లోక్ సభ స్పీకర్ ఓం బిర్లా మహిళా సాధికారత కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు

ఏం జరిగింది

లోక్ సభ స్పీకర్ ఓం బిర్లా 2026-27 సంవత్సరానికి పార్లమెంటరీ మహిళా సాధికారత కమిటీని అధికారికంగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. ఏప్రిల్ 21, 2026 నుండి ఈ కమిటీ అమలులోకి వచ్చింది. సీనియర్ ఎంపీ డాక్టర్ దగ్గుబాటి పురందేశ్వరి దీనికి అధ్యక్షత వహిస్తారు.

ఎప్పుడు & ఎక్కడ

ఈ నిర్ణయం మే 2026లో ఢిల్లీలోని పార్లమెంట్ భవనం నుండి వెలువడింది. ఇది భారత పార్లమెంట్ యొక్క అత్యున్నత స్థాయి మహిళా సంక్షేమ పరిశీలనా వేదిక.

ఎవరెవరు పాల్గొన్నారు

• లోక్ సభ స్పీకర్: ఓం బిర్లా (పునర్వ్యవస్థీకరణ అధికారం).
• చైర్‌పర్సన్: డాక్టర్ దగ్గుబాటి పురందేశ్వరి.
• సభ్యులు: హేమా మాలిని, హర్సిమ్రత్ కౌర్ బాదల్ (లోక్ సభ), సుధా మూర్తి, పి.టి. ఉష, స్వాతి మాలీవాల్ (రాజ్యసభ) వంటి కీలక సభ్యులు.

ఇది ఎలా పనిచేస్తుంది

1. నివేదికల సమీక్ష: జాతీయ మహిళా కమిషన్ (NCW) అందించే వార్షిక నివేదికలపై చర్చించి ప్రభుత్వానికి సిఫార్సులు చేస్తుంది.
2. పథకాల పర్యవేక్షణ: కేంద్ర ప్రభుత్వ మహిళా సాధికారత పథకాలను క్షేత్రస్థాయిలో అంచనా వేస్తుంది.
3. చట్టాల పరిశీలన: మహిళల గౌరవం, భద్రతకు సంబంధించి ఉన్న చట్టాలను, వాటిలో మార్పులను సూచిస్తుంది.
4. సిఫార్సులు: పార్లమెంట్‌కు తన నివేదికలను సమర్పించి, విధానపరమైన మార్పుల కోసం డిమాండ్ చేస్తుంది.

ఎందుకు ముఖ్యం

UPSC GS-2 (పాలన మరియు సామాజిక న్యాయం)లో మహిళా సాధికారత అంశం కీలకం. ఇది జెండర్ రెస్పాన్సివ్ బడ్జెటింగ్ మరియు మహిళా నేతృత్వంలోని అభివృద్ధిని (Women-led Development) మెరుగుపరచడానికి అత్యవసరం.

చారిత్రక నేపథ్యం

ఈ కమిటీని 1997లో ఏర్పాటు చేశారు. 1996లో పార్లమెంటులో జరిగిన చర్చల ఫలితంగా, మహిళల స్థితిగతులను మెరుగుపరచడానికి ఉమ్మడి కమిటీ అవసరమని గుర్తించారు. అప్పటి నుండి ప్రతి ఏటా ఇది క్రమబద్ధంగా ఏర్పడుతోంది.

పాత సంబంధిత సంఘటనలు

• 2023: నారీ శక్తి వందన్ అధినియం (128వ రాజ్యాంగ సవరణ) ఆమోదం.
• 2025: తిరుపతిలో మహిళా సాధికారతపై పార్లమెంటరీ స్థాయి జాతీయ సదస్సు నిర్వహణ.
• 2025: ఎమర్జింగ్ టెక్నాలజీలు మరియు మహిళల పాత్రపై కమిటీ ప్రత్యేక చర్చలు.

స్టాటిక్ GK కనెక్షన్

• రాజ్యాంగం: ఆర్టికల్ 15 (లింగ వివక్ష నిషేధం), ఆర్టికల్ 39(a,d) (సమాన వేతనం, జీవనోపాధి).
• నిబంధన: ఇది ఒక శాశ్వత స్వభావం కలిగిన JPC, దీనికి సభ్యుల నామినేషన్ పారదర్శకంగా జరుగుతుంది.

ఇండియా & ప్రపంచ పోలిక

ప్రపంచవ్యాప్తంగా పార్లమెంటరీ కమిటీలు లింగ సమానత్వాన్ని (CEDAW నిబంధనలకు అనుగుణంగా) పర్యవేక్షిస్తాయి. భారతదేశంలోని ఈ కమిటీ సభ్యుల సంఖ్య 28గా ఉండి, 2:1 నిష్పత్తిలో ప్రాతినిధ్యం కలిగి ఉంటుంది.

