కేంద్ర జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ మరియు ఇస్రో (ISRO) దేశంలో నీటి వనరుల సమర్థవంతమైన నిర్వహణకు ఉపగ్రహ సాంకేతికతను వినియోగించుకునేందుకు ఒక కీలక అవగాహన ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాయి. జూన్ 1, 2026న న్యూఢిల్లీలో జరిగిన జాతీయ సదస్సులో రిజర్వాయర్ల పర్యవేక్షణ, నీటి నాణ్యత తదితర 24 రంగాల్లో కలిసి పనిచేయాలని నిర్ణయించాయి. ఈ కార్యక్రమంలో 'మహా-వాటర్' (MAHA-Water) ప్రోగ్రాం, స్టార్టప్ల కోసం 'భారత్ విన్' (Bharat WIN) ప్లాట్ఫారమ్ మరియు జల సంచయ్ జన్ భాగీదారీ 3వ దశను ప్రారంభించారు. 2047 నాటికి 'వికసిత్ భారత్' లక్ష్య సాధనలో నీటి భద్రతను నిర్ధారించడానికి పోటీ పరీక్షల పరంగా ఇది అత్యంత ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది.
What Happened
కేంద్ర జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ మరియు ఇస్రో (ISRO) దేశంలో నీటి వనరుల నిర్వహణకు అంతరిక్ష పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించేందుకు ఒక అవగాహన ఒప్పందం (MoU) పై సంతకాలు చేశాయి. ఈ ఒప్పందం ద్వారా 24 కీలక పరిశోధనా రంగాల్లో ఇరు సంస్థలు సంయుక్తంగా పనిచేస్తాయి. ఇదే కార్యక్రమంలో కేంద్ర మంత్రి సి.ఆర్. పాటిల్ జల సంచయ్ జన్ భాగీదారీ మూడవ దశను మరియు MAHA-Water కార్యక్రమాలను లాంచ్ చేశారు.
When & Where
ఈ చారిత్రక ఒప్పందం జూన్ 1, 2026న న్యూఢిల్లీలోని డాక్టర్ అంబేద్కర్ ఇంటర్నేషనల్ సెంటర్లో జరిగింది. జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ నిర్వహించిన 'నీటి రంగంలో పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి' జాతీయ సదస్సులో ఈ కార్యక్రమం చోటుచేసుకుంది.
Who Is Involved
- జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Jal Shakti): కేంద్ర మంత్రి సి.ఆర్. పాటిల్ నేతృత్వంలో ఈ కార్యక్రమానికి సమన్వయకర్తగా వ్యవహరించింది.
- భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ISRO): చైర్మన్ వి. నారాయణన్ సారథ్యంలో ఉపగ్రహ సాంకేతిక సహకారాన్ని అందిస్తోంది.
- అనుసంధాన్ నేషనల్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్ (ANRF): సీఈఓ శివకుమార్ కళ్యాణరామన్ నేతృత్వంలో MAHA-Water కార్యక్రమానికి భాగస్వామిగా ఉంది.
How It Works
- 1. శాటిలైట్ డేటా సేకరణ: ఇస్రోకు చెందిన ఎర్త్ అబ్జర్వేషన్ శాటిలైట్లు (రిసాట్, కార్టోశాట్ మొదలైనవి) రిజర్వాయర్ల నీటి మట్టాలు మరియు నదీ ప్రవాహాల సమాచారాన్ని సేకరిస్తాయి.
- 2. విశ్లేషణ: సేకరించిన డేటాను భూగర్భ జలాల అంచనా, వరద ముందస్తు హెచ్చరికలు మరియు నీటి నాణ్యత అంచనా కోసం విశ్లేషిస్తారు.
- 3. స్థూల ప్లాస్టిక్ గుర్తింపు: నీటి వనరులలోని మ్యాక్రోప్లాస్టిక్ వ్యాప్తిని అధునాతన ఇమేజింగ్ ద్వారా గుర్తించి ప్రక్షాళన చర్యలు చేపడతారు.
- 4. భాగస్వామ్యాల ఏర్పాటు: MAHA-Water మరియు Bharat WIN ప్లాట్ఫారమ్ల ద్వారా విద్యా సంస్థలు, స్టార్టప్లను పరిశోధనలో భాగం చేస్తారు.
Why It Matters
- పాలనాపరమైన ప్రాముఖ్యత: 2047 నాటికి 'వికసిత్ భారత్' సాధనకు నీటి భద్రత చాలా ముఖ్యం (UPSC GS Paper 2 - Governance).
- సాంకేతిక ప్రాముఖ్యత: అంతరిక్ష సాంకేతికతను రియల్-టైమ్ సమస్యల పరిష్కారానికి వాడటం అంతర్జాతీయ స్థాయిలో మన సత్తాను చాటుతుంది (GS Paper 3 - S&T).
- పర్యావరణ ప్రాముఖ్యత: వరద ముందస్తు అంచనా, రిజర్వాయర్ల పర్యవేక్షణ ద్వారా వాతావరణ మార్పుల దుష్ప్రభావాలను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కోవచ్చు.
Historical Background
- 1982: ఇస్రో మరియు నీటి వనరుల శాఖల మధ్య తొలిసారిగా సహకారం ప్రారంభమైంది.
- 2019: జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు, జల్ జీవన్ మిషన్ ద్వారా ఇంటింటికి తాగునీరు అందించే బృహత్కార్యం ప్రారంభం.
- 2023: దేశంలో పరిశోధనలను ప్రోత్సహించేందుకు 'అనుసంధాన్ నేషనల్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్ (ANRF) చట్టం' ఆమోదం పొందింది.
Previous Related Events
- జూలై 2024: ఇస్రో మరియు జలశక్తి శాఖ కలిసి 'నమామి గంగే' ప్రాజెక్టు కింద గంగా నది కాలుష్యాన్ని పర్యవేక్షించేందుకు శాటిలైట్ మ్యాపింగ్ వాడకం.
- 2025: జల సంచయ్ జన్ భాగీదారీ రెండవ దశలో 1.5 కోట్లకు పైగా నీటి సంరక్షణ నిర్మాణాలు పూర్తి.
- ఏప్రిల్ 2026: రిజర్వాయర్ల నిర్వహణకు డ్రోన్ మరియు రిమోట్ సెన్సింగ్ వాడకంపై జాతీయ మార్గదర్శకాల విడుదల.
Static GK Connection
- రిమోట్ సెన్సింగ్ (Remote Sensing): భౌతికంగా తాకకుండా ఉపగ్రహాలు లేదా డ్రోన్ల ద్వారా భూమి ఉపరితలంపై ఉన్న సమాచారాన్ని సేకరించే సాంకేతికత. దీని ద్వారానే ఇస్రో నీటి మట్టాలను గణిస్తుంది.
- ఆర్టికల్ 262: అంతర్-రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల పరిష్కారం గురించి తెలుపుతుంది. శాటిలైట్ డేటా ఖచ్చితమైన నీటి ప్రవాహాల సమాచారాన్ని ఇచ్చి ఇటువంటి వివాదాల పరిష్కారానికి తోడ్పడుతుంది.
India & World Comparison
అంతరిక్ష సాంకేతికతను ప్రజా ప్రయోజనాల కోసం (Space for Governance) వాడుకోవడంలో అమెరికా (NASA - SWOT మిషన్), యూరోపియన్ స్పేస్ ఏజెన్సీలతో పోలిస్తే భారతదేశం (ISRO) చాలా తక్కువ ఖర్చుతో అత్యుత్తమ ఫలితాలను సాధిస్తోంది. ముఖ్యంగా భౌగోళిక-నీటి మ్యాపింగ్ వ్యవసాయ ఆధారిత దేశమైన భారత్కు ప్రాణప్రదమైనది.
Future Impact
- సమయపాలన లక్ష్యం: మే 2027 నాటికి 2 కోట్ల కొత్త నీటి సంరక్షణ నిర్మాణాలను పూర్తి చేయడం.
- స్టార్టప్ బూస్ట్: Bharat WIN ప్లాట్ఫారమ్ ద్వారా రాబోయే ఏళ్లలో వందలాది అగ్రి-టెక్, వాటర్-టెక్ స్టార్టప్లు పుట్టుకొచ్చే అవకాశం.
- నిర్ణయాలు: ఖచ్చితమైన శాటిలైట్ డేటా ఆధారంగా నదీ జలాల పంపిణీ మరియు కరువు/వరద నివారణ విధానాలు మరింత పకడ్బందీగా మారుతాయి.
🔑 Key Points for Revision
- ఒప్పందం: జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ + ఇస్రో (జూన్ 1, 2026).
- ప్రధాన లక్ష్యం: ఉపగ్రహ సాంకేతికత ఆధారంగా దేశంలో జల వనరుల నిర్వహణ, పర్యవేక్షణ.
- పరిశోధనా రంగాలు: రిజర్వాయర్ పర్యవేక్షణ, నీటి నాణ్యత, వరద అంచనాతో సహా మొత్తం 24 రంగాలు.
- కొత్త ప్రయోగం: నీటిలో ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల (macroplastic) గుర్తింపునకు అంతరిక్ష సాంకేతికత వాడకం.
- ఇస్రో సహకారం: నీటి రంగంతో ఇస్రో భాగస్వామ్యం 1982 లోనే మొదలైంది.
- కొత్త లక్ష్యం: 2047 నాటికి 'వికసిత్ భారత్' కోసం నీటి భద్రత.
- లక్ష్యిత పథకం: 'జల సంచయ్ జన్ భాగీదారీ' 3వ దశ ప్రారంభం.
- నిర్మాణాల టార్గెట్: జూన్ 2026 - మే 2027 మధ్య 2 కోట్ల నీటి సంరక్షణ నిర్మాణాలు.
- పాత రికార్డు: జల సంచయ్ ముందు దశలో 1.5 కోట్ల నిర్మాణాలు పూర్తయ్యాయి.
- MAHA-Water: జలశక్తి శాఖ మరియు ANRF ల సంయుక్త కార్యక్రమం.
- ANRF పాత్ర: విద్యా సంస్థలు, ల్యాబ్లు మరియు పరిశ్రమల మధ్య బహుళ-సంస్థాగత ప్రాజెక్టుల సమన్వయం.
- Bharat WIN: వాటర్ సెక్టార్లో స్టార్టప్లు, MSME ల కోసం ఓపెన్ కాల్ ప్లాట్ఫారమ్.
- కేంద్ర మంత్రి: సి.ఆర్. పాటిల్ (జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ).
- ఇస్రో ప్రతినిధి: వి. నారాయణన్ (ఇస్రో చైర్మన్ & అంతరిక్ష శాఖ కార్యదర్శి).
- ANRF సీఈఓ: శివకుమార్ కళ్యాణరామన్.
🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)
Core Concept: అంతరిక్ష ఆధారిత జల నిర్వహణ & ANRF (Space-based Water Management & ANRF)
- Definition: భూమిపై ఉన్న జల వనరులను రిమోట్ సెన్సింగ్ ఉపగ్రహాల ద్వారా మ్యాపింగ్, పర్యవేక్షణ మరియు విశ్లేషణ చేయడాన్ని అంతరిక్ష ఆధారిత జల నిర్వహణ అంటారు.
- Constitutional / Legal Basis: 2023లో ఆమోదించబడిన 'అనుసంధాన్ నేషనల్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్ (ANRF) చట్టం'.
- Scientific / Economic Principle: విద్యుదయస్కాంత వికిరణం (Electromagnetic radiation) పరావర్తనం చెందే తీరును బట్టి ఉపగ్రహాలు నీటి స్వచ్ఛతను, విస్తీర్ణాన్ని గణిస్తాయి.
- How it connects to this event: ప్రస్తుత ఇస్రో-జలశక్తి ఒప్పందం నేరుగా ఈ సాంకేతికతను 24 భౌగోళిక రంగాలకు విస్తరిస్తోంది.
- Origin & History: రిమోట్ సెన్సింగ్ వినియోగం 1980ల నుండే ఉన్నప్పటికీ, పరిశోధనలకు కేంద్రీకృత నిధుల కోసం ANRF ను 2023 లో స్థాపించారు.
- Key milestone 1: 2023 లో పాత సైన్స్ అండ్ ఇంజనీరింగ్ రీసెర్చ్ బోర్డ్ (SERB) చట్టాన్ని రద్దు చేసి ANRF చట్టాన్ని తేవడం.
- Key milestone 2: జూన్ 2026లో ANRF ఆధ్వర్యంలో MAHA-Water కార్యక్రమాన్ని దేశవ్యాప్తంగా లాంచ్ చేయడం.
- Related Acts / Schemes / Treaties: జల్ జీవన్ మిషన్, నమామి గంగే, అటల్ భూజల్ యోజన.
- Nodal Ministry / Body: ANRF కోసం సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ విభాగం (DST), జల నిర్వహణకు జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ.
- India-specific relevance: ఋతుపవనాలపై ఆధారపడే భారత వ్యవసాయ రంగానికి వరద మరియు కరువు ముందస్తు అంచనాలు అత్యంత కీలకం.
- Global comparison: నాసా (NASA) మరియు యూరోపియన్ స్పేస్ ఏజెన్సీ (ESA) ల తరహాలోనే ఇస్రో స్వదేశీ టెక్నాలజీతో నీటి రంగానికి సేవలు అందిస్తోంది.
- Data point: గ్లోబల్ వాటర్ క్రైసిస్ నివేదిక ప్రకారం భారత్లో 600 మిలియన్ల ప్రజలు తీవ్ర నీటి ఎద్దడిని ఎదుర్కొంటున్నారు. ఈ సాంకేతికత దీనికి పరిష్కారం.
- Common exam angle: సివిల్ సర్వీసెస్లో "విపత్తు నిర్వహణ మరియు జల భద్రతలో ఇస్రో పాత్ర" అనే అంశంపై మెయిన్స్ ప్రశ్నలు తరచుగా వస్తాయి.
- Easy memory hook: "Space for Water" (S4W) - అంతరిక్షం నుండి అవనిపై ఉన్న జల వనరుల సంరక్షణ.
❓ Practice MCQs
Q1. ఇస్రో (ISRO) మరియు కేంద్ర జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ మధ్య కుదిరిన తాజా ఒప్పందం ప్రకారం ఎన్ని కీలక పరిశోధనా రంగాల్లో వారు కలిసి పనిచేయనున్నారు? [Easy]
A) 12
B) 18
C) 24
D) 30
Answer: C
Explanation: ఈ ఒప్పందం కింద రిజర్వాయర్ల పర్యవేక్షణ, వరద అంచనాలతో సహా మొత్తం 24 కీలక పరిశోధనా రంగాల్లో వారు సంయుక్తంగా పనిచేస్తారు.
Q2. MAHA-Water కార్యక్రమం కింద జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ ఏ సంస్థతో కలిసి పనిచేస్తోంది? [Easy]
A) నీతి ఆయోగ్
B) డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ అండ్ డెవలప్మెంట్ ఆర్గనైజేషన్ (DRDO)
C) కౌన్సిల్ ఆఫ్ సైంటిఫిక్ అండ్ ఇండస్ట్రియల్ రీసెర్చ్ (CSIR)
D) అనుసంధాన్ నేషనల్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్ (ANRF)
Answer: D
Explanation: బహుళ-సంస్థాగత ప్రాజెక్టులకు మద్దతు ఇవ్వడానికి జలశక్తి శాఖ మరియు ANRF సంయుక్తంగా MAHA-Water ప్రోగ్రామ్ను ప్రారంభించాయి.
Q3. జూన్ 2026 నుండి మే 2027 మధ్య ఎన్ని నీటి సంరక్షణ నిర్మాణాలను ఏర్పాటు చేయాలని 'జల సంచయ్ జన్ భాగీదారీ (JSJB)' 3వ దశ లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది? [Moderate]
A) 1 కోటి
B) 1.5 కోట్లు
C) 2 కోట్లు
D) 2.5 కోట్లు
Answer: C
Explanation: గత దశలో 1.5 కోట్ల నిర్మాణాలు పూర్తి కాగా, తాజా దశలో ఒక ఏడాదిలో 2 కోట్ల నిర్మాణాలు పూర్తి చేయాలని మంత్రి సి.ఆర్. పాటిల్ ప్రకటించారు.
Q4. నీటి రంగంలో స్టార్టప్లు మరియు MSME ల భాగస్వామ్యాన్ని ప్రోత్సహించడానికి ఇటీవల ప్రారంభించిన ప్లాట్ఫారమ్ పేరు ఏమిటి? [Moderate]
A) స్టార్టప్ వాటర్ ఇండియా (Startup Water India)
B) భారత్ వాటర్ ఇన్నోవేషన్ నెట్వర్క్ (Bharat WIN)
C) జల్ స్టార్టప్ హబ్ (Jal Startup Hub)
D) మేక్ ఇన్ ఇండియా వాటర్ (MIW)
Answer: B
Explanation: స్టార్టప్లను ప్రోత్సహించేందుకు పబ్లిక్-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం తరహాలో 'Bharat WIN' (భారత్ విన్) ప్లాట్ఫారమ్ కింద ఓపెన్ కాల్ జారీ చేశారు.
Q5. జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ మరియు ఇస్రో సంయుక్తంగా ఉపగ్రహ సాంకేతికతను ఉపయోగించి నీటిలో దేని వ్యాప్తిని అంచనా వేయడానికి అంగీకరించాయి? [Moderate]
A) భారీ లోహాలు (Heavy Metals)
B) మైక్రోబయలాజికల్ బ్యాక్టీరియా (Microbiological Bacteria)
C) స్థూల ప్లాస్టిక్ (Macroplastic)
D) రేడియోధార్మిక వ్యర్థాలు (Radioactive Waste)
Answer: C
Explanation: నీటి ఉపరితలంపై మరియు రిజర్వాయర్లలో మ్యాక్రోప్లాస్టిక్ (macroplastic) వ్యాప్తిని విశ్లేషించడం ఈ ఒప్పందంలోని ప్రధాన సాంకేతిక లక్ష్యాలలో ఒకటి.
Q6. నీటి వనరుల రంగానికి మరియు ఇస్రోకి మధ్య మొదటగా ఏ సంవత్సరంలో అధికారిక సహకారం ప్రారంభమైంది? [Tricky]
A) 1982
B) 1999
C) 2014
D) 2019
Answer: A
Explanation: ఇస్రో చైర్మన్ వి. నారాయణన్ తమ ప్రసంగంలో నీటి రంగంతో ఇస్రో సహకారం దశాబ్దాల క్రితమే, అనగా 1982 లోనే మొదలైందని గుర్తుచేశారు.
Q7. ఈ క్రింది వానిలో జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ మరియు ఇస్రోల మధ్య కుదిరిన తాజా అవగాహన ఒప్పందంలో భాగం కానిది ఏది? [Tricky]
A) రిజర్వాయర్ల పర్యవేక్షణ
B) నదీ-ప్రవాహ విశ్లేషణ
C) సముద్ర గర్భంలో చమురు నిల్వల అన్వేషణ
D) ఉపగ్రహ ఆధారిత నీటి నాణ్యత అంచనా
Answer: C
Explanation: ఈ ఒప్పందం పూర్తిగా అంతర్గత జల వనరులు, వరద అంచనా మరియు నీటి నాణ్యత కోసం ఉద్దేశించబడింది; సముద్ర గర్భంలో చమురు అన్వేషణకు దీనితో సంబంధం లేదు.
Q8. 'అనుసంధాన్ నేషనల్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్' (ANRF) చట్టం ఏ పాత చట్టాన్ని లేదా సంస్థను భర్తీ చేస్తూ తీసుకురాబడింది? [Tricky]
A) ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ అగ్రికల్చరల్ రీసెర్చ్ (ICAR)
B) సైన్స్ అండ్ ఇంజనీరింగ్ రీసెర్చ్ బోర్డ్ (SERB)
C) నేషనల్ ఇన్నోవేషన్ ఫౌండేషన్ (NIF)
D) ఆల్ ఇండియా కౌన్సిల్ ఫర్ టెక్నికల్ ఎడ్యుకేషన్ (AICTE)
Answer: B
Explanation: దేశంలో పరిశోధనలకు భారీ స్థాయిలో నిధులు సమకూర్చడానికి పాత SERB (2008 చట్టం) స్థానంలో 2023లో ANRF ను ఏర్పాటు చేశారు.
📜 Previous Year Question Style (PYQ)
PYQ 1:
అంతరిక్ష సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని పాలనా రంగంలో వినియోగించుకునే క్రమంలో ఇటీవల కేంద్ర ప్రభుత్వం ఏ సంస్థల మధ్య 24 పరిశోధనా రంగాలతో కూడిన భారీ అవగాహన ఒప్పందాన్ని కుదిర్చింది?
A) నీతి ఆయోగ్ మరియు DRDO
B) పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ మరియు ఇస్రో
C) జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ మరియు ఇస్రో
D) వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ మరియు వాతావరణ శాఖ (IMD)
Answer: C
Explanation: నీటి వనరుల సమర్థ నిర్వహణకు జలశక్తి శాఖ మరియు ఇస్రో 24 అంశాలతో కూడిన ఎంఓయుపై జూన్ 2026లో సంతకాలు చేశాయి.
PYQ 2:
జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ చేపట్టిన తాజా కార్యక్రమాలకు సంబంధించి క్రింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. జల సంచయ్ జన్ భాగీదారీ (JSJB) 3వ దశ కింద మే 2027 నాటికి 2 కోట్ల నీటి సంరక్షణ నిర్మాణాలు చేపట్టాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.
2. 'MAHA-Water' కార్యక్రమం అనేది కేవలం ప్రైవేట్ కార్పొరేట్ కంపెనీల ఫండింగ్తో నడిచే ప్రాజెక్టు.
3. భారత్ వాటర్ ఇన్నోవేషన్ నెట్వర్క్ (Bharat WIN) ద్వారా స్టార్టప్లను నీటి రంగంలో పరిశోధనలకు ఆహ్వానిస్తున్నారు.
పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 1 మరియు 3 మాత్రమే
C) 2 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: B
Explanation: వాక్యం 2 తప్పు; MAHA-Water కార్యక్రమం జలశక్తి శాఖ మరియు ప్రభుత్వ సంస్థ అయిన ANRF సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తున్నాయి, కేవలం ప్రైవేట్ కార్పొరేట్ల ద్వారా కాదు.
PYQ 3:
ప్రతిపాదన (A): ఇస్రో ఉపగ్రహ డేటాను నదీ ప్రవాహ విశ్లేషణ, వరద అంచనాల కోసం కేంద్ర జలశక్తి శాఖ వాడుకోనుంది.
కారణం (R): ఉపగ్రహ రిమోట్ సెన్సింగ్ డేటా ఖచ్చితమైన భౌగోళిక-నీటి సమాచారాన్ని అందిస్తుంది, దీని ద్వారా వాతావరణ మార్పుల వల్ల వచ్చే విపత్తులను ముందుగానే అంచనా వేయవచ్చు.
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కి సరైన వివరణ.
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు.
C) A సరైనది, కానీ R తప్పు.
D) A తప్పు, కానీ R సరైనది.
Answer: A
Explanation: రిమోట్ సెన్సింగ్ ద్వారా ఖచ్చితమైన రియల్-టైమ్ సమాచారం వస్తుంది కాబట్టే కేంద్ర ప్రభుత్వం విపత్తు నివారణ కోసం ఇస్రోతో ఈ ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.
✍️ Mains Answer Pointers
Question 1 (150 words): భారతదేశంలో జల భద్రతను (Water Security) సాధించడంలో అంతరిక్ష సాంకేతిక పరిజ్ఞానం (Space Technology) పాత్రను విశ్లేషించండి. ఇటీవల ఇస్రో-జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖల ఒప్పందాన్ని ప్రస్తావించండి.
- Introduction: 2047 నాటికి 'వికసిత్ భారత్' సాధనలో జల భద్రత కీలకమని, దీనికోసం సాంకేతికత ఆవశ్యకతను తెలుపుతూ ప్రారంభించండి.
- Body Point 1: రిజర్వాయర్ పర్యవేక్షణ, వరద ముందస్తు అంచనా, నదీ ప్రవాహ విశ్లేషణలో ఇస్రో ఉపగ్రహాల పాత్ర.
- Body Point 2: నీటి నాణ్యత అంచనా మరియు నీటిలో ప్లాస్టిక్ కాలుష్యం (Macroplastic) గుర్తింపులో అధునాతన ఇమేజింగ్.
- Body Point 3: విధాన నిర్ణేతలకు వాస్తవిక (Real-time) డేటా లభించడం వల్ల కరువు నిర్వహణ సులభతరం కావడం.
- Conclusion: టెక్నాలజీ మరియు ప్రజల భాగస్వామ్యం (జల సంచయ్ జన్ భాగీదారీ) కలిస్తేనే స్థిరమైన జల నిర్వహణ సాధ్యమని ముగించండి.
- Data/Diagram to include: తాజా ఒప్పందంలోని "24 కీలక పరిశోధనా రంగాలు" లేదా ఉపగ్రహ సమాచారం ఎలా విశ్లేషించబడుతుందో చూపే ఒక చిన్న ఫ్లోచార్ట్ గీయండి.
Question 2 (250 words): సుస్థిరమైన నీటి నిర్వహణ లేకుండా సుస్థిరమైన ఆర్థిక వృద్ధి సాధ్యం కాదు. ఈ సందర్భంలో భారతదేశం ఎదుర్కొంటున్న జల సంబంధిత సవాళ్లను వివరిస్తూ, వీటిని అధిగమించేందుకు MAHA-Water, Bharat WIN వంటి కార్యక్రమాలు ఎలా దోహదపడతాయో చర్చించండి.
- Introduction: ప్రపంచ జనాభాలో 18% ఉన్న భారత్కు కేవలం 4% మంచినీటి వనరులు మాత్రమే ఉన్నాయని పేర్కొంటూ సవాలును పరిచయం చేయండి.
- Body Point 1: కరువు, వరదలు, నదీ జలాల కాలుష్యం, మరియు భూగర్భ జలాల క్షీణత వంటి ప్రధాన సవాళ్లు.
- Body Point 2: ఇటీవలి ఇస్రో ఒప్పందం: సాంకేతికత ఆధారంగా 24 రంగాల్లో శాస్త్రీయ పరిష్కారాలు.
- Body Point 3: MAHA-Water ప్రాముఖ్యత: ANRF తో కలిసి విద్యాసంస్థలు, ల్యాబ్ల మధ్య బహుళ-సంస్థాగత సమన్వయం పెంచడం.
- Body Point 4: Bharat WIN (భారత్ విన్) ద్వారా స్టార్టప్లు, MSME లను భాగస్వాములను చేయడం వల్ల ఇన్నోవేషన్ పెరగడం.
- Body Point 5: జల సంచయ్ జన్ భాగీదారీ ద్వారా స్థానిక స్థాయిలో మౌలిక సదుపాయాల కల్పన (2 కోట్ల నిర్మాణాలు).
- Body Point 6: సవాళ్లు: శాటిలైట్ డేటాను గ్రామ పంచాయతీ స్థాయికి తీసుకెళ్లడంలో ఉన్న గ్రౌండ్ లెవెల్ ఇబ్బందులు.
- Conclusion: సాంకేతికత (ISRO), పరిశోధన (ANRF), మరియు ప్రజా భాగస్వామ్యం (Jan Bhagidari) త్రిముఖ వ్యూహం ద్వారా మాత్రమే సుస్థిర పరిష్కారం లభిస్తుందని ముగించండి.
- Data/Diagram to include: MAHA-Water, Bharat WIN మరియు ISRO MoU ల సమన్వయ చక్రాన్ని (Coordination wheel) ప్రదర్శించండి.
⚠️ Examiner Trap
- Trap 1: Students often confuse జల సంచయ్ జన్ భాగీదారీ (JSJB) 3వ దశ టార్గెట్ను 1.5 కోట్లతో. The correct fact is మే 2027 నాటికి 2 కోట్ల నీటి సంరక్షణ నిర్మాణాలు సాధించడమే లక్ష్యం (1.5 కోట్లు అనేది గత దశలో పూర్తయినవి).
- Trap 2: A common wrong assumption is MAHA-Water కార్యక్రమం కేవలం వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ మరియు నీతి ఆయోగ్ ఆధ్వర్యంలో నడుస్తుందని అనుకోవడం. The reality is ఇది జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ మరియు అనుసంధాన్ నేషనల్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్ (ANRF) ల సంయుక్త కార్యక్రమం.
- Trap 3: Many students miss నీటి కాలుష్యంలో ఇస్రో పాత్రను గుర్తించేటప్పుడు. "ఉపగ్రహాలు నీటి కాలుష్యాన్ని ఎలా గుర్తిస్తాయి?" అన్న సందేహంతో 'నీటి నాణ్యత' ఆప్షన్ తీసేస్తారు. Always remember అధునాతన ఇమేజింగ్ ద్వారా నీటిలో ప్లాస్టిక్ (macroplastic) వ్యాప్తిని కూడా ఇస్రో ఉపగ్రహాలు అంచనా వేస్తాయి.
🧭 Exam Tip
ప్రిలిమ్స్ పరీక్షల్లో ముఖ్యంగా 'Bharat WIN', 'MAHA-Water' ల అబ్రివేషన్లు లేదా అవి ఏ మంత్రిత్వ శాఖ కిందకు వస్తాయో అడిగే అవకాశాలు మెండుగా ఉన్నాయి. మెయిన్స్ (GS Paper 3) లో విపత్తు నిర్వహణ, సైన్స్ & టెక్నాలజీ విభాగాల్లో 'Space Technology for Governance' అనే కోణంలో విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు తప్పక వస్తాయి. ఇంటర్వ్యూలలో 2047 నాటి వికసిత్ భారత్ లక్ష్యానికి, జల భద్రతకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని వివరించమని బోర్డు సభ్యులు అడగవచ్చు. ఈ ఏడాది పరీక్షల్లో ANRF (Anusandhan National Research Foundation) చట్టం గురించి ఒక ప్రశ్న ఖచ్చితంగా వస్తుందని అంచనా వేయవచ్చు.