జూన్ 1, 2026న భారత ఎన్నికల సంఘం (ECI) దేశవ్యాప్తంగా 27 రాజ్యసభ స్థానాలకు, అలాగే బీహార్ మరియు కర్ణాటక రాష్ట్రాల్లోని 17 శాసనమండలి (MLC) స్థానాలకు ద్వైవార్షిక (Biennial), ఉప ఎన్నికల (Bye-elections) షెడ్యూల్ను అధికారికంగా విడుదల చేసింది. ఎమ్మెల్యేల కోటా కింద జరిగే ఈ ఎన్నికల నామినేషన్ల ప్రక్రియ ప్రారంభమైంది. జూన్ 18న పోలింగ్ మరియు ఓట్ల లెక్కింపు ఒకేరోజు జరగనుంది. పార్లమెంటు ఎగువ సభలో (రాజ్యసభ) రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం మరియు భవిష్యత్తులో చట్టాల ఆమోదం కోసం ప్రభుత్వానికి అవసరమైన మెజారిటీని నిర్ణయించడంలో ఈ ఎన్నికలు అత్యంత కీలకం కానున్నాయి.
What Happened
భారత ఎన్నికల సంఘం (ECI) దేశవ్యాప్తంగా వివిధ రాష్ట్రాల్లో ఖాళీగా ఉన్న రాజ్యసభ, శాసనమండలి స్థానాలకు ఎన్నికల షెడ్యూల్ను జూన్ 1, 2026న ప్రకటించింది. మొత్తం 27 రాజ్యసభ స్థానాలకు (24 ద్వైవార్షిక, 3 ఉప ఎన్నికలు), అలాగే 17 శాసనమండలి స్థానాలకు ఎన్నికలు జరగనున్నాయి. ఈ ప్రక్రియ కోసం కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర గెజిట్ లలో అధికారిక నోటిఫికేషన్ విడుదల చేయబడింది మరియు జూన్ 1 ఉదయం 11 గంటల నుంచి నామినేషన్ల స్వీకరణను అధికారికంగా ప్రారంభించారు.
When & Where
ఈ ఎన్నికలకు సంబంధించిన నామినేషన్ల ప్రక్రియ జూన్ 1, 2026న ప్రారంభమైంది. జూన్ 8 నామినేషన్లకు చివరి తేదీ కాగా, జూన్ 18, 2026 న వివిధ రాష్ట్రాల రాజధానుల్లోని (బీహార్, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర, ఆంధ్రప్రదేశ్ మొదలైనవి) శాసనసభ ప్రాంగణాల్లో ఉదయం 8 నుండి సాయంత్రం 4 గంటల వరకు పోలింగ్ జరుగుతుంది.
Who Is Involved
- భారత ఎన్నికల సంఘం (ECI): ఈ పరోక్ష ఎన్నికల ప్రక్రియను నిర్వహించే మరియు పర్యవేక్షించే అత్యున్నత రాజ్యాంగ సంస్థ.
- రిటర్నింగ్ అధికారులు (RO): ఎన్నికల ప్రక్రియ సజావుగా సాగేందుకు ఎన్నికల సంఘం చేత నియమించబడిన నోడల్ అధికారులు. వీరు నామినేషన్లను పరిశీలిస్తారు.
- రాష్ట్ర శాసనసభ్యులు (MLAs): రాజ్యసభ మరియు శాసనమండలి (MLC) సభ్యులను ఎన్నుకునే ప్రధాన ఓటర్లు.
- రాజకీయ పార్టీలు: తమ సభ్యులను ఎగువ సభలకు పంపేందుకు వ్యూహాలు రచించే ప్రధాన సంస్థలు.
How It Works
1. నోటిఫికేషన్ విడుదల: ఎన్నికల సంఘం అధికారిక గెజిట్ ద్వారా షెడ్యూల్ను ప్రకటించిన వెంటనే ఎన్నికల ప్రవర్తనా నియమావళి (దీనికి వర్తించే మేరకు) అమల్లోకి వస్తుంది.
2. నామినేషన్లు & పరిశీలన: అభ్యర్థులు జూన్ 8 వరకు నామినేషన్లు వేయవచ్చు. జూన్ 9న రిటర్నింగ్ అధికారులు వాటిని పరిశీలిస్తారు. జూన్ 11 నామినేషన్ల ఉపసంహరణకు ఆఖరి తేదీ.
3. ఓటింగ్ విధానం (STV): ఎమ్మెల్యేలు దామాషా ప్రాతినిధ్యం (Proportional Representation) ద్వారా సింగిల్ ట్రాన్స్ఫరబుల్ ఓటు విధానంలో బ్యాలెట్ పేపర్ పై తమ ప్రాధాన్యతలను (1, 2, 3...) అంకెల్లో సూచిస్తారు. రాజ్యసభ ఎన్నికల్లో "ఓపెన్ బ్యాలెట్" విధానం ఉంటుంది.
4. ఓట్ల లెక్కింపు: జూన్ 18న పోలింగ్ ముగిసిన వెంటనే సాయంత్రం 5 గంటలకు ఓట్లను లెక్కిస్తారు. ముందుగా నిర్ణయించిన కోటా ఫార్ములాను సాధించిన వారిని విజేతలుగా ప్రకటిస్తారు.
Why It Matters
- రాజ్యాంగ ప్రాముఖ్యత: రాజ్యసభ రాష్ట్రాల హక్కుల పరిరక్షణ వేదిక (సంబంధిత అంశం: UPSC GS Paper 2 - పాలిటీ). ఫెడరల్ స్ఫూర్తిని కాపాడటంలో ఇది కీలకం.
- బిల్లుల ఆమోదం: ఏ బిల్లు చట్టంగా మారాలన్నా ఉభయ సభల ఆమోదం తప్పనిసరి. కేంద్ర ప్రభుత్వానికి రాజ్యసభలో మెజారిటీ పెంచుకోవడానికి ఈ ఎన్నికలు చాలా అవసరం.
- రాజకీయ సమీకరణాలు: శాసనమండలి (ఎమ్మెల్యే కోటా) ఫలితాలు ఆయా రాష్ట్రాల (బీహార్, కర్ణాటక) అంతర్గత రాజకీయాలను, అధికార పార్టీ బలాన్ని నేరుగా ప్రభావితం చేస్తాయి.
Historical Background
- 1952: భారతదేశంలో మొదటిసారిగా రాజ్యసభ (కౌన్సిల్ ఆఫ్ స్టేట్స్) ఏర్పాటైంది. మొదటి సమావేశం మే 13, 1952న జరిగింది.
- 1954: కౌన్సిల్ ఆఫ్ స్టేట్స్ కు "రాజ్యసభ" అనే హిందీ పేరును అధికారికంగా స్వీకరించారు.
- 2003: క్రాస్ ఓటింగ్ ను అరికట్టేందుకు, ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం-1951 సవరణ ద్వారా రాజ్యసభ ఎన్నికల్లో సీక్రెట్ బ్యాలెట్ విధానాన్ని రద్దు చేసి "ఓపెన్ బ్యాలెట్" (Open Ballot - పార్టీ ఏజెంట్ కు ఓటు చూపించడం) విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. దానికి తోడు రాజ్యసభ అభ్యర్థి ఆ రాష్ట్రానికి చెందిన వ్యక్తై (Domicile) ఉండాలన్న నిబంధనను తొలగించారు.
Previous Related Events
- ఫిబ్రవరి 2024: 15 రాష్ట్రాల్లో 56 రాజ్యసభ స్థానాలకు ద్వైవార్షిక ఎన్నికలు జరిగాయి, అందులో హిమాచల్ ప్రదేశ్, యూపీ లాంటి రాష్ట్రాల్లో తీవ్రస్థాయిలో క్రాస్ ఓటింగ్ వివాదాలు తలెత్తాయి.
- మార్చి 2022: పంజాబ్ తదితర రాష్ట్రాల్లో అసెంబ్లీ ఎన్నికల తర్వాత జరిగిన రాజ్యసభ ఎన్నికల్లో ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ లాంటి ప్రాంతీయ పార్టీలు పెద్ద సంఖ్యలో సీట్లు కైవసం చేసుకున్నాయి.
- జులై 2023: అనేక రాష్ట్రాల్లో శాసనమండలి (MLCs) స్థానాలకు ఎమ్మెల్యేల కోటా కింద ఎన్నికలు జరిగి, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు తమ ఆధిపత్యాన్ని నిలుపుకున్నాయి.
Static GK Connection
- ఆర్టికల్ 80: రాజ్యసభ గరిష్ట సభ్యుల సంఖ్య 250 (ప్రస్తుతం 245). అందులో 12 మందిని కళలు, సాహిత్యం, సైన్స్, సామాజిక సేవ రంగాల నుండి రాష్ట్రపతి నామినేట్ చేస్తారు.
- ఆర్టికల్ 171: రాష్ట్ర శాసనమండలి బలం ఆ రాష్ట్ర శాసనసభ (Assembly) మొత్తం బలం లో మూడొంతుల్లో ఒక వంతు (1/3) కు మించకూడదు, కానీ కనీసం 40 మంది సభ్యులు తప్పనిసరిగా ఉండాలి.
- 4వ షెడ్యూల్: రాజ్యసభలో రాష్ట్రాల వారీగా సీట్ల కేటాయింపు జనాభా ప్రాతిపదికన జరుగుతుంది (ఉదాహరణకు ఉత్తరప్రదేశ్ కు అత్యధికంగా 31 సీట్లు, చిన్న రాష్ట్రాలకు 1 సీటు).
India & World Comparison
భారత రాజ్యసభ (ఎగువ సభ) అమెరికా సెనేట్ తో పోల్చబడుతుంది. అయితే, అమెరికాలో ప్రతి రాష్ట్రానికి దాని జనాభాతో సంబంధం లేకుండా సమానంగా 2 సెనేట్ స్థానాలు ఉండగా, భారతదేశంలో రాష్ట్ర జనాభా ఆధారంగా (4వ షెడ్యూల్ ప్రకారం) రాజ్యసభ స్థానాలను కేటాయిస్తారు. దీనివల్ల పెద్ద రాష్ట్రాలకు ఎక్కువ ప్రాతినిధ్యం, చిన్న రాష్ట్రాలకు తక్కువ ప్రాతినిధ్యం లభిస్తుంది.
Future Impact
- రాజ్యాంగ సవరణలు: భవిష్యత్తులో ఏదైనా రాజ్యాంగ సవరణ (ఉదాహరణకు జమిలి ఎన్నికలు - One Nation One Election) చేయాలంటే రాజ్యసభలో 2/3వ వంతు మెజారిటీ అవసరం కాబట్టి ఈ ఎన్నికల ఫలితాలు కీలకం.
- చట్టసభల్లో నిష్పత్తి: మహిళా రిజర్వేషన్ బిల్లు అమలు నేపథ్యంలో ఈ ఎన్నికల్లో రాజకీయ పార్టీలు ఎంత మంది మహిళలకు అవకాశాలు ఇస్తారనేది రాబోయే మార్పులకు సంకేతంగా నిలుస్తుంది.
- 2026 డీలిమిటేషన్ (Delimitation): భవిష్యత్తులో జరగబోయే నియోజకవర్గాల పునర్విభజన కారణంగా రాజ్యసభ సీట్ల సంఖ్యలో మార్పులు జరిగే అవకాశం ఉంది. ప్రస్తుత ఎన్నికలు పాత నిష్పత్తుల ఆధారంగా జరుగుతున్న చివరి దశ ఎన్నికల్లో ఒకటి కావచ్చు.
🔑 Key Points for Revision
- జూన్ 1, 2026న 27 రాజ్యసభ మరియు 17 ఎమ్మెల్సీ స్థానాలకు ఈసీఐ నోటిఫికేషన్ ఇచ్చింది.
- 10 రాష్ట్రాల్లోని 24 స్థానాలకు ద్వైవార్షిక (Biennial) రాజ్యసభ ఎన్నికలు జరగనున్నాయి.
- మహారాష్ట్ర, తమిళనాడు, ఒడిశాలో రాజ్యసభ ఉప ఎన్నికలు (Bye-elections) జరగనున్నాయి.
- బీహార్లో 10 ఎమ్మెల్సీ స్థానాలకు (9 ద్వైవార్షిక, 1 ఉప ఎన్నిక) పోలింగ్ జరుగుతుంది.
- కర్ణాటకలో 7 ఎమ్మెల్సీ స్థానాలకు ద్వైవార్షిక ఎన్నికలు జరగనున్నాయి.
- ఆర్టికల్ 80 రాజ్యసభ కూర్పు మరియు నిర్మాణాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- ఆర్టికల్ 171 రాష్ట్ర శాసనమండలి (Legislative Council) ఏర్పాటు గురించి వివరిస్తుంది.
- రాజ్యసభలో సీట్ల కేటాయింపు రాజ్యాంగంలోని 4వ షెడ్యూల్ ద్వారా జరుగుతుంది.
- పరోక్ష ఎన్నికల పద్ధతిలో దామాషా ప్రాతినిధ్యం (Proportional Representation) వినియోగిస్తారు.
- ఈ ఎన్నికలకు సింగిల్ ట్రాన్స్ఫరబుల్ ఓటు (STV) పద్ధతిని వాడతారు.
- ఓటింగ్ రహస్యంగా కాకుండా "ఓపెన్ బ్యాలెట్" పద్ధతిలో జరుగుతుంది (2003 చట్ట సవరణ).
- నామినేషన్ల స్వీకరణకు ఆఖరి తేదీ జూన్ 8, 2026 గా నిర్ణయించారు.
- రాజ్యసభ ఎన్నికల్లో గెలవడానికి అవసరమైన ఓట్ల కోసం కోటా (Quota) ఫార్ములా వాడతారు.
- భారత ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభకు ఎక్స్-అఫీషియో (Ex-officio) చైర్మన్గా వ్యవహరిస్తారు (ఆర్టికల్ 64).
- రాష్ట్రాల హక్కులను పరిరక్షించే "కౌన్సిల్ ఆఫ్ స్టేట్స్" గా రాజ్యసభకు విశిష్ట గుర్తింపు ఉంది.
🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)
Core Concept: రాజ్యసభ ఎన్నికల విధానం (Rajya Sabha Election Process)
- Definition: రాజ్యసభ సభ్యులను ప్రజలు నేరుగా కాకుండా, సంబంధిత రాష్ట్ర శాసనసభకు ఎన్నికైన సభ్యులు (ఎమ్మెల్యేలు) ఎన్నుకునే పరోక్ష ఎన్నికల విధానం.
- Constitutional / Legal Basis: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 80(4) మరియు ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951 లోని నిబంధనలు.
- Scientific / Economic Principle: దామాషా ప్రాతినిధ్యం (Proportional Representation) - మైనారిటీ పార్టీలకు కూడా వారి బలానికి తగినట్లుగా సీట్లు లభించేలా చూసే గణిత సూత్రం.
- How it connects to this event: తాజాగా 27 రాజ్యసభ స్థానాలకు ప్రకటించిన ఎన్నికలు ఈ సూత్రాల ప్రకారమే జరుగుతాయి.
- Origin & History: 1952లో రాజ్యసభ ఏర్పడినప్పటి నుంచి ఈ పరోక్ష ఎన్నికల విధానం కొనసాగుతోంది.
- Key milestone 1: 2003 - పార్టీ ఫిరాయింపులు, క్రాస్ ఓటింగ్ను నిరోధించడానికి 'సీక్రెట్ బ్యాలెట్'ను రద్దు చేసి 'ఓపెన్ బ్యాలెట్'ను తీసుకువచ్చారు.
- Key milestone 2: 2003 - రాజ్యసభకు పోటీ చేసే అభ్యర్థి ఆ రాష్ట్రానికి చెందిన ఓటరై ఉండాలనే నిబంధనను (Domicile rule) సుప్రీంకోర్టు ఆమోదంతో తొలగించారు.
- Related Acts / Schemes / Treaties: ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం - 1951 (Representation of the People Act, 1951), టెన్త్ షెడ్యూల్ (Anti-Defection Law - పార్టీ విప్ ను ధిక్కరిస్తే అనర్హతకు గురయ్యే అవకాశాలు).
- Nodal Ministry / Body: భారత ఎన్నికల సంఘం (Election Commission of India - ECI).
- India-specific relevance: బహుళ-పార్టీ వ్యవస్థ ఉన్న భారత్లో, రాష్ట్రాల గొంతుకను కేంద్రంలో వినిపించడానికి ఈ ఎన్నికల విధానం సమతుల్యతను ఇస్తుంది.
- Global comparison: అమెరికాలో సెనేటర్లను ప్రజలే ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకుంటారు (17వ సవరణ తర్వాత), కానీ భారత్లో పరోక్ష పద్ధతి అమలులో ఉంది.
- Data point: రాజ్యసభ సభ్యుని పదవీకాలం 6 సంవత్సరాలు. ప్రతి 2 ఏళ్లకు 1/3 వంతు సభ్యులు పదవీ విరమణ చేస్తారు.
- Common exam angle: ఈ ఎన్నికల్లో వాడే కోటా ఫార్ములా, ఓపెన్ బ్యాలెట్ విధానం, మరియు 4వ షెడ్యూల్ గురించి పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు తరచుగా ప్రశ్నిస్తాయి.
- Easy memory hook: PR-STV (Proportional Representation by means of Single Transferable Vote) విధానం రాజ్యసభకు మరియు రాష్ట్రపతి ఎన్నికలకు ఉమ్మడి విధానం.
❓ Practice MCQs
Q1. రాజ్యసభ ఎన్నికలలో ఓటింగ్ విధానం ఎలా ఉంటుంది?
A) ఫస్ట్-పాస్ట్-ది-పోస్ట్ పద్ధతి ద్వారా సీక్రెట్ బ్యాలెట్
B) దామాషా ప్రాతినిధ్యం ద్వారా ఓపెన్ బ్యాలెట్
C) ప్రత్యక్ష ఎన్నికల ద్వారా ఈవీఎం (EVM) వినియోగం
D) రాష్ట్రపతి నామినేషన్ ద్వారా
Answer: B
Explanation: రాజ్యసభ సభ్యులను దామాషా ప్రాతినిధ్య పద్ధతి (PR-STV) ద్వారా ఎమ్మెల్యేలు ఓపెన్ బ్యాలెట్ పద్ధతిలో ఎన్నుకుంటారు.
Q2. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ షెడ్యూల్ రాజ్యసభ స్థానాల కేటాయింపు గురించి తెలుపుతుంది?
A) రెండవ షెడ్యూల్
B) మూడవ షెడ్యూల్
C) నాలుగవ షెడ్యూల్
D) ఏడవ షెడ్యూల్
Answer: C
Explanation: రాజ్యాంగంలోని నాలుగవ షెడ్యూల్ వివిధ రాష్ట్రాలకు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు కేటాయించిన రాజ్యసభ సీట్ల సంఖ్యను తెలియజేస్తుంది.
Q3. జూన్ 2026 నాటి ప్రకటన ప్రకారం, ఎన్ని రాజ్యసభ స్థానాలకు ద్వైవార్షిక (Biennial) ఎన్నికలు జరగనున్నాయి?
A) 24
B) 27
C) 17
D) 10
Answer: A
Explanation: మొత్తం 27 స్థానాలకు ఎన్నికలు ప్రకటించగా, అందులో 24 స్థానాలు (10 రాష్ట్రాలు) ద్వైవార్షిక ఎన్నికల కోసం, 3 స్థానాలు ఉప ఎన్నికల కోసం ఉద్దేశించబడ్డాయి.
Q4. రాజ్యసభ సభ్యుడి సాధారణ పదవీకాలం ఎంత?
A) 5 సంవత్సరాలు
B) 6 సంవత్సరాలు
C) 4 సంవత్సరాలు
D) శాశ్వతం, పదవీకాలం ఉండదు
Answer: B
Explanation: రాజ్యసభ శాశ్వత సభ అయినప్పటికీ, దాని సభ్యుల పదవీకాలం 6 సంవత్సరాలు. ప్రతి రెండేళ్లకు మూడింట ఒక వంతు మంది పదవీ విరమణ చేస్తారు.
Q5. రాష్ట్ర శాసనమండలి (Legislative Council) కి గరిష్ట మరియు కనిష్ట సభ్యుల పరిమితికి సంబంధించి సరైనది ఏది?
A) గరిష్టంగా శాసనసభలో 1/2 వంతు, కనిష్టంగా 50 మంది
B) గరిష్టంగా శాసనసభలో 1/3 వంతు, కనిష్టంగా 40 మంది
C) గరిష్టంగా 100 మంది, కనిష్టంగా 30 మంది
D) గరిష్టంగా శాసనసభలో 1/4 వంతు, కనిష్టంగా 40 మంది
Answer: B
Explanation: ఆర్టికల్ 171 ప్రకారం శాసనమండలి సభ్యుల సంఖ్య ఆ రాష్ట్ర శాసనసభ (Assembly) మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో 1/3 వంతు మించకూడదు, కానీ కనీసం 40 మంది ఉండాలి.
Q6. రాజ్యసభ ఎన్నికలలో ఓపెన్ బ్యాలెట్ పద్ధతిని ఏ సంవత్సరంలో ప్రవేశపెట్టారు?
A) 1999
B) 2003
C) 2014
D) 1952
Answer: B
Explanation: క్రాస్ ఓటింగ్ ను అరికట్టే లక్ష్యంతో 2003లో ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం-1951ని సవరించి రాజ్యసభ ఎన్నికలకు ఓపెన్ బ్యాలెట్ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టారు.
Q7. రాజ్యసభ ఉప ఎన్నికలకు (Bye-elections) సంబంధించి ఈ క్రింది వాటిలో సరైనది ఏది?
A) ఉప ఎన్నికలో గెలిచిన అభ్యర్థి పూర్తి 6 ఏళ్ల పాటు పదవిలో ఉంటారు.
B) ఉప ఎన్నికలో గెలిచిన అభ్యర్థి పాత సభ్యుడి మిగిలిన పదవీకాలం వరకు మాత్రమే పదవిలో ఉంటారు.
C) ఉప ఎన్నికలు కేవలం కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో మాత్రమే జరుగుతాయి.
D) ఉప ఎన్నికలలో రాష్ట్రపతికి ఓటు వేసే హక్కు ఉంటుంది.
Answer: B
Explanation: రాజ్యసభ లేదా మరే ఇతర సభలోనైనా ఉప ఎన్నిక ద్వారా ఎన్నికైన అభ్యర్థి, రాజీనామా చేసిన లేదా మరణించిన అభ్యర్థికి మిగిలి ఉన్న కాల వ్యవధికి మాత్రమే పదవిలో ఉంటారు.
Q8. రాజ్యసభ ఎన్నికలలో 'క్రాస్ ఓటింగ్' జరిగినప్పుడు, ఓటు వేసిన ఎమ్మెల్యే సభ్యత్వం వెంటనే రద్దవుతుందా?
A) అవును, యాంటీ-డిఫెక్షన్ చట్టం కింద వెంటనే రద్దవుతుంది.
B) లేదు, రాజ్యసభ ఎన్నికలలో పార్టీ విప్ (Whip) వర్తించదు కాబట్టి అనర్హత వేటు పడదు.
C) అవును, ఎన్నికల సంఘం నేరుగా సభ్యత్వాన్ని రద్దు చేస్తుంది.
D) లేదు, కానీ సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే అనర్హత వేటు వేయగలదు.
Answer: B
Explanation: రాజ్యసభ ఎన్నికలకు పార్టీలు విప్ జారీ చేయలేవని భారత ఎన్నికల సంఘం స్పష్టం చేసింది. అందువల్ల క్రాస్ ఓటింగ్ చేస్తే టెన్త్ షెడ్యూల్ కింద తక్షణ అనర్హత వర్తించదు, కానీ పార్టీ క్రమశిక్షణా చర్యలు తీసుకోవచ్చు.
📜 Previous Year Question Style (PYQ)
PYQ 1:
రాజ్యసభ కూర్పునకు సంబంధించి ఈ క్రింది వాటిలో ఏది సరైనది కాదు?
A) రాజ్యసభ గరిష్ట సభ్యుల సంఖ్య 250 గా నిర్ణయించబడింది.
B) రాష్ట్రపతి 12 మంది సభ్యులను నామినేట్ చేస్తారు.
C) రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు సమాన ప్రాతినిధ్యం ఉంటుంది.
D) రాజ్యసభ సభ్యులను పరోక్ష పద్ధతిలో ఎన్నుకుంటారు.
Answer: C
Explanation: అమెరికా సెనేట్ వలె కాకుండా, భారతదేశంలో రాష్ట్రాలకు సమాన ప్రాతినిధ్యం లేదు. జనాభా ప్రాతిపదికన 4వ షెడ్యూల్ ప్రకారం సీట్లు కేటాయించబడతాయి (ఉదాహరణకు UP కి 31, సిక్కిం కు 1).
PYQ 2:
రాజ్యసభ ఎన్నికలకు సంబంధించి ఈ క్రింది వాక్యాలను పరిగణించండి:
1. రాజ్యసభ ఎన్నికలలో ఆ రాష్ట్ర శాసనసభకు ఎన్నికైన సభ్యులు (Elected MLAs) మాత్రమే ఓటు వేస్తారు, నామినేటెడ్ సభ్యులు కాదు.
2. రాజ్యసభకు ఎన్నిక కావాలంటే అభ్యర్థి విధిగా ఏ రాష్ట్రం నుండి పోటీ చేస్తున్నారో ఆ రాష్ట్రంలో నమోదైన ఓటరై ఉండాలి.
3. ఈ ఎన్నికల్లో ఓపెన్ బ్యాలెట్ విధానాన్ని అనుసరిస్తారు.
పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 1 మరియు 3 మాత్రమే
C) 2 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: B
Explanation: 2003 చట్ట సవరణ ద్వారా డొమిసైల్ (Domicile) నిబంధనను తొలగించారు. కాబట్టి ఒక వ్యక్తి భారతదేశంలోని ఏ ప్రాంతంలో ఓటరుగా నమోదై ఉన్నా, ఏ రాష్ట్రం నుండైనా రాజ్యసభకు పోటీ చేయవచ్చు. కాబట్టి వాక్యం 2 తప్పు.
PYQ 3:
కింది వాటిని పరిగణించండి:
Assertion (A): రాజ్యసభ ఒక శాశ్వత సభ, దీనిని రద్దు చేయలేము.
Reason (R): రాజ్యసభ సభ్యులలో మూడింట ఒక వంతు మంది ప్రతి రెండు సంవత్సరాలకు పదవీ విరమణ చేస్తారు మరియు వారి స్థానంలో కొత్తవారు ఎన్నికవుతారు.
కింది కోడ్ ఆధారంగా సరైన సమాధానం ఎంచుకోండి:
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కి సరైన వివరణ.
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు.
C) A సరైనది, కానీ R తప్పు.
D) A తప్పు, కానీ R సరైనది.
Answer: A
Explanation: రాజ్యసభ మొత్తం ఎప్పటికీ ఒకేసారి రద్దు కాకుండా ఉండేలా రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ప్రతి రెండేళ్లకు 1/3 సభ్యుల పదవీ విరమణ విధానాన్ని రూపొందించారు. కాబట్టే అది శాశ్వత సభగా కొనసాగుతుంది.
✍️ Mains Answer Pointers
Question 1 (150 words): భారత పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యంలో రాజ్యసభ పాత్రను మూల్యాంకనం చేయండి. ఇది రాష్ట్రాల హక్కుల పరిరక్షణా వేదికగా ఎలా పనిచేస్తుంది?
- Introduction: భారత పార్లమెంటులో రాజ్యసభ (ఎగువ సభ) రెండవ చాంబర్గా వ్యవహరిస్తూ, రాజ్యాంగంలోని ఫెడరల్ నిర్మాణాన్ని కాపాడడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుందని ప్రస్తావించండి.
- Body Point 1: చట్టాల సమీక్ష - లోక్సభ ఆదరాబాదరాగా చేసే చట్టాలను సమీక్షించి సవరణలు సూచించే రివైజింగ్ చాంబర్ గా పనిచేస్తుంది.
- Body Point 2: సమాఖ్య స్ఫూర్తి (Federalism) - 4వ షెడ్యూల్ ద్వారా రాష్ట్రాల గొంతుకను కేంద్ర స్థాయిలో వినిపించేందుకు రాజ్యసభ సభ్యులు ఒక వారధిగా నిలుస్తారు.
- Body Point 3: ప్రత్యేక అధికారాలు - ఆర్టికల్ 249 (రాష్ట్ర జాబితా అంశాలపై కేంద్రం చట్టం చేయడానికి అనుమతి) మరియు ఆర్టికల్ 312 (అఖిల భారత సర్వీసుల ఏర్పాటు) వంటివి రాజ్యసభకు మాత్రమే ఉన్న ప్రత్యేక అధికారాలు.
- Conclusion: రాజ్యసభను కేవలం చట్టాలను ఆలస్యం చేసే సంస్థగా కాకుండా, హేతుబద్ధమైన చర్చలకు వేదికగా బలోపేతం చేయాల్సిన అవసరం ఉంది.
- Data/Diagram to include: ఆర్టికల్ 249 మరియు ఆర్టికల్ 312 లను హైలైట్ చేస్తూ ఒక చిన్న ఫ్లోచార్ట్ లేదా బాక్స్.
Question 2 (250 words): ఇటీవలి రాజ్యసభ ఎన్నికలలో క్రాస్ ఓటింగ్ మరియు ధన ప్రభావం ఆందోళన కలిగిస్తున్నాయి. రాజ్యసభ ఎన్నికల ప్రక్రియలో ఉన్న లోపాలను విశ్లేషించి, సంస్కరణలను సూచించండి.
- Introduction: ఇటీవలి కాలంలో వివిధ రాష్ట్రాల్లో జరిగిన రాజ్యసభ ఎన్నికల (ఉదాహరణకు 2024 లో క్రాస్ ఓటింగ్) నేపథ్యాన్ని తెలిపి, పరోక్ష ఎన్నికల వ్యవస్థలో ఎదురవుతున్న సవాళ్లను పరిచయం చేయండి.
- Body Point 1: చారిత్రక నేపథ్యం - 2003లో క్రాస్ ఓటింగ్ను అరికట్టడానికి ఓపెన్ బ్యాలెట్ విధానాన్ని తీసుకువచ్చినప్పటికీ, ఆశించిన ఫలితాలు పూర్తిగా రాలేదు.
- Body Point 2: ప్రస్తుత సవాళ్లు - పార్టీ విప్లు వర్తించకపోవడం వల్ల ఎమ్మెల్యేలు ప్రలోభాలకు గురవుతున్నారు. ఓపెన్ బ్యాలెట్ ఉన్నా స్వతంత్ర అభ్యర్థుల ప్రవేశంతో అవినీతి పెరుగుతోంది.
- Body Point 3: రాజకీయ కోణం - డొమిసైల్ రూల్ తొలగించడం వల్ల స్థానిక సమస్యలపై అవగాహన లేని వ్యక్తులు కేవలం రాజకీయ ఆశ్రయం కోసం వేరే రాష్ట్రాల నుంచి ఎన్నికవుతున్నారు.
- Body Point 4: యాంటీ-డిఫెక్షన్ చట్టం పరిమితులు - రాజ్యసభ ఎన్నికలు సభా కార్యకలాపాల కిందకు రానందున 10వ షెడ్యూల్ నేరుగా వర్తించదని ఈసీ మరియు న్యాయస్థానాలు స్పష్టం చేయడం.
- Body Point 5: అంతర్జాతీయ పోలిక - అమెరికా సెనేట్ తరహాలో ప్రత్యక్ష ఎన్నికలు నిర్వహించాలనే డిమాండ్ లేదా జర్మనీ బుండెస్ రాట్ (Bundesrat) తరహాలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ప్రతినిధులను పంపే విధానం పరిశీలించవచ్చు.
- Body Point 6: సూచనలు/సంస్కరణలు - ఎన్నికల వ్యయ పరిమితిని రాజ్యసభ ఎన్నికలకు కూడా వర్తింపజేయడం, డొమిసైల్ నిబంధనను పునరుద్ధరించడం.
- Conclusion: రాజ్యసభ యొక్క గౌరవాన్ని, సమాఖ్య స్ఫూర్తిని కాపాడేందుకు పారదర్శకమైన ఎలక్టోరల్ సంస్కరణలు తక్షణ అవసరం అని ముగించండి.
- Data/Diagram to include: రాజ్యసభ ఎన్నికల్లో క్రాస్ ఓటింగ్ కు కారణమయ్యే అంశాలు (Money power, No Whip, No Anti-Defection applicability) చూపుతూ పాయింటర్స్.
⚠️ Examiner Trap
ఈ అంశంపై విద్యార్థులు తరచుగా చేసే 3 పొరపాట్లు:
- Trap 1: విద్యార్థులు తరచుగా రాజ్యసభ ఎన్నికలకు 'యాంటీ-డిఫెక్షన్ చట్టం' (10th Schedule) కింద వెంటనే అనర్హత వేటు పడుతుందని భావిస్తారు. సరైన వాస్తవం ఏమిటంటే, ఈ ఎన్నికలకు పార్టీ విప్ వర్తించదు కాబట్టి ఎమ్మెల్యే అనర్హతకు గురికాడు.
- Trap 2: ఒక తప్పుడు అంచనా ఏమిటంటే, ఉప ఎన్నికల్లో (Bye-elections) గెలిచిన రాజ్యసభ సభ్యుడు పూర్తి 6 సంవత్సరాల పాటు పదవిలో ఉంటారని అనుకోవడం. వాస్తవం ఏమిటంటే, ఆ సభ్యుడు పాత సభ్యుడి మిగిలిన కాలపరిమితి (Remainder term) వరకే కొనసాగుతాడు.
- Trap 3: చాలామంది విద్యార్థులు రాజ్యసభ ఎన్నికల్లో 'సీక్రెట్ బ్యాలెట్' ఉంటుందని జవాబు రాస్తారు. ఎల్లప్పుడూ గుర్తుంచుకోండి, 2003 చట్ట సవరణ తర్వాత ఇది "ఓపెన్ బ్యాలెట్" విధానంగా మార్చబడింది.
🧭 Exam Tip
- Prelims: రాజ్యసభకు సంబంధించిన స్టాటిక్ అంశాలపై (ఆర్టికల్ 80, 4వ షెడ్యూల్, ఓపెన్ బ్యాలెట్, 2003 సవరణ) నేరుగా ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఎక్కువ. 'ఉప ఎన్నికల పదవీకాలం' అనేది ఫేవరెట్ ట్రాప్.
- Mains: ఎగువ సభ (Rajya Sabha) ప్రయోజనాలు, ