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు కేంద్ర, రాష్ట్ర నిధుల నిష్పత్తి 90:10 గా ఉంటుంది.
పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
A) 1, 2 మాత్రమే
B) 2, 3 మాత్రమే
C) 1, 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: B
Explanation: వాక్యం 1 తప్పు. పీఎం శ్రీ కింద కొత్త పాఠశాలలను నిర్మించరు, "ఉన్న" ప్రభుత్వ పాఠశాలలనే ఆధునీకరించి మోడల్ స్కూల్స్ గా అభివృద్ధి చేస్తారు. మిగిలిన రెండు వాక్యాలు సరైనవే.
PYQ 3:
కింది ప్రతిపాదన (A) మరియు కారణం (R) లను పరిశీలించండి:
ప్రతిపాదన (A): పీఎం శ్రీ పథకాన్ని అమలు చేయడానికి నిరాకరించిన రాష్ట్రాలకు కేంద్ర ప్రభుత్వం విద్యా నిధులను తాత్కాలికంగా నిలిపివేసింది.
కారణం (R): భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం పాఠశాల విద్య పూర్తిగా రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశం, కాబట్టి కేంద్రం నిధులను షరతులతో ముడిపెట్టకూడదు.
A) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, మరియు (R) అనేది (A) కి సరైన వివరణ.
B) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, కానీ (R) అనేది (A) కి సరైన వివరణ కాదు.
C) (A) సరైనది, కానీ (R) తప్పు.
D) (A) తప్పు, కానీ (R) సరైనది.
Answer: C
Explanation: ప్రతిపాదన (A) సరైనదే, నిధులను నిలిపివేసింది. కానీ కారణం (R) తప్పు, ఎందుకంటే విద్య అనేది రాష్ట్ర జాబితా కాదు, ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List) లోని అంశం.
✍️ Mains Answer Pointers
Question 1 (150 words): కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల (Centrally Sponsored Schemes) అమలు విషయంలో తలెత్తుతున్న కేంద్ర-రాష్ట్ర వివాదాలను విశ్లేషించండి. (పీఎం శ్రీ పథకాన్ని ఉదహరిస్తూ).
- Introduction: కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు జాతీయ లక్ష్యాల సాధన కోసం ఉద్దేశించినవి, కానీ ఇటీవల నిధుల కేటాయింపులు కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాల్లో ఘర్షణకు దారితీస్తున్నాయి. పశ్చిమ బెంగాల్-పీఎం శ్రీ వివాదం ఇందుకు తాజా ఉదాహరణ.
- Body Point 1 (ఆర్థిక భారం): ఈ పథకాల్లో రాష్ట్రాలు 40% వాటా భరించాలి. పరిమిత వనరులున్న రాష్ట్రాలపై ఇది ఆర్థిక భారం మోపుతోంది.
- Body Point 2 (బ్రాండింగ్ వివాదం): పథకాల్లో "PM" (ప్రధాన మంత్రి) వంటి పేర్లు తప్పనిసరిగా చేర్చాలనే నిబంధనను రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రాజకీయంగా వ్యతిరేకిస్తున్నాయి.
- Body Point 3 (షరతులతో కూడిన నిధులు): పీఎం శ్రీ ఒప్పందం చేసుకోకపోతే రాజ్యాంగబద్ధంగా దక్కాల్సిన 'సమగ్ర శిక్షా' నిధులను కేంద్రం నిలిపివేయడం సహకార సమాఖ్యవాదానికి విరుద్ధం అనే విమర్శ ఉంది.
- Conclusion: జాతీయ విద్యా ప్రమాణాలు పెంచడం ఎంత ముఖ్యమో, రాష్ట్రాల స్వయంప్రతిపత్తిని గౌరవిస్తూ ఏకాభిప్రాయం సాధించడం కూడా అంతే ముఖ్యం. కేంద్రం, రాష్ట్రాలు విద్యార్థుల భవిష్యత్తును దృష్టిలో ఉంచుకుని పనిచేయాలి.
- Data/Diagram to include: ఉమ్మడి జాబితా (ఆర్టికల్ 246) మరియు CSS ఫండింగ్ రేషియో (60:40).
Question 2 (250 words): జాతీయ విద్యా విధానం 2020 (NEP 2020) అమలులో భాగంగా పీఎం శ్రీ (PM SHRI) పథకం ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తూ, అది ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లను చర్చించండి.
- Introduction: భారత్ను గ్లోబల్ నాలెడ్జ్ సూపర్ పవర్గా మార్చే లక్ష్యంతో కేంద్ర ప్రభుత్వం NEP 2020ని తీసుకువచ్చింది. దీన్ని క్షేత్రస్థాయిలో ఆచరణలో పెట్టడానికి, నాణ్యమైన విద్యా ప్రమాణాలను ప్రదర్శించడానికి ప్రారంభించిన ప్రాజెక్టే పీఎం శ్రీ పథకం.
- Body Point 1 (లక్ష్యం మరియు పరిధి): దేశవ్యాప్తంగా 14,500కి పైగా పాత స్కూళ్లను మోడల్ సంస్థలుగా తీర్చిదిద్దడం, సమీప పాఠశాలలకు మార్గదర్శనం చేయడం.
- Body Point 2 (అత్యాధునిక సదుపాయాలు): ఐసీటీ ల్యాబ్లు, స్మార్ట్ క్లాస్రూమ్లు, వృత్తి విద్యా శిక్షణ మరియు పర్యావరణ హితమైన (గ్రీన్ స్కూల్స్) వాతావరణం కల్పించడం.
- Body Point 3 (రాజకీయ మరియు సమాఖ్య సవాళ్లు): విద్య ఉమ్మడి జాబితాలో ఉండటం. బ్రాండింగ్ మరియు నిధుల వాటా (60:40) కారణంగా తమిళనాడు, కేరళ వంటి రాష్ట్రాలు దీన్ని వ్యతిరేకించడం.
- Body Point 4 (భాషా విధానంపై ఆందోళన): త్రిభాషా సూత్రాన్ని (హిందీ సహా) పరోక్షంగా అమలు చేస్తారనే భయంతో కొన్ని దక్షిణాది రాష్ట్రాలు NEPని వ్యతిరేకిస్తున్నాయి.
- Body Point 5 (మదింపు సవాళ్లు): అడ్మినిస్ట్రేటివ్ ఇబ్బందులు, టీచర్ల కొరత మరియు మౌలిక సదుపాయాల లేమి కారణంగా SQAF ప్రమాణాలను చేరుకోవడం కష్టమవుతోంది.
- Body Point 6 (అంతర్జాతీయ పోలిక): భారత్ విద్యపై GDP లో 3% మాత్రమే ఖర్చు చేస్తోంది. అభివృద్ధి చెందిన దేశాలతో పోటీపడాలంటే వనరుల పెంపు అవసరం.
- Conclusion: పీఎం శ్రీ పథకం ఒక విప్లవాత్మక అడుగు. అయితే, రాజకీయ విభేదాలను పక్కనపెట్టి 'సబ్ కా ప్రయాస్' స్ఫూర్తితో కేంద్ర-రాష్ట్రాలు సమన్వయంతో పనిచేస్తేనే లక్ష్యం నెరవేరుతుంది.
- Data/Diagram to include: 2022-2027 కాలపరిమితి, బడ్జెట్ అంచనా రూ.27,360 కోట్లు మరియు ఛాలెంజ్ మెథడ్ ఫ్లోచార్ట్.
⚠️ Examiner Trap
- Trap 1: Students often confuse "పీఎం శ్రీ కింద కొత్త పాఠశాలలు నిర్మిస్తారు" with "ఉన్న పాఠశాలలను అప్గ్రేడ్ చేస్తారు". The correct fact is పాత పాఠశాలలను మాత్రమే ఆధునీకరిస్తారు (upgrade existing schools), కొత్తవి నిర్మించరు.
- Trap 2: A common wrong assumption is పీఎం శ్రీ పథకానికి 100% కేంద్రమే నిధులు ఇస్తుంది అని భావించడం. The reality is ఇది కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం (CSS), నిధుల వాటా సాధారణ రాష్ట్రాలకు 60:40 నిష్పత్తిలో ఉంటుంది.
- Trap 3: Many students miss 'విద్య' ఏ జాబితాలో ఉందన్న కన్ఫ్యూజన్ వెన్ answering questions on this topic. Always remember 1976 ముందు రాష్ట్ర జాబితాలో ఉండేది, కానీ ప్రస్తుతం ఇది "ఉమ్మడి జాబితా" (Concurrent List) లో భాగం.
🧭 Exam Tip
ప్రిలిమ్స్ కోసం 'పీఎం శ్రీ' పూర్తి రూపం (Full Form), నిధుల భాగస్వామ్య నిష్పత్తి (60:40) మరియు ఈ పథకం కింద ఎంపిక విధానం (ఛాలెంజ్ మెథడ్) పై దృష్టి పెట్టండి. మెయిన్స్ కోసం పాలిటీ (GS-2) పేపర్లో కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు (Center-State Relations), సహకార సమాఖ్యవాదం, మరియు పథకాలకు నిధులు నిలిపివేయడం అనే కోణంలో విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్న వస్తుంది. ఇంటర్వ్యూలో "రాష్ట్రాలు బ్రాండింగ్ కి వ్యతిరేకించడం సరైనదేనా?" అనే ప్రశ్న రావచ్చు, దానికి రాజ్యాంగబద్ధమైన బ్యాలెన్స్డ్ సమాధానం ఇవ్వాలి. రాబోయే పరీక్షల్లో NCERT రూపొందించిన 'SQAF' ఫ్రేమ్వర్క్ గురించి ఖచ్చితంగా ఒక ప్రశ్న ఆశించవచ్చు.