భారత రక్షణ పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి సంస్థ (DRDO) స్వదేశీ పరిజ్ఞానంతో అభివృద్ధి చేసిన 'రుద్రమ్-III' (RudraM-III) యాంటీ-రేడియేషన్ క్షిపణి యొక్క రిలీజ్ ట్రయల్స్ను సుఖోయ్-30 MKI (Su-30MKI) ఫైటర్ విమానం ద్వారా విజయవంతంగా నిర్వహించారు. ఈ క్షిపణి 1.6 టన్నుల బరువుతో, మ్యాక్ 5 కంటే ఎక్కువ (హైపర్సోనిక్) వేగంతో దూసుకెళ్తూ దాదాపు 600 కిలోమీటర్ల పరిధిలోని శత్రు దేశ రాడార్లు మరియు కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థలను సునాయాసంగా ధ్వంసం చేయగలదు. శత్రువుల వాయు రక్షణ వ్యవస్థలను అణిచివేసే (SEAD) మిషన్లలో భారత వైమానిక దళం (IAF) సామర్థ్యాన్ని ఇది అమాంతం పెంచుతుంది.
What Happened
ఇటీవల ఇండియన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ (IAF) కు చెందిన సుఖోయ్-30 ఎంకేఐ (Su-30MKI) ఫైటర్ జెట్ నుంచి రుద్రమ్-III (RudraM-III) అనే అధునాతన యాంటీ-రేడియేషన్ క్షిపణిని విజయవంతంగా ప్రయోగించారు. గతంలో జరిగిన క్యాప్టివ్ మరియు డమ్మీ ట్రయల్స్ తర్వాత, ఇది అసలైన ఆయుధ విడుదల పరీక్ష (Actual weapon release trial). ఈ ప్రయోగం ద్వారా క్షిపణిని విమానానికి అనుసంధానించడం మరియు దాని ఆపరేషనల్ పనితీరును నిర్ధారించడం జరిగింది.
When & Where
ఈ రిలీజ్ ట్రయల్స్ను భారతీయ గగనతలంలో (సాధారణంగా DRDO పరీక్షా కేంద్రాలైన తూర్పు తీరం లేదా రాజస్థాన్ రేంజ్లలో) నిర్వహించారు. జూలై 2025 నాటికి ఈ ప్రయోగాలు విజయవంతంగా ముగిసి, క్షిపణి ఉత్పత్తికి మార్గం సుగమం చేశాయి.
Who Is Involved
- రక్షణ పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి సంస్థ (DRDO): ఈ అధునాతన యాంటీ-రేడియేషన్ క్షిపణి వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసిన ప్రధాన సంస్థ.
- భారత వైమానిక దళం (IAF): సుఖోయ్-30 MKI ఫైటర్ విమానం ద్వారా దీనిని పరీక్షించి, భవిష్యత్తులో యుద్ధ సమయాల్లో వినియోగించనున్న దళం.
- రీసెర్చ్ సెంటర్ ఇమారత్ (RCI), హైదరాబాద్: ఈ క్షిపణి ఎలక్ట్రానిక్ మరియు నావిగేషన్ వ్యవస్థలను విమానంతో అనుసంధానించడానికి అవసరమైన ఎలక్ట్రికల్ ఇంటర్ఫేస్ డాక్యుమెంట్ను (ICD) రూపొందించింది.
How It Works
- అనుసంధానం: ముందుగా సుఖోయ్ విమానంలోని ప్రత్యేకమైన బాంబ్ రాక్ (Bomb rack) కు ఈ క్షిపణిని బిగించి, విమానం యొక్క మిషన్ కంప్యూటర్తో ఎలక్ట్రానిక్ డేటాను కనెక్ట్ చేస్తారు.
- ప్రయోగం: విమానం సుమారు 11 కిలోమీటర్ల (High altitude) ఎత్తులో ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు ఈ క్షిపణిని విడుదల చేస్తారు.
- వేగం & గైడెన్స్: విడుదలైన వెంటనే క్షిపణిలోని డ్యూయల్ స్టేజ్ సాలిడ్ రాకెట్ మోటార్ మండటం ప్రారంభించి, ఇది మ్యాక్ 5 కు పైగా వేగాన్ని అందుకుంటుంది. GPS మరియు ఇనర్షియల్ నావిగేషన్ ద్వారా ఇది లక్ష్యం వైపు దూసుకెళుతుంది.
- లక్ష్య ఛేదన: పాసివ్ హోమింగ్ హెడ్ (Passive Homing Head) టెక్నాలజీ ద్వారా శత్రు రాడార్ల నుంచి వచ్చే రేడియో ఎమిషన్స్ను (Radio emissions) పసిగట్టి, నేరుగా ఆ రాడార్లను, బంకర్లను నిర్వీర్యం చేస్తుంది.
Why It Matters
- రక్షణ వ్యూహం (Defence Strategy): ఈ క్షిపణి ద్వారా శత్రు భూభాగంలోని గగనతల రక్షణ వ్యవస్థలను (Air defences) సుదూర స్టాండ్-ఆఫ్ (Stand-off) దూరం నుంచే మన పైలట్లు సురక్షితంగా ధ్వంసం చేయవచ్చు.
- సాంకేతిక లీడర్షిప్: మ్యాక్ 5 వేగంతో ప్రయాణించే యాంటీ-రేడియేషన్ క్షిపణి స్వదేశంలో తయారవ్వడం అనేది UPSC GS-3 (సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ) విభాగంలో ఆత్మనిర్భరతకు గొప్ప ఉదాహరణ.
- ఫోర్స్ మల్టిప్లయర్ (Force Multiplier): సుఖోయ్ విమానాల అద్భుతమైన మ్యాన్యువరబిలిటీ మరియు రుద్రమ్-III క్షిపణి వేగం తోడవడంతో, శత్రువుల కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థలు క్షణాల్లో నాశనమవుతాయి.
Historical Background
- 2012: భారత ప్రభుత్వం 'NGARM' (న్యూ జనరేషన్ యాంటీ-రేడియేషన్ క్షిపణి) ప్రాజెక్టును మొదట ఆమోదించింది.
- 2020: ఈ సిరీస్లో మొదటిదైన రుద్రమ్-I క్షిపణి (150 కి.మీ పరిధి) తొలి ప్రయోగం విజయవంతమైంది.
- 2024: రెండవ తరం రుద్రమ్-II క్షిపణిని (300 కి.మీ పరిధి) విజయవంతంగా పరీక్షించారు.
- 2025/26: ఇప్పుడు ఈ సిరీస్లోనే అత్యంత సుదూర లక్ష్యాన్ని (600 కి.మీ) ఛేదించే రుద్రమ్-III ఆవిర్భవించింది.
Previous Related Events
- మే 2026: అగ్ని-1 బాలిస్టిక్ క్షిపణి మరియు అధునాతన అగ్ని (MIRV) క్షిపణులను DRDO విజయవంతంగా పరీక్షించింది.
- మే 2026: వియత్నాం దేశానికి బ్రహ్మోస్ (BRAHMOS) క్షిపణుల ఎగుమతి ఒప్పందాన్ని రక్షణ శాఖ ప్రకటించింది.
- 2023-24: సుఖోయ్ విమానాల ద్వారా బ్రహ్మోస్ ఎక్స్టెండెడ్ రేంజ్ (ER) క్షిపణులను భారత వాయుసేన పరీక్షించి, ఎయిర్-లాంచ్ సామర్థ్యాన్ని చాటుకుంది.
Static GK Connection
- యాంటీ-రేడియేషన్ క్షిపణి (Anti-Radiation Missile): ఇవి శత్రు రాడార్లు, కమ్యూనికేషన్ సాధనాల నుంచి వెలువడే రేడియో ఫ్రీక్వెన్సీ (RF) తరంగాలను పసిగట్టి, ఆ సిగ్నల్స్ వచ్చే మూలం మీద దాడి చేసి ధ్వంసం చేసే క్షిపణులు.
- హైపర్సోనిక్ వేగం (Hypersonic Speed): గాలిలో ధ్వని వేగం (సుమారు 343 మీ/సె) మ్యాక్ 1 (Mach 1) గా పిలుస్తారు. దీనికి ఐదు రెట్లు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వేగంతో (Mach 5+) ప్రయాణించే వస్తువులను హైపర్సోనిక్ అంటారు.
India & World Comparison
ప్రపంచవ్యాప్తంగా అమెరికా ఉపయోగించే AGM-88 HARM మరియు రష్యా ఉపయోగించే Kh-31P యాంటీ-రేడియేషన్ క్షిపణులతో రుద్రమ్-III సరితూగుతుంది. అయితే 600 కి.మీల సుదీర్ఘ పరిధితో పాటు హైపర్సోనిక్ వేగం ఉండటం వల్ల ప్రపంచంలో ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న అత్యుత్తమ SEAD (Suppression of Enemy Air Defences) క్షిపణులలో ఇది ఒకటిగా నిలుస్తుంది.
Future Impact
- తేజస్ MK-2 కు అనుసంధానం: భవిష్యత్తులో ఈ రుద్రమ్ సిరీస్ క్షిపణులను స్వదేశీ తేలికపాటి యుద్ధ విమానం తేజస్ మార్క్-2 (Tejas MK-2) కు కూడా అమర్చనున్నారు.
- నెట్వర్క్ సెంట్రిక్ వార్ఫేర్: శత్రు దేశాల కమ్యూనికేషన్ నోడ్స్ ను ముందుగానే ధ్వంసం చేయడం ద్వారా ఆధునిక నెట్వర్క్ యుద్ధాలలో భారత్ పైచేయి సాధిస్తుంది.
- ఎగుమతులకు అవకాశం: ఇది పూర్తిస్థాయిలో ఉత్పత్తి లోకి వచ్చిన తర్వాత, బ్రహ్మోస్ తరహాలో స్నేహపూర్వక దేశాలకు ఎగుమతి చేసే అవకాశాలు పెరుగుతాయి.
🔑 Key Points for Revision
- రుద్రమ్-III (RudraM-III) అనేది స్వదేశీ 'యాంటీ-రేడియేషన్' క్షిపణి.
- దీని ప్రధాన డెవలపర్ సంస్థ DRDO.
- ఇటీవలి రిలీజ్ ట్రయల్స్ సుఖోయ్-30 MKI (Su-30MKI) ద్వారా జరిగాయి.
- ఈ క్షిపణి పరిధి రికార్డు స్థాయిలో 600 కిలోమీటర్లు.
- ప్రయోగించినప్పుడు విమానం ఉండాల్సిన అనువైన ఎత్తు సుమారు 11 కి.మీ.
- ఇది మ్యాక్ 5 (Mach 5) కంటే ఎక్కువ వేగంతో అంటే హైపర్సోనిక్ వేగంతో ప్రయాణిస్తుంది.
- రుద్రమ్-I పరిధి 150 కి.మీ, మరియు రుద్రమ్-II పరిధి 300 కి.మీ మాత్రమే.
- ఈ క్షిపణి SEAD (Suppression of Enemy Air Defences) మిషన్ల కోసం ప్రత్యేకంగా రూపొందించబడింది.
- దీనిలోని 'పాసివ్ హోమింగ్ హెడ్' టెక్నాలజీ రాడార్ రేడియేషన్ను పసిగడుతుంది.
- శత్రువు రాడార్ ఆఫ్ చేసినప్పటికీ ఇది పాత స్థావరం ఆధారంగా గురి తప్పదు.
- డ్యూయల్ స్టేజ్ సాలిడ్ రాకెట్ మోటార్ వల్ల దీని అడ్డగింపు (Interception) అసాధ్యం.
- నావిగేషన్ కోసం GPS మరియు ఇనర్షియల్ నావిగేషన్ సిస్టమ్స్ ఉన్నాయి.
- RCI (హైదరాబాద్) ఎలక్ట్రికల్ ఇంటర్ఫేస్ కంట్రోల్ డాక్యుమెంట్ను సమకూర్చింది.
- భవిష్యత్తులో దీనిని తేజస్ మార్క్-2 విమానాలకు కూడా అనుసంధానించనున్నారు.
- పాకిస్తాన్ మరియు చైనా సరిహద్దుల్లో ఎయిర్ డిఫెన్స్ వ్యవస్థలను ఎదుర్కోవడానికి ఇది బ్రహ్మాస్త్రం లాంటిది.
🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)
Core Concept: మ్యాక్ నంబర్ మరియు హైపర్సోనిక్ టెక్నాలజీ (Mach Number & Hypersonic Technology)
- Definition: గాలిలో లేదా ఒక యానకంలో వస్తువు ప్రయాణించే వేగానికి, ఆ యానకంలో ధ్వని వేగానికి మధ్య ఉన్న నిష్పత్తినే 'మ్యాక్ నంబర్' (Mach Number) అంటారు.
- Scientific Principle: మ్యాక్ నంబర్ ఆధారంగా వేగాలను సబ్సోనిక్ (<1), ట్రాన్స్సోనిక్ (=1), సూపర్సోనిక్ (1 నుండి 5), మరియు హైపర్సోనిక్ (>5) గా వర్గీకరిస్తారు.
- How it connects to this event: రుద్రమ్-III క్షిపణి మ్యాక్ 5 (హైపర్సోనిక్) కంటే ఎక్కువ వేగంతో ప్రయాణిస్తుంది, కాబట్టి శత్రు రాడార్లకు దీన్ని పసిగట్టే సమయం లభించదు.
- Origin & History: ఏరోడైనమిక్స్ పితామహుడు ఎర్నెస్ట్ మ్యాక్ (Ernst Mach) గౌరవార్థం ఈ వేగానికి ఆ పేరు పెట్టారు.
- Key milestone 1 (India): 2020లో భారత్ మొదటిసారిగా HSTDV (Hypersonic Technology Demonstrator Vehicle) ని విజయవంతంగా పరీక్షించింది.
- Key milestone 2 (India): బ్రహ్మోస్ మార్క్-2 (BrahMos-II) ప్రాజెక్ట్ కింద హైపర్సోనిక్ క్రూయిజ్ క్షిపణిని కూడా భారత్ అభివృద్ధి చేస్తోంది.
- Related Acts / Schemes: డిఫెన్స్ అక్విజిషన్ ప్రొసీజర్ (DAP 2020) కింద దేశీయ హైపర్సోనిక్ ఆయుధాల తయారీకి 'మేక్ ఇన్ ఇండియా' ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది.
- Nodal Body: భారత రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని DRDO (డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ అండ్ డెవలప్మెంట్ ఆర్గనైజేషన్).
- India-specific relevance: చైనా ఇప్పటికే DF-17 లాంటి హైపర్సోనిక్ ఆయుధాలను మోహరించిన నేపథ్యంలో భారత్కు ఈ టెక్నాలజీ అత్యంత అవసరం.
- Global comparison: హైపర్సోనిక్ సాంకేతికతలో ప్రస్తుతం అమెరికా, రష్యా (అవాన్గార్డ్, కింజాల్), చైనా ముందున్నాయి. భారత్ వేగంగా ఈ ఎలైట్ క్లబ్లో స్థానం సుస్థిరం చేసుకుంటోంది.
- Data point: సాధారణంగా మ్యాక్ 5 అంటే సముద్ర మట్టం వద్ద గంటకు సుమారు 6,174 కిలోమీటర్ల వేగంతో సమానం.
- Common exam angle: మ్యాక్ నంబర్ వర్గీకరణల పై మ్యాచింగ్ ప్రశ్నలు (ఉదా: సబ్సోనిక్ - మ్యాక్ < 1) తరచుగా UPSC/SSC పరీక్షల్లో అడుగుతారు.
- Easy memory hook: మ్యాక్ "ఐదు" దాటితే "హైపర్"సోనిక్ (M-5 = Hypersonic).
❓ Practice MCQs
Q1. రుద్రమ్-III (RudraM-III) అనేది కింది వాటిలో ఏ రకమైన క్షిపణి?
A) యాంటీ-ట్యాంక్ గైడెడ్ క్షిపణి (ATGM)
B) ఇంటర్ కాంటినెంటల్ బాలిస్టిక్ క్షిపణి (ICBM)
C) యాంటీ-రేడియేషన్ క్షిపణి
D) ఎయిర్-టు-ఎయిర్ క్షిపణి
Answer: C
Explanation: రుద్రమ్-III శత్రు దేశాల రాడార్లు మరియు కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థల నుండి వచ్చే రేడియేషన్ను పసిగట్టి నాశనం చేసే అధునాతన యాంటీ-రేడియేషన్ క్షిపణి.
Q2. రుద్రమ్-III క్షిపణి యొక్క గరిష్ట స్ట్రైక్ రేంజ్ (Strike Range) సుమారుగా ఎంత?
A) 150 కి.మీ
B) 300 కి.మీ
C) 600 కి.మీ
D) 1000 కి.మీ
Answer: C
Explanation: సుమారు 11 కిలోమీటర్ల ఎత్తు నుంచి ప్రయోగించినప్పుడు రుద్రమ్-III గరిష్టంగా 600 కిలోమీటర్ల దూరం వరకు ప్రయాణించి లక్ష్యాన్ని ఛేదిస్తుంది.
Q3. సైనిక పరిభాషలో రుద్రమ్-III కి ఉద్దేశించిన 'SEAD' మిషన్ అంటే ఏమిటి?
A) సెర్చ్ అండ్ ఎంగేజ్మెంట్ ఆఫ్ ఎయిర్ డిఫెన్స్
B) సప్రెషన్ ఆఫ్ ఎనిమీ ఎయిర్ డిఫెన్సెస్
C) సెక్యూర్ ఎనిమీ ఏవియేషన్ డెస్ట్రాయర్
D) సర్ఫేస్ ఎంగేజ్మెంట్ అండ్ అటాక్ డిజైన్
Answer: B
Explanation: SEAD అనగా Suppression of Enemy Air Defences, అంటే శత్రు దేశాల వాయు రక్షణ వ్యవస్థలను (రాడార్లు, క్షిపణులు) నిర్వీర్యం చేయడం.
Q4. ఇటీవల జరిగిన ప్రయోగాల్లో రుద్రమ్-III క్షిపణిని ఏ యుద్ధ విమానం నుంచి ప్రయోగించారు?
A) తేజస్ మార్క్-1 (Tejas Mk-1)
B) మిరాజ్ 2000 (Mirage 2000)
C) సుఖోయ్-30 ఎంకేఐ (Su-30MKI)
D) రఫేల్ (Rafale)
Answer: C
Explanation: రుద్రమ్-III యొక్క తొలి రిలీజ్ ట్రయల్స్ను ఇండియన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ (IAF) కు చెందిన Su-30MKI ఫైటర్ జెట్ నుంచి విజయవంతంగా నిర్వహించారు.
Q5. హైపర్సోనిక్ వేగం అనగా ధ్వని వేగం (మ్యాక్ 1) కంటే కనీసం ఎన్ని రెట్లు వేగంగా ప్రయాణించడం?
A) 2 రెట్లు
B) 3 రెట్లు
C) 5 రెట్లు
D) 10 రెట్లు
Answer: C
Explanation: ఒక వస్తువు మ్యాక్ 5 (ధ్వని వేగానికి ఐదు రెట్లు) లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వేగంతో ప్రయాణిస్తే దాన్ని హైపర్సోనిక్ (Hypersonic) అంటారు.
Q6. రుద్రమ్-III కు సంబంధించి గైడెన్స్ మరియు నావిగేషన్ వ్యవస్థలలో కింది వాటిలో దేనిని ఉపయోగిస్తారు?
A) కేవలం ఆప్టికల్ సెన్సార్స్ మాత్రమే
B) పాసివ్ హోమింగ్ హెడ్ తో కూడిన GPS మరియు ఇనర్షియల్ నావిగేషన్
C) కేవలం యాక్టివ్ రాడార్ సీకర్
D) థర్మల్ ఇమేజింగ్ సిస్టమ్ మాత్రమే
Answer: B
Explanation: ఈ క్షిపణి శత్రు రాడార్లను పసిగట్టే పాసివ్ హోమింగ్ హెడ్ (Passive Homing Head) తో పాటు పక్కా నావిగేషన్ కోసం GPS మరియు ఇనర్షియల్ వ్యవస్థలను ఉపయోగిస్తుంది.
Q7. రుద్రమ్ సిరీస్ క్షిపణులకు సంబంధించి ఈ కింది వాటిని జతపరచండి: (1) రుద్రమ్-I, (2) రుద్రమ్-II, (3) రుద్రమ్-III వాటి రేంజ్లతో సరిపోల్చండి.
A) 1-300 కి.మీ, 2-150 కి.మీ, 3-600 కి.మీ
B) 1-150 కి.మీ, 2-600 కి.మీ, 3-300 కి.మీ
C) 1-150 కి.మీ, 2-300 కి.మీ, 3-600 కి.మీ
D) 1-600 కి.మీ, 2-300 కి.మీ, 3-150 కి.మీ
Answer: C
Explanation: రుద్రమ్ సిరీస్లో I, II, III ల పరిధులు వరుసగా 150 కి.మీ, 300 కి.మీ మరియు 600 కిలోమీటర్లు ఉంటాయి.
Q8. శత్రువులు తమ రాడార్లను కావాలని స్విచ్ ఆఫ్ చేస్తే రుద్రమ్-III క్షిపణి పనితీరు ఎలా ఉంటుంది?
A) క్షిపణి దారి మళ్లిపోయి సముద్రంలో పడిపోతుంది
B) లక్ష్యాన్ని వదిలేసి స్వయంగా పేలిపోతుంది
C) పాత రేడియో ఎమిషన్స్ (మునుపటి సిగ్నల్స్) ఆధారంగా కచ్చితంగా అదే టార్గెట్ను తాకుతుంది
D) విమానానికి తిరిగి వచ్చేస్తుంది
Answer: C
Explanation: అడ్వాన్స్డ్ సాఫ్ట్వేర్ కారణంగా, శత్రువులు రాడార్ ఆఫ్ చేసినప్పటికీ అది చివరగా వచ్చిన సిగ్నల్ లొకేషన్ను గుర్తుంచుకుని టార్గెట్ను ధ్వంసం చేస్తుంది.
📜 Previous Year Question Style (PYQ)
PYQ 1:
రుద్రమ్ (RudraM) సిరీస్ క్షిపణులను ప్రధానంగా ఏ ప్రయోజనం కోసం అభివృద్ధి చేశారు?
A) సముద్రంలోని జలాంతర్గాములను నాశనం చేయడానికి
B) అంతరిక్షంలోని శత్రు ఉపగ్రహాలను పేల్చివేయడానికి
C) శత్రు దేశాల రాడార్లు మరియు కమ్యూనికేషన్ నెట్వర్క్లను నిర్వీర్యం చేయడానికి
D) శత్రు ట్యాంకులను ఎదుర్కోవడానికి
Answer: C
Explanation: రుద్రమ్ అనేది భారతదేశపు తొలి స్వదేశీ 'యాంటీ-రేడియేషన్' క్షిపణి శ్రేణి. దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం శత్రువుల రాడార్ వ్యవస్థలను (SEAD) నాశనం చేయడం.
PYQ 2:
రుద్రమ్-III (RudraM-III) క్షిపణికి సంబంధించి ఈ కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. ఇది గరిష్టంగా 600 కిలోమీటర్ల పరిధిలోని లక్ష్యాలను ఛేదించగలదు.
2. దీనిని ఉపరితలం (Surface) పై ఉన్న లాంచర్ల ద్వారా మాత్రమే ప్రయోగించగలరు.
3. ఇది మ్యాక్ 5 కంటే ఎక్కువ (హైపర్సోనిక్) వేగంతో ప్రయాణిస్తుంది.
పై వాటిలో ఏవి సరైనవి?
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 1 మరియు 3 మాత్రమే
C) 2 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: B
Explanation: వాక్యం 2 తప్పు. రుద్రమ్-III ఎయిర్-టు-సర్ఫేస్ (గాలిలో విమానం నుంచి భూమి మీదకు) ప్రయోగించే క్షిపణి. వాక్యాలు 1 మరియు 3 సరైనవి.
PYQ 3:
కింది వాటిని పరిశీలించండి:
ప్రకటన (A): రుద్రమ్-III క్షిపణిని అడ్డగించడం (Interception) శత్రు దేశాల వాయు రక్షణ వ్యవస్థలకు దాదాపు అసాధ్యం.
కారణం (R): ఇది పాసివ్ హోమింగ్ హెడ్ను కలిగి ఉండి, డ్యూయల్ స్టేజ్ సాలిడ్ రాకెట్ మోటార్ సహాయంతో మ్యాక్ 5 (హైపర్సోనిక్) వేగంతో దూసుకెళుతుంది.
సరైన సమాధానాన్ని ఎంచుకోండి:
A) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, మరియు (R) అనేది (A) కు సరైన వివరణ.
B) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, కానీ (R) అనేది (A) కు సరైన వివరణ కాదు.
C) (A) సరైనది కానీ (R) తప్పు.
D) (A) తప్పు కానీ (R) సరైనది.
Answer: A
Explanation: మ్యాక్ 5 కంటే ఎక్కువ వేగంతో వస్తున్న క్షిపణిని ప్రస్తుతమున్న ఏ ఎయిర్ డిఫెన్స్ సిస్టమ్ కూడా సమయానికి పసిగట్టి అడ్డగించలేదు. కాబట్టి కారణం సరైనదే.
✍️ Mains Answer Pointers
Question 1 (150 words): రుద్రమ్-III క్షిపణి వ్యవస్థ భారత వాయుసేన (IAF) కు ఎందుకు ఒక 'గేమ్ ఛేంజర్' గా భావించబడుతుందో విశ్లేషించండి.
- Introduction: ఇటీవల DRDO విజయవంతంగా పరీక్షించిన 'రుద్రమ్-III' 600 కి.మీ పరిధితో భారతీయ స్వదేశీ యాంటీ-రేడియేషన్ టెక్నాలజీలో ఒక మైలురాయిగా నిలిచింది అని ప్రారంభించండి.
- Body Point 1: స్టాండ్-ఆఫ్ ఎబిలిటీ (Stand-off Ability): IAF పైలట్లు శత్రు గగనతలంలోకి (Hostile airspace) ప్రవేశించకుండానే సుదూర ప్రాంతం నుంచే శత్రువుల రాడార్లు మరియు బంకర్లను ధ్వంసం చేయవచ్చు. దీనివల్ల పైలట్ల ప్రాణాలకు ముప్పు ఉండదు.
- Body Point 2: సాంకేతిక ఆధిపత్యం: మ్యాక్ 5 హైపర్సోనిక్ వేగంతో ప్రయాణించడం వల్ల శత్రు రాడార్లకు దీన్ని అడ్డగించే సమయం దొరకదు.
- Body Point 3: స్వయం సమృద్ధి (Self-Reliance): రష్యాపై ఆధారపడటం (Kh-31 క్షిపణులు) తగ్గుతుంది, ఇది రక్షణ రంగంలో ఆత్మనిర్భరతను పెంచుతుంది.
- Conclusion: భవిష్యత్తులో నెట్వర్క్ సెంట్రిక్ యుద్ధాల్లో శత్రు కమ్యూనికేషన్లను ముందుగా దెబ్బతీసే సామర్థ్యం కల్పించడం ద్వారా రుద్రమ్-III భారత రక్షణ వ్యవస్థలో నిజమైన గేమ్ ఛేంజర్ అని ముగించండి.
- Data/Diagram to include: పరిధిల పోలిక (రుద్రమ్-I: 150 కి.మీ -> రుద్రమ్-II: 300 కి.మీ -> రుద్రమ్-III: 600 కి.మీ) ప్రస్తావించండి.
Question 2 (250 words): రక్షణ రంగంలో ఆత్మనిర్భర్ భారత్ (Aatmanirbhar Bharat) లక్ష్యాలను సాధించడంలో DRDO పాత్రను వివరిస్తూ, తాజా హైపర్సోనిక్ టెక్నాలజీ ప్రగతిని మరియు దాని భౌగోళిక రాజకీయ (Geopolitical) ప్రాముఖ్యతను చర్చించండి.
- Introduction: ఒకప్పుడు రక్షణ దిగుమతులపై తీవ్రంగా ఆధారపడిన భారతదేశం, నేడు బ్రహ్మోస్, అగ్ని-V (MIRV), మరియు రుద్రమ్ సిరీస్ ద్వారా స్వయం సమృద్ధి దిశగా అడుగులు వేస్తోందని పరిచయం చేయండి.
- Body Point 1: DRDO విజయాలు: లైట్ కంబాట్ ఎయిర్క్రాఫ్ట్ (తేజస్), ఆకాష్ ఎయిర్ డిఫెన్స్, మరియు ఇప్పుడు NGARM (రుద్రమ్) వంటి ప్రాజెక్టులతో DRDO భారత రక్షణ పారిశ్రామిక స్థావరాన్ని బలోపేతం చేసింది.
- Body Point 2: రుద్రమ్-III ప్రాముఖ్యత: తాజా 600 కి.మీ పరిధి గల హైపర్సోనిక్ యాంటీ-రేడియేషన్ క్షిపణి SEAD ఆపరేషన్లలో భారత్ను గ్లోబల్ లీడర్లలో ఒకటిగా నిలబెట్టింది.
- Body Point 3: భౌగోళిక రాజకీయ ప్రాముఖ్యత (Geopolitical): చైనా సరిహద్దు వెంబడి S-400 మరియు పాకిస్తాన్ సరిహద్దులో HQ-9 రాడార్ వ్యవస్థలను అడ్డుకోవడానికి ఈ క్షిపణులు బలమైన డిటెరెన్స్ (Deterrence) గా పనిచేస్తాయి.
- Body Point 4: ఆర్థిక కోణం: స్వదేశీ ఉత్పత్తి వల్ల విదేశీ మారక ద్రవ్యం ఆదా కావడమే కాకుండా, రాబోయే రోజుల్లో రక్షణ పరికరాల ఎగుమతులకు (ఉదా: ఆగ్నేయాసియా దేశాలకు) ఊతం లభిస్తుంది.
- Body Point 5: సవాళ్లు: ఇప్పటికీ కీలక విడిభాగాలు, సెన్సార్ల కోసం విదేశీ సరఫరా గొలుసులపై ఆధారపడటం వంటి సవాళ్లు ఉన్నాయి.
- Conclusion: స్వదేశీ R&D కి ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యాన్ని (Private Sector participation) పెంచడం ద్వారా DRDO తన టెక్నాలజీ లీడర్షిప్ను మరింత విస్తృతం చేయాలని సూచిస్తూ ముగించండి.
- Data/Diagram to include: ప్రపంచంలో హైపర్సోనిక్ టెక్నాలజీ కలిగిన దేశాల జాబితా (USA, రష్యా, చైనా, మరియు ఇప్పుడు భారత్) రాయండి.
⚠️ Examiner Trap
- Trap 1: అభ్యర్థులు తరచుగా యాంటీ-రేడియేషన్ క్షిపణిని అణు బాంబులు మోసుకెళ్లే బాలిస్టిక్ క్షిపణితో అయోమయ పడతారు. సరైన వాస్తవం ఏమిటంటే ఇది రాడార్ వ్యవస్థల "రేడియో తరంగాలను" పసిగట్టి దాడి చేసే సాంప్రదాయ (Non-nuclear) క్షిపణి.
- Trap 2: ఒక సాధారణ తప్పుడు అంచనా ఏమిటంటే రుద్రమ్ సిరీస్ అన్నీ ఒకే పరిధిని కలిగి ఉంటాయని అనుకోవడం. వాస్తవం ఏమిటంటే రుద్రమ్-I (150 కి.మీ), రుద్రమ్-II (300 కి.మీ), మరియు రుద్రమ్-III అత్యధికంగా (600 కి.మీ) రేంజ్ను కలిగి ఉన్నాయి.
- Trap 3: చాలామంది అభ్యర్థులు ఈ క్షిపణులను తేజస్ (Tejas) విమానాల ద్వారా ప్రయోగించారు అని పొరబడతారు. కానీ ప్రస్తుత ప్రయోగాలు సుఖోయ్-30 ఎంకేఐ (Su-30MKI) ద్వారా జరిగాయి, తేజస్ మార్క్-2 కి భవిష్యత్తులో అనుసంధానిస్తారు.
🧭 Exam Tip
ప్రిలిమ్స్ (Prelims) కోసం ఈ క్షిపణి పరిధి (600 కి.మీ), వేగం (హైపర్సోనిక్/మ్యాక్ 5+), మరియు దీని 'యాంటీ-రేడియేషన్' ఫీచర్ పై నేరుగా ప్రశ్నలు రావచ్చు. మెయిన్స్ (Mains) కోసం అయితే, దీనిని ఆత్మనిర్భర్ భారత్ మరియు రక్షణ రంగంలో DRDO పాత్రకు అద్భుతమైన కేస్-స్టడీగా (Case Study) మీ ఆన్సర్లలో వాడుకోవచ్చు. రాబోయే పరీక్షల్లో 'SEAD' అనగానేమి అనే పదకోశం (Terminology) లేదా పాసివ్ హోమింగ్ హెడ్ టెక్నాలజీ గురించి టెక్నికల్ ప్రశ్న వచ్చే అవకాశం బలంగా ఉంది. ఇంటర్వ్యూ రౌండ్లో చైనా దాడులను ఎదుర్కోవడానికి రుద్రమ్-III ఎలా ఉపయోగపడుతుంది అనే వ్యూహాత్మక విశ్లేషణను అడగవచ్చు.