భవిష్యత్తు ప్రభావం

• 33% మహిళా రిజర్వేషన్ల అమలులో పర్యవేక్షణ.
• డిజిటల్ విభజన (Digital Divide) తగ్గింపుపై దృష్టి.
• 2047 నాటికి మహిళల ఆర్థిక భాగస్వామ్యాన్ని మెరుగుపరచడం.

---

🔑 పునర్విమర్శ కోసం కీలక అంశాలు

• ఏటా పునర్వ్యవస్థీకరణ జరుగుతుంది.
• మొత్తం 28 మంది సభ్యులు ఉంటారు.
• చైర్‌పర్సన్‌ను స్పీకర్ నియమిస్తారు.
• రాజకీయ పార్టీలకు అతీతంగా పని చేస్తుంది.
• NCW నివేదికలు ప్రాథమిక ఆధారాలు.
• మహిళా భద్రత, విద్య, ఆరోగ్యంపై దృష్టి.
• కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల మహిళా పాలన పర్యవేక్షణ.
• ఏటా ఒక సంవత్సరం పదవీకాలం ఉంటుంది.
• 1997లో స్థాపించబడింది.
• లింగ సమానత్వాన్ని ప్రోత్సహించే చట్టాల సమీక్ష.
• జెండర్ బడ్జెటింగ్ ఒక ముఖ్యమైన అంశం.
• మహిళా నేతృత్వంలోని అభివృద్ధికి కట్టుబడి ఉంటుంది.
• సాంకేతిక రంగంలో మహిళల భాగస్వామ్యం పెంపు.
• గత నివేదికలపై 'యాక్షన్ టేకన్' రిపోర్టుల పర్యవేక్షణ.
• ప్రజల తరపున ప్రభుత్వానికి సూచనలు ఇస్తుంది.

---

🧠 కాన్సెప్ట్ లింక్ (Static GK Deep Dive)

కోర్ కాన్సెప్ట్: పార్లమెంటరీ కమిటీ (Parliamentary Committee)

• నిర్వచనం: పార్లమెంటు తన పనిని సమర్థవంతంగా నిర్వహించడానికి సభ్యులచే ఏర్పాటు చేసుకునే చిన్న బృందం.
• చట్టపరమైన ఆధారం: రాజ్యాంగంలోని నిబంధనలు మరియు సభ నియమావళి (Rules of Procedure).
• కమిటీ రకాలు: స్టాండింగ్ కమిటీలు, అడ్-హాక్ కమిటీలు.
• మహిళా సాధికారత కమిటీ: ఇది ఒక అడ్-హాక్/స్టాండింగ్ వంటి ప్రత్యేక నిర్మాణం.
• ప్రాముఖ్యత: సమగ్ర చర్చలు చేయడానికి పార్లమెంటుకు తగినంత సమయం లేనప్పుడు ఇవి లోతుగా పరిశీలిస్తాయి.
• పనితీరు: రహస్యంగా, సభ బయట చర్చలు జరిపి నివేదికలను ఇస్తాయి.
• ప్రభావం: ప్రభుత్వం వీటి సిఫార్సులను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.
• నియామకం: స్పీకర్ లేదా చైర్మన్ ద్వారా నామినేషన్.
• సభ్యత్వం: పార్టీల బలాబలాల ఆధారంగా దామాషా ప్రాతినిధ్యం.
• నివేదికలు: ఇవి కేవలం సిఫార్సులు మాత్రమే, ప్రభుత్వానికి కట్టుబడి ఉండవు.
• గ్లోబల్ వ్యూ: అమెరికాలోని కాంగ్రెషనల్ కమిటీలకు సమానమైనది.
• డేటా: వీటి నివేదికలు పబ్లిక్ డొమైన్‌లో ఉండి, ప్రజా చైతన్యానికి తోడ్పడతాయి.
• పరీక్షా కోణం: కమిటీల అధికారాలు, పరిమితులు మరియు వాటి ప్రాముఖ్యతపై ప్రశ్నలు వస్తాయి.
• మెమరీ హుక్: "పార్లమెంటు యొక్క కళ్లు మరియు చెవులు" - అంటే పార్లమెంటరీ కమిటీలు.

---

❓ ప్రాక్టీస్ MCQs

Q1. మహిళా సాధికారత కమిటీ ఏ సంవత్సరంలో మొదటిసారిగా స్థాపించబడింది?

A) 1990

B) 1995

C) 1997

D) 2000

Answer: C

Explanation: ఈ కమిటీ ఏప్రిల్ 29, 1997న 11వ లోక్ సభ కాలంలో స్థాపించబడింది.

Q2. మహిళా సాధికారత కమిటీలో మొత్తం ఎంత మంది సభ్యులు ఉంటారు?

A) 20

B) 30

C) 28

D) 45

Answer: C

Explanation: ఇందులో 18 లోక్ సభ మరియు 10 రాజ్యసభ సభ్యులు కలిపి మొత్తం 28 మంది ఉంటారు.

Q3. ఈ కమిటీకి సంబంధించి కింది వాటిలో సరైన ప్రకటన ఏది?

A) దీని పదవీకాలం 2 సంవత్సరాలు

B) దీనిని రాజ్యసభ చైర్మన్ మాత్రమే నియమిస్తారు

C) ఇది జాతీయ మహిళా కమిషన్ నివేదికలను పరిశీలిస్తుంది

D) ఇది శాసనసభల సభ్యులను కూడా కలిగి ఉంటుంది

Answer: C

Explanation: ఈ కమిటీ ప్రధానంగా NCW నివేదికలను పరిశీలిస్తుంది, దీని పదవీకాలం 1 సంవత్సరం మాత్రమే.

Q4. కమిటీలోని సభ్యులను ఎవరు నామినేట్ చేస్తారు?

A) రాష్ట్రపతి

B) లోక్ సభ స్పీకర్ మరియు రాజ్యసభ చైర్మన్

C) ప్రధాన మంత్రి

D) కేంద్ర మహిళా శిశు అభివృద్ధి శాఖ మంత్రి

Answer: B

Explanation: లోక్ సభ సభ్యులను స్పీకర్, రాజ్యసభ సభ్యులను చైర్మన్ నామినేట్ చేస్తారు.

Q5. కమిటీ గురించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. ఇది కేవలం మహిళా సభ్యులతోనే నిర్మితమవుతుంది.
2. ఇది కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలలో మహిళా సంక్షేమాలను కూడా సమీక్షిస్తుంది.

A) 1 మాత్రమే

B) 2 మాత్రమే

C) 1 మరియు 2

D) ఏదీ కాదు

Answer: B

Explanation: కమిటీలో పురుషులు కూడా ఉండవచ్చు (లింగ వివక్ష లేదు), కాబట్టి మొదటి ప్రకటన తప్పు.

Q6. మహిళా సాధికారత కమిటీని పునర్వ్యవస్థీకరించే అధికారం ఎవరికి ఉంది? [Moderate]

A) పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రి

B) లోక్ సభ స్పీకర్

C) భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి

D) హోం మంత్రి

Answer: B

Explanation: ఉమ్మడి కమిటీ అయినప్పటికీ, స్పీకర్ ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తారు.

Q7. కమిటీకి సంబంధించి 'యాక్షన్ టేకన్' పర్యవేక్షణ అంటే ఏమిటి? [Tricky]

A) ప్రభుత్వ పథకాల బడ్జెట్ పెంచడం

B) గతంలో చేసిన సిఫార్సుల అమలును సమీక్షించడం

C) కొత్తగా చట్టాలు చేయడం

D) ఎంపీల పనితీరును అంచనా వేయడం

Answer: B

Explanation: గతంలో కమిటీ చేసిన సూచనలను ప్రభుత్వం ఎంతవరకు అమలు చేసిందో చూసే ప్రక్రియే ఇది.

Q8. మహిళా సాధికారత కమిటీ పనితీరులో ప్రధాన సవాలు ఏమిటి? [Tricky]

A) సభ్యుల సంఖ్య తక్కువగా ఉండటం

B) సిఫార్సులు ప్రభుత్వానికి కట్టుబడి ఉండకపోవడం

C) బడ్జెట్ కొరత

D) విదేశీ పర్యటనలు లేకపోవడం

Answer: B

Explanation: పార్లమెంటరీ కమిటీ నివేదికలు సిఫార్సుల రూపంలోనే ఉంటాయి, అవి తప్పనిసరిగా అమలు చేయాల్సిన చట్టాలు కావు.

---

📜 మునుపటి సంవత్సరాల ప్రశ్నల శైలి (PYQ)

PYQ 1: పార్లమెంటరీ కమిటీలలో 'మహిళా సాధికారత కమిటీ' యొక్క ప్రధాన పాత్ర ఏమిటి?

A) మహిళల కోసం చట్టాలను రూపొందించడం

B) మహిళా సంక్షేమ పథకాలను పర్యవేక్షించడం మరియు సమీక్షించడం

C) జాతీయ మహిళా కమిషన్ నిధులను కేటాయించడం

D) మహిళా అపరాధాలను విచారించడం

Answer: B

Explanation: ఈ కమిటీ యొక్క ప్రాథమిక బాధ్యత మహిళా సంక్షేమం మరియు సమానత్వానికి సంబంధించిన అంశాలను సమీక్షించడం.

PYQ 2: కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. ఈ కమిటీకి స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు.
2. ఈ కమిటీ రాజ్యసభ నుండి 10 మంది సభ్యులను కలిగి ఉంటుంది.
3. దీనిని ఏటా పునర్వ్యవస్థీకరిస్తారు.

పై వాటిలో సరైనవి ఏవి?

A) 1 మరియు 2

B) 2 మరియు 3

C) 1 మరియు 3

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: B

Explanation: స్పీకర్ అధ్యక్షత వహించరు, చైర్‌పర్సన్‌ను నియమిస్తారు మాత్రమే.

---

✍️ మెయిన్స్ సమాధాన సూచనలు

ప్రశ్న 1 (150 పదాలు): పార్లమెంటరీ మహిళా సాధికారత కమిటీ యొక్క ప్రాముఖ్యతను మరియు మహిళల స్థితిగతులను మెరుగుపరచడంలో దాని పాత్రను విశ్లేషించండి.

• పరిచయం: 1997లో స్థాపించబడిన ఈ కమిటీ, మహిళా హక్కుల కోసం పార్లమెంటరీ పర్యవేక్షణకు నిదర్శనం.
• బాడీ పాయింట్ 1: NCW నివేదికల ద్వారా విధానపరమైన మార్పులను కోరడం.
• బాడీ పాయింట్ 2: కేంద్ర సంక్షేమ పథకాల అమలులో పారదర్శకత మరియు జవాబుదారీతనం.
• బాడీ పాయింట్ 3: రాజకీయ, ఆర్థిక భాగస్వామ్యంపై సూచనలు.
• ముగింపు: వికసిత్ భారత్ 2047 లక్ష్యాల సాధనలో కమిటీ పాత్ర కీలకం.

ప్రశ్న 2 (250 పదాలు): మహిళా సాధికారతలో పార్లమెంటరీ కమిటీల పాత్ర ఏమిటి? అవి లింగ సమానత్వాన్ని (Gender Equality) పెంపొందించడంలో ఎలా ఉపయోగపడతాయో వివరించండి.

• పరిచయం: విధాన నిర్ణయాధికారంలో మహిళల ప్రాతినిధ్యం మరియు పర్యవేక్షణ సంస్థల ఆవశ్యకత.
• చారిత్రక నేపథ్యంలో: 1997 నుండి కమిటీ చేసిన మార్పులు.
• ప్రస్తుత సందర్భం: నారీ శక్తి వందన్ అధినియం మరియు కమిటీ పాత్ర.
• రాజకీయ కోణం: సభ్యుల క్రాస్-పార్టీ సహకారం.
• ఆర్థిక కోణం: జెండర్ బడ్జెటింగ్ ద్వారా నిధుల పర్యవేక్షణ.
• అంతర్జాతీయ కోణం: CEDAW నిబంధనల అమలులో కమిటీ వాచ్‌డాగ్‌గా పనిచేయడం.
• ముగింపు: మహిళా నేతృత్వంలోని అభివృద్ధి కోసం కమిటీ సిఫార్సుల అమలుకు రాజకీయ సంకల్పం ముఖ్యం.

---

⚠️ ఎగ్జామినర్ ట్రాప్

• ట్రాప్ 1: విద్యార్థులు ఈ కమిటీకి స్పీకర్ చైర్మన్ అనుకుంటారు. వాస్తవానికి స్పీకర్ నియమిస్తారు తప్ప అధ్యక్షత వహించరు.
• ట్రాప్ 2: ఇది కేవలం మహిళా సభ్యులే ఉంటారని తప్పుగా భావించడం. ఇందులో పురుష ఎంపీలు కూడా ఉండవచ్చు.
• ట్రాప్ 3: ఈ కమిటీ చట్టాలను ఆమోదిస్తుందని భావించడం. ఇది కేవలం సిఫార్సులు (Recommendations) మాత్రమే చేస్తుంది, చట్టం చేసే అధికారం దీనికి లేదు.

---

🧭 ఎగ్జామ్ చిట్కా

ప్రిలిమ్స్ కోసం కమిటీ సభ్యుల సంఖ్య (28), మొదటిసారి స్థాపించబడిన సంవత్సరం (1997), మరియు దాని పనితీరుపై దృష్టి పెట్టండి. మెయిన్స్ కోసం మహిళా సాధికారతలో 'పార్లమెంటరీ పర్యవేక్షణ' అనే కోణాన్ని విశ్లేషణాత్మకంగా రాయండి. రాబోయే పరీక్షల్లో 'జెండర్ రెస్పాన్సివ్ బడ్జెటింగ్' గురించి ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంది.