గోదావరి-కావేరి నదుల అనుసంధానం: అలైన్‌మెంట్ వివాదం మరియు భౌగోళిక ప్రాముఖ్యత

What Happened

గోదావరి-కావేరి నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టు యొక్క ప్రారంభ స్థానాన్ని తెలంగాణలోని ఇంచంపల్లి నుండి నాగార్జునసాగర్‌కు మార్చేందుకు మరియు అలైన్‌మెంట్‌లో మార్పులు చేసేందుకు జరుగుతున్న ప్రయత్నాలపై తెలంగాణ రాజకీయ వర్గాల్లో తీవ్ర చర్చ రేగింది. ఇంచంపల్లి నుండి అలైన్‌మెంట్‌ను మారిస్తే అది తెలంగాణ ప్రయోజనాలకు గొడ్డలిపెట్టు అవుతుందని, రాష్ట్రానికి కేటాయించిన 968 టీఎంసీల స్థిరమైన గోదావరి జలాల వినియోగానికి ఆటంకం కలుగుతుందని ప్రతిపక్ష నేతలు ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు. కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించిన ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా ఛత్తీస్‌గఢ్ ఉపయోగించుకోని అదనపు జలాలను దక్షిణ రాష్ట్రాలకు తరలించాల్సి ఉంది.

When & Where

ఈ వివాదం మే 2026 లో హైదరాబాద్ వేదికగా ముఖ్యమంత్రికి రాసిన బహిరంగ లేఖల ద్వారా వెలుగులోకి వచ్చింది. భౌగోళికంగా ఈ ప్రాజెక్టు తెలంగాణ (ఇంచంపల్లి), ఆంధ్రప్రదేశ్ (నాగార్జునసాగర్, సోమశిల), కర్ణాటక, తమిళనాడు (గ్రాండ్ ఆనకట్ట) మరియు పుదుచ్చేరి పరిధిలో విస్తరించి ఉంది. కృష్ణా, పెన్నా మరియు కావేరి బేసిన్లలోని నీటి కొరతను తీర్చడానికి ఈ ద్వీపకల్ప నదుల అనుసంధానం అత్యంత ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది.

Who Is Involved

• కేంద్ర జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ: ప్రాజెక్టు రూపకల్పన మరియు నిధుల మంజూరు చేసే ప్రధాన నోడల్ సంస్థ.
• జాతీయ జలాభివృద్ధి సంస్థ (NWDA): నదుల అనుసంధానానికి సంబంధించిన సాంకేతిక అధ్యయనాలు మరియు సమగ్ర ప్రాజెక్టు నివేదికలను (DPR) సిద్ధం చేసే విభాగం.
• తెలంగాణ మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వాలు: ప్రాజెక్టు అలైన్‌మెంట్ పరిధిలోకి వచ్చే ప్రధాన పక్షాలు.
• నేషనల్ డ్యామ్ సేఫ్టీ అథారిటీ (NDSA): మేడిగడ్డ, అన్నారం, సుందిళ్ల బ్యారేజీల భద్రత మరియు పునరుద్ధరణను పర్యవేక్షిస్తున్న సంస్థ.

How It Works

ఈ ప్రాజెక్టు అమలు మూడు ప్రధాన దశల ద్వారా సాగుతుంది:

1. మొదటి దశ: గోదావరి నదిపై ఉన్న ఇంచంపల్లి / జానంపేట బ్యారేజ్ నుండి నీటిని లిఫ్ట్ ద్వారా కృష్ణా నదిపై ఉన్న నాగార్జునసాగర్ డ్యామ్‌కు తరలించడం జరుగుతుంది.
2. రెండవ దశ: నాగార్జునసాగర్ ప్రాజెక్ట్ నుండి కృష్ణా జలాలను పెన్నా నదిపై నిర్మించిన సోమశిల జలాశయానికి అనుసంధానించడం.
3. మూడవ దశ: సోమశిల జలాశయం నుండి నీటిని తమిళనాడులోని కావేరి నదిపై ఉన్న చారిత్రక గ్రాండ్ ఆనకట్ట (కల్లనై) కు తరలించడం మరియు వెల్లార్ నది ఉపనది అయిన మణిముక్తానది వద్ద ముగించడం.
4. ఫండింగ్ మోడల్: ఈ అంతర్రాష్ట్ర అనుసంధాన వ్యయంలో 90 శాతం నిధులను కేంద్ర ప్రభుత్వం జాతీయ ప్రాజెక్టు హోదా కింద భరిస్తుంది.

Why It Matters

ఈ అంశం సిలబస్‌లోని "UPSC GS Paper 2 (గవర్నెన్స్ & అంతర్రాష్ట్ర సంబంధాలు)" మరియు "GS Paper 3 (భౌగోళిక వనరులు & ఆర్థికాభివృద్ధి)" కింద అత్యంత ముఖ్యమైనది. ఇది దక్షిణ భారతదేశంలో తీవ్ర నీటి కొరత ఎదుర్కొంటున్న కావేరి మరియు పెన్నా బేసిన్లకు నీటి భద్రతను కల్పిస్తుంది. రాజ్యాంగపరంగా ఇది సమాఖ్య స్ఫూర్తికి మరియు అంతర్రాష్ట్ర జల వివాదాల శాంతియుత పరిష్కారానికి ఒక పరీక్షగా నిలుస్తుంది.

Historical Background

భారతదేశంలో నదుల అనుసంధాన భావనను 19వ శతాబ్దంలో సర్ ఆర్థర్ కాటన్ ప్రతిపాదించారు. స్వతంత్ర భారతదేశంలో 1970లలో కేఎల్ రావు 'నేషనల్ వాటర్ గ్రిడ్' ను, కెప్టెన్ దిన్షా దస్తూర్ 'గార్లాండ్ కెనాల్స్' ను ప్రతిపాదించారు. దీని ఆధారంగా కేంద్ర ప్రభుత్వం 1980 ఆగస్టులో 'జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక' (National Perspective Plan - NPP) ను రూపొందించింది. ఇందులో హిమాలయ నదుల భాగం మరియు ద్వీపకల్ప నదుల భాగం అని రెండు భాగాలు ఉన్నాయి.

Previous Related Events

గత మూడేళ్లలో ఈ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి కీలక పరిణామాలు జరిగాయి:

• ఆగస్టు 2023: అన్ని భాగస్వామ్య రాష్ట్రాల ఏకాభిప్రాయం ఆధారంగానే ప్రాజెక్టు అమలు సాధ్యమని కేంద్రం స్పష్టం చేసింది.
• జనవరి 2024: మోడిఫైడ్ అలైన్‌మెంట్‌తో కూడిన డ్రాఫ్ట్ డీపీఆర్ (DPR) ను అన్ని రాష్ట్రాల పరిశీలనకు పంపారు.
• ఏప్రిల్ 2025: నేషనల్ డ్యామ్ సేఫ్టీ అథారిటీ (NDSA) గోదావరి బేసిన్‌లోని కాళేశ్వరం బ్యారేజీల భద్రతపై కీలక నివేదికలను సమర్పించింది.

Static GK Connection

• ఆర్టికల్ 262: అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల పరిష్కారం కోసం పార్లమెంటుకు ప్రత్యేక చట్టాలు చేసే అధికారం ఇస్తుంది. దీని కిందే 'అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టం, 1956' రూపొందించబడింది.
• గోదావరి నది భౌగోళికం: దీని ప్రధాన ఉపనదులు ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, మంజీరా మరియు శబరి. దీనిని 'దక్షిణ గంగ' లేదా 'వృద్ధ గంగ' అని కూడా పిలుస్తారు.

India & World Comparison

భారతదేశంలో నీటి నిల్వ సామర్థ్యం తలసరి 250 క్యూబిక్ మీటర్లుగా ఉంది, ఇది అమెరికా (6,000 క్యూబిక్ మీటర్లు) మరియు చైనా (2,500 క్యూబిక్ మీటర్లు) లతో పోలిస్తే చాలా తక్కువ. చైనా చేపట్టిన 'సౌత్-టు-నార్త్ వాటర్ డైవర్షన్ ప్రాజెక్ట్' ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టు కాగా, భారతదేశపు జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక (NPP) కూడా అంతర్జాతీయ స్థాయిలో అతిపెద్ద మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళికగా గుర్తించబడింది.

Future Impact

ఈ ప్రాజెక్టు విజయవంతమైతే దక్షిణ భారతదేశంలోని దాదాపు 5 లక్షల హెక్టార్ల ఆయకట్టుకు స్థిరమైన సాగునీరు అందుతుంది. ఇది భవిష్యత్తులో తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ మరియు తమిళనాడు రాష్ట్రాల మధ్య వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను పెంచుతుంది. అయితే, అలైన్‌మెంట్ మార్పులపై రాష్ట్రాల మధ్య ఏకాభిప్రాయం కుదరకపోతే 2030 నాటికి కూడా ఈ ప్రాజెక్టు గ్రౌండ్ లెవెల్‌కు వచ్చే అవకాశం లేదు.

---

🔑 Key Points for Revision

• గోదావరి-కావేరి నదుల అనుసంధానం జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక (NPP) లోని ద్వీపకల్ప భాగంలో ఒక భాగం.
• ఈ ప్రాజెక్టు తెలంగాణలోని ఇంచంపల్లి నుండి తమిళనాడులోని గ్రాండ్ ఆనకట్ట వరకు ప్రతిపాదించబడింది.
• కృష్ణా నదిపై ఉన్న నాగార్జునసాగర్ మరియు పెన్నా నదిపై ఉన్న సోమశిల జలాశయాలను ఈ ప్రాజెక్టు అనుసంధానిస్తుంది.
• ఈ ప్రాజెక్టు వ్యయంలో 90 శాతం నిధులను కేంద్ర ప్రభుత్వం భరిస్తుంది.
• ఛత్తీస్‌గఢ్ ఉపయోగించుకోని దాదాపు 247 టీఎంసీల అదనపు గోదావరి జలాలను తరలించడం దీని లక్ష్యం.
• నదుల అనుసంధాన ప్రణాళికను పర్యవేక్షించే జాతీయ జలాభివృద్ధి సంస్థ (NWDA) 1982 లో ఏర్పాటైంది.
• తెలంగాణ రాష్ట్రానికి ట్రిబ్యునల్ కేటాయింపుల ప్రకారం 968 టీఎంసీల స్థిరమైన గోదావరి జలాలు ఉన్నాయి.
• నదుల అనుసంధానానికి మూలమైన జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళికను 1980 లో ప్రకటించారు.
• అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టం 1956 లో ఆమోదించబడింది.
• భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 262 అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాలకు సంబంధించినది.
• గోదావరి నది పొడవు 1465 కిలోమీటర్లు మరియు ఇది నాసిక్ (మహారాష్ట్ర) లో జన్మిస్తుంది.
• భారతదేశంలో మొదటిసారిగా కేన్-బెత్వా నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టు అమలు దశకు చేరుకుంది.
• ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రకాశం, నెల్లూరు, చిత్తూరు జిల్లాలకు సాగునీరు అందుతుంది.
• జాతీయ డ్యామ్ భద్రతా సంస్థ (NDSA) డ్యామ్ భద్రతా చట్టం 2021 కింద పనిచేస్తుంది.
• ఈ ప్రాజెక్టు యొక్క సవరించిన నివేదికను జనవరి 2024 లో రాష్ట్రాల ఆమోదం కోసం పంపారు.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల నిర్వహణ (Inter-State River Water Disputes Management)

• Definition: ఒకటికి మించిన రాష్ట్రాలలో ప్రవహించే నదుల జలాల పంపిణీ, నియంత్రణ లేదా వినియోగంపై రాష్ట్రాల మధ్య వచ్చే వివాదాలను పరిష్కరించే చట్టపరమైన ప్రక్రియ.
• Constitutional / Legal Basis: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 262 మరియు అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టం, 1956 (IRWD Act).
• Scientific / Economic Principle: 'హెల్సింకి సూత్రాలు' (Helsinki Rules) మరియు 'బెర్లిన్ నియమాలు' ప్రకారం అంతర్జాతీయ/అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాలను సమానత్వ ఆధారంగా (Equitable Utilization) పంచుకోవాలి.
• How it connects to this event: గోదావరి-కావేరి అనుసంధానంలో తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడుల మధ్య నీటి వాటాలు మరియు అలైన్‌మెంట్ వివాదాలు ఈ చట్టపరమైన పరిధిలోకి వస్తాయి.
• Origin & History: భారతదేశంలో బ్రిటీష్ కాలంలోనే 1892 మరియు 1924 లలో మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ - మైసూర్ సంస్థానం మధ్య కావేరి జలాల ఒప్పందాలు జరిగాయి.
• Key milestone 1: 1956 లో పార్లమెంటు ద్వారా అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టం ఆమోదం పొందింది.
• Key milestone 2: 2019 లో ఈ వివాదాల పరిష్కారాన్ని వేగవంతం చేయడానికి ఒకే ఒక శాశ్వత ట్రిబ్యునల్‌ను ఏర్పాటు చేసే సవరణ బిల్లును లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టారు.
• Related Acts / Schemes / Treaties: నదీ బోర్డుల చట్టం 1956 (River Boards Act) మరియు జాతీయ నీటి విధానం 2012 (National Water Policy).
• Nodal Ministry / Body: కేంద్ర జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ మరియు సుప్రీంకోర్టు (ఆర్టికల్ 136 కింద అప్పీళ్లను స్వీకరిస్తుంది).
• India-specific relevance: భారతదేశంలో వ్యవసాయం రుతుపవనాలపై ఆధారపడటం మరియు నదులు రాష్ట్ర సరిహద్దులు దాటి ప్రవహించడం వల్ల ఈ వివాదాలు రాజకీయ, ఆర్థిక ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉంటాయి.
• Global comparison: యునైటెడ్ స్టేట్స్ లో రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలను 'ఇంటర్‌స్టేట్ కాంపాక్ట్స్' లేదా సుప్రీంకోర్టు ఒరిజినల్ జూరిస్డిక్షన్ ద్వారా పరిష్కరిస్తారు.
• Data point: కావేరి జలాల వివాద ట్రిబ్యునల్ (CWDT) తన తుది తీర్పును 2007 లో ఇచ్చింది, దీనిని సుప్రీంకోర్టు 2018 లో స్వల్ప మార్పులతో ఖరారు చేసింది.
• Common exam angle: పరీక్షలలో ఆర్టికల్ 262, వివిధ నదీ జలాల ట్రిబ్యునళ్లు ఏర్పాటు చేసిన సంవత్సరాలు మరియు వాటి పరిధిలోని రాష్ట్రాల గురించి తరచుగా అడుగుతారు.
• Easy memory hook: "ఆర్టికల్ 262 = రివర్ వాటర్ (2 నదులు, 6 రాష్ట్రాలు, 2 వివాదాలుగా గుర్తుంచుకోండి)".

---

❓ Practice MCQs

Q1. గోదావరి-కావేరి నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టు ఏ కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకం/ప్రణాళికలో భాగంగా ప్రతిపాదించబడింది?

A) జల జీవన్ మిషన్

B) జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక (National Perspective Plan)

C) ప్రధాన మంత్రి కృషి సించాయీ యోజన

D) నమామి గంగే ప్రాజెక్ట్

Answer: B

Explanation: ఈ నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టు 1980 లో ప్రారంభించబడిన జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక (NPP) లోని ద్వీపకల్ప నదుల అభివృద్ధి భాగంలో అంతర్భాగం.

Q2. గోదావరి-కావేరి నదుల అనుసంధాన ప్రక్రియలో భాగంగా గోదావరి నదిని ఏ నిర్దిష్ట ప్రాంతం వద్ద అనుసంధానించాలని ప్రతిపాదించారు?

A) పోలవరం

B) ధవళేశ్వరం

C) ఇంచంపల్లి

D) మేడిగడ్డ

Answer: C

Explanation: కేంద్ర ప్రభుత్వ డ్రాఫ్ట్ డీపీఆర్ ప్రకారం గోదావరి నదిని తెలంగాణలోని ఇంచంపల్లి/జానంపేట వద్ద కావేరితో అనుసంధానించడానికి ప్రతిపాదించారు.

Q3. నదుల అనుసంధానానికి సంబంధించి సాంకేతిక అధ్యయనాలు మరియు సమగ్ర ప్రాజెక్టు నివేదికలను (DPR) రూపొందించే 'జాతీయ జలాభివృద్ధి సంస్థ' (NWDA) ఏ సంవత్సరంలో స్థాపించబడింది?

A) 1956

B) 1980

C) 1982

D) 2005

Answer: C

Explanation: జాతీయ జలాభివృద్ధి సంస్థ (NWDA) ను కేంద్ర జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ కింద ఒక రిజిస్టర్డ్ సొసైటీగా 1982 లో ఏర్పాటు చేశారు.

Q4. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ నిబంధన (Article) అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల పరిష్కారానికి సంబంధించినది?

A) ఆర్టికల్ 262

B) ఆర్టికల్ 263

C) ఆర్టికల్ 280

D) ఆర్టికల్ 300

Answer: A

Explanation: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 262 అంతర్రాష్ట్ర నదులు లేదా నదీ లోయల జలాలకు సంబంధించిన వివాదాల పరిష్కారానికి పార్లమెంటుకు ప్రత్యేక చట్టాలు చేసే అధికారాన్ని ఇస్తుంది.

Q5. ప్రతిపాదిత గోదావరి-కావేరి నదుల అనుసంధాన కాలువ ఏ రెండు ప్రధాన జలాశయాల (Reservoirs) గుండా ప్రవహిస్తుంది?

A) శ్రీశైలం మరియు ప్రకాశం బ్యారేజ్

B) నాగార్జునసాగర్ మరియు సోమశిల

C) సింగూరు మరియు నిజాంసాగర్

D) ఎలిమినేటి మాధవరెడ్డి ప్రాజెక్ట్ మరియు కడెం

Answer: B

Explanation: ఈ అనుసంధాన కాలువ అలైన్‌మెంట్ కృష్ణా నదిపై ఉన్న నాగార్జునసాగర్ మరియు పెన్నా నదిపై ఉన్న సోమశిల జలాశయాల గుండా వెళుతుంది.

Q6. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టం, 1956 కింద ఏర్పాటు చేసే ట్రిబ్యునళ్ల తీర్పులపై కింది ఏ ప్రకటన సరైనది?

A) ట్రిబ్యునల్ తీర్పులపై నేరుగా హైకోర్టులో అప్పీల్ చేయవచ్చు.

B) ట్రిబ్యునల్ తీర్పు సుప్రీంకోర్టు డిక్రీతో సమానం మరియు దీనిపై సాధారణ సివిల్ కోర్టుల పరిధి ఉండదు.

C) కేంద్ర మంత్రిమండలి ఆమోదిస్తే తప్ప ట్రిబ్యునల్ తీర్పు అమలులోకి రాదు.

D) గవర్నర్ల కమిటీ ఈ తీర్పులను పునఃసమీక్షిస్తుంది.

Answer: B

Explanation: ఆర్టికల్ 262(2) ప్రకారం నదీ జలాల వివాదాల్లో సుప్రీంకోర్టు లేదా మరే ఇతర కోర్టుల అధికార పరిధిని పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా మినహాయించవచ్చు; ట్రిబ్యునల్ తుది తీర్పు సుప్రీంకోర్టు ఆదేశంతో సమానమైన బలాన్ని కలిగి ఉంటుంది.

Q7. గోదావరి నది యొక్క ఉపనదులను పడమర నుండి తూర్పునకు ప్రవహించే సరైన క్రమంలో గుర్తించండి:

A) శబరి -> ఇంద్రావతి -> మంజీరా -> ప్రాణహిత

B) మంజీరా -> ప్రాణహిత -> ఇంద్రావతి -> శబరి

C) ప్రాణహిత -> మంజీరా -> శబరి -> ఇంద్రావతి

D) ఇంద్రావతి -> శబరి -> మంజీరా -> ప్రాణహిత

Answer: B

Explanation: గోదావరి నది ప్రవాహ మార్గంలో పశ్చిమం నుండి తూర్పునకు కలిసే ఉపనదుల క్రమం మంజీరా (మహారాష్ట్ర/తెలంగాణ సరిహద్దు), ప్రాణహిత (తెలంగాణ), ఇంద్రావతి (ఛత్తీస్‌గఢ్ సరిహద్దు), మరియు శబరి (ఆంధ్రప్రదేశ్/ఒడిశా సరిహద్దు).

Q8. భారతదేశంలో నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టులకు సంబంధించి కింది ఏ ప్రకటన తప్పుగా ఇవ్వబడింది?

A) కేన్-బెత్వా లింక్ ప్రాజెక్ట్ దేశంలోనే మొట్టమొదటి అంతర్రాష్ట్ర నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్ట్.

B) జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక (NPP) లో కేవలం హిమాయల నదుల అనుసంధానం మాత్రమే ఉంది.

C) నదుల అనుసంధాన వ్యయంలో 90 శాతం కేంద్ర ప్రభుత్వం భరిస్తుంది.

D) పోలవరం ప్రాజెక్ట్ గోదావరి-కృష్ణా నదుల అనుసంధానంలో భాగం.

Answer: B

Explanation: జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక (NPP) లో రెండు భాగాలు ఉన్నాయి: ఒకటి హిమాలయ నదుల భాగం (Himalayan Component) మరియు రెండవది ద్వీపకల్ప నదుల భాగం (Peninsular Component). కాబట్టి 'B' తప్పు.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

భారతదేశంలో ద్వీపకల్ప నదుల (Peninsular Rivers) ప్రవాహ లక్షణాలకు సంబంధించి కింది వాటిలో ఏది సరైనది?

A) ఇవి ఏడాది పొడవునా జీవనదులుగా ప్రవహిస్తాయి.

B) ఇవి హిమాలయ నదుల కంటే చాలా తక్కువ వయస్సు గలవి.

C) ఇవి ప్రధానంగా వర్షపాతంపై ఆధారపడే రుతుపవన నదులు.

D) ఇవి తమ ప్రవాహ మార్గంలో లోతైన లోయలను (Gorges) ఏర్పరుస్తాయి.

Answer: C

Explanation: ద్వీపకల్ప నదులు (గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి మొదలైనవి) వర్షపాతంపై ఆధారపడి ప్రవహించే సతతహరితం కాని (Non-perennial) రుతుపవన నదులు.

PYQ 2:

రాజ్యాంగంలోని అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాలకు సంబంధించిన ఆర్టికల్ 262 కింద పార్లమెంటు చేసిన చట్టాలను పరిగణనలోకి తీసుకోండి:

1. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టం, 1956 ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం తాత్కాలిక ట్రిబ్యునళ్లను ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
2. నదీ బోర్డుల చట్టం, 1956 అంతర్రాష్ట్ర నదీ లోయల నియంత్రణ మరియు అభివృద్ధి కోసం నదీ బోర్డులను ఏర్పాటు చేయడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.

పై ప్రకటనలలో ఏది/వి సరైనది/వి?

A) 1 మాత్రమే

B) 2 మాత్రమే

C) 1 మరియు 2 రెండునూ

D) 1 మరియు 2 రెండునూ కావు

Answer: C

Explanation: పార్లమెంటు ఆర్టికల్ 262 కింద అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టం (1956) మరియు నదీ బోర్డుల చట్టం (1956) అనే రెండు ముఖ్యమైన చట్టాలను రూపొందించింది. రెండు ప్రకటనలూ సరైనవే.

PYQ 3:

కింది వాటిని జతపరచండి (నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టులు మరియు వాటి సంబంధిత రాష్ట్రాలు):

| జాబితా-I (ప్రాజెక్ట్) | జాబితా-II (ప్రధాన లబ్ధిదారులైన రాష్ట్రాలు) |
| --- | --- |
| i. కేన్ - బెత్వా లింక్ | a. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ |
| ii. గోదావరి - కృష్ణా (పోలవరం) | b. మధ్యప్రదేశ్, ఉత్తరప్రదేశ్ |
| iii. పర్ - తాపి - నర్మదా లింక్ | c. మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ |

సరైన కోడ్‌ను ఎంచుకోండి:

A) i-b, ii-a, iii-c

B) i-a, ii-b, iii-c

C) i-c, ii-a, iii-b

D) i-b, ii-c, iii-a

Answer: A

Explanation: కేన్-బెత్వా ప్రాజెక్ట్ మధ్యప్రదేశ్ మరియు ఉత్తరప్రదేశ్ (బుందేల్‌ఖండ్ ప్రాంతం) కు సంబంధించినది. పోలవరం ద్వారా గోదావరి-కృష్ణా లింక్ ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణకు చెందుతుంది. పర్-తాపి-నర్మదా లింక్ గుజరాత్ మరియు మహారాష్ట్రకు సంబంధించినది.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారతదేశంలో నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టుల (Interlinking of Rivers) అమలులో ఎదురవుతున్న ప్రధాన సమాఖ్య (Federal) మరియు పర్యావరణ సవాళ్లను చర్చించండి.

• Introduction: నదుల అనుసంధానం అనేది వరదలు మరియు కరవు సమస్యలను ఏకకాలంలో పరిష్కరించే వ్యూహమని, అయితే ఇది అంతర్రాష్ట్ర మరియు పర్యావరణ ఘర్షణలకు దారితీస్తోందని పేర్కొనడం.
• Body Point 1 (సమాఖ్య సవాళ్లు): నీరు అనేది రాష్ట్ర జాబితాలోని (State List) అంశం కావడంతో ఎగువ రాష్ట్రాలు (ఉదా: ఛత్తీస్‌గఢ్) నీటిని వదులుకోవడానికి నిరాకరించడం, అలైన్‌మెంట్లపై రాష్ట్రాల మధ్య ఏకాభిప్రాయం లేకపోవడం.
• Body Point 2 (పర్యావరణ సవాళ్లు): నదీ పరివాహక ప్రాంతాలలో అడవుల నరికివేత (Deforestation), జీవవైవిధ్యానికి విఘాతం కలగడం (ఉదా: కేన్-బెత్వా వల్ల పన్నా టైగర్ రిజర్వ్ ముంపునకు గురికావడం).
• Body Point 3 (సామాజిక సవాళ్లు): పెద్ద ఎత్తున గిరిజన మరియు స్థానిక ప్రజల నిర్వాసితులు కావడం, పునరావాస (R&R) సమస్యలు.
• Conclusion: రాష్ట్రాల మధ్య ఏకాభిప్రాయ సాధనకు 'నేషనల్ వాటర్ కౌన్సిల్' వంటి వేదికలను బలోపేతం చేయాలి మరియు పర్యావరణ ప్రభావ అంచనాను (EIA) పారదర్శకంగా నిర్వహించాలి.
• Data/Diagram to include: భారతదేశంలో నదుల అనుసంధాన ప్రధాన లింకులను చూపించే మ్యాప్ లేదా సవాళ్లను వివరించే ఫ్లోచార్ట్.

Question 2 (250 words): అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల పరిష్కారంలో భారత రాజ్యాంగ మరియు చట్టపరమైన విధివిధానాలు ఎంతవరకు విజయవంతమయ్యాయి? ప్రస్తుత గోదావరి-కావేరి అనుసంధాన వివాదాల నేపథ్యంలో విశ్లేషించండి.

• Introduction: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 262 మరియు అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టం, 1956 ప్రాముఖ్యతను పేర్కొంటూ ప్రస్తుత గోదావరి-కావేరి అలైన్‌మెంట్ వివాదాన్ని ప్రస్తావించడం.
• Body Point 1 (రాజ్యాంగ విధివిధానాలు): ఆర్టికల్ 262 కింద పార్లమెంటుకు ఉన్న ప్రత్యేక చట్టపరమైన అధికారాలు, సాధారణ కోర్టుల జోక్యాన్ని మినహాయించడం వెనుక ఉన్న ఉద్దేశం.
• Body Point 2 (చట్టపరమైన యంత్రాంగం - ట్రిబ్యునళ్లు): గోదావరి (GWDT) మరియు కృష్ణా (KWDT) జలాల వివాదాల ట్రిబ్యునళ్ల ఏర్పాటు, అవి ఇచ్చిన తీర్పుల చారిత్రక నేపథ్యం.
• Body Point 3 (ప్రస్తుత వివాదం విశ్లేషణ): తెలంగాణ తన 968 టీఎంసీల గోదావరి స్థిరమైన నీటి వాటాను కాపాడుకోవాలని చూడటం, ఇంచంపల్లి నుండి అలైన్‌మెంట్ మారిస్తే లోయర్ రిపేరియన్ (దిగువ) రాష్ట్రాల ప్రయోజనాలకు జరిగే నష్టం.
• Body Point 4 (వ్యవస్థాగత లోపాలు): ట్రిబ్యునళ్ల ఏర్పాటులో ఆలస్యం, అవార్డులు (తీర్పులు) ఇచ్చినప్పటికీ అమలు చేయడంలో కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య రాజకీయ వైరుధ్యాలు, సుప్రీంకోర్టులో ఆర్టికల్ 136 కింద అప్పీళ్ల వల్ల కాలయాపన.
• Body Point 5 (పరిష్కార మార్గాలు): 2019 నాటి అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల సవరణ బిల్లు ద్వారా ఒకే ఒక శాశ్వత ట్రిబ్యునల్ (Single Permanent Tribunal) మరియు వివాదాల పరిష్కార కమిటీ (Dispute Resolution Committee - DRC) ఏర్పాటును వేగవంతం చేయడం.
• Conclusion: నదీ జలాలను కేవలం రాజకీయ కోణంలో కాకుండా శాస్త్రీయ మరియు పర్యావరణ కోణంలో చూస్తూ, 'సహకార సమాఖ్య స్ఫూర్తి' (Cooperative Federalism) తో ముందుకు సాగడమే ఏకైక మార్గం.
• Data/Diagram to include: వివాదాల పరిష్కార ప్రక్రియను చూపే టైమ్‌లైన్ లేదా ఒకే విండో పరిష్కార నమూనా (DRC -> Tribunal) ఫ్లోచార్ట్.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: అభ్యర్థులు తరచుగా 'నదుల అనుసంధాన వ్యయం' పూర్తిగా కేంద్ర ప్రభుత్వమే (100%) భరిస్తుందని భావిస్తారు. కానీ వాస్తవానికి జాతీయ ప్రాజెక్టుల కింద కేంద్రం 90% వ్యయాన్ని భరిస్తుంది, మిగిలిన 10% రాష్ట్రాలు భరించాలి.
• Trap 2: అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల్లో సుప్రీంకోర్టుకు ప్రాథమిక అధికార పరిధి (Original Jurisdiction - Article 131) ఉంటుందని చాలామంది తప్పుగా అమ్ముకుంటారు. కానీ ఆర్టికల్ 262 ప్రకారం నదీ జలాల వివాదాల్లో కోర్టుల జోక్యానికి మినహాయింపు ఉంది; సుప్రీంకోర్టు కేవలం స్పెషల్ లీవ్ పిటిషన్ (SLP - Article 136) ద్వారా మాత్రమే అప్పీళ్లను విచారిస్తుంది.
• Trap 3: గోదావరి-కావేరి అనుసంధానం కేవలం రెండు రాష్ట్రాల (తెలంగాణ, తమిళనాడు) మధ్య మాత్రమే సాగుతుందని అభ్యర్థులు భావిస్తారు. కానీ దీని పరిధిలో తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్ణాటక, తమిళనాడు, కేరళ, ఛత్తీస్‌గఢ్, పుదుచ్చేరి వంటి 7 రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రయోజనాలు ముడిపడి ఉన్నాయి.

---

🧭 Exam Tip

• Prelims Angle: ప్రిలిమ్స్ పరీక్షల్లో గోదావరి నది యొక్క ఉపనదులు (ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, శబరి) మరియు అవి ఏ వైపు నుండి (ఎడమ/కుడి) కలుస్తాయనే భౌగోళికాంశాలపై ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం ఎక్కువ. అలాగే ఆర్టికల్ 262 మరియు 'జాతీయ జలాభివృద్ధి సంస్థ' (NWDA) ఏర్పాటైన సంవత్సరంపై నేరుగా ఫ్యాక్ట్-బేస్డ్ ప్రశ్నలు అడగవచ్చు.
• Mains Angle: మెయిన్స్ లో ఈ టాపిక్ 'Water Governance' మరియు 'Inter-State Relations' కింద వస్తుంది. నదుల అనుసంధానం వల్ల వచ్చే సామాజిక-ఆర్థిక ప్రయోజనాలు వర్సెస్ పర్యావరణ నష్టాలపై విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు ఆశించవచ్చు.
• Interview Angle: ఇంటర్వ్యూలో అభ్యర్థి నుండి సమతుల్య దృక్పథం (Balanced View) ఆశిస్తారు. ఏదో ఒక రాష్ట్రానికి అనుకూలంగా మాట్లాడకుండా, 'సహకార సమాఖ్య స్ఫూర్తి' ని మరియు దేశ నీటి భద్రతను సమర్థిస్తూ సమాధానం ఇవ్వాలి.
• High-Probability Prediction: రాబోయే పరీక్షల సైకిల్‌లో, గోదావరి-కావేరి లింక్ ప్రాజెక్ట్ యొక్క ప్రతిపాదిత మూడు భాగాలు (Components) మరియు వాటి అలైన్‌మెంట్ అక్షాంశాలపై (Nagarjunasagar - Somasila - Grand Anicut) మ్యాప్ ఆధారిత లేదా మల్టిపుల్ స్టేట్‌మెంట్ ప్రశ్న వచ్చే అవకాశం చాలా ఎక్కువగా ఉంది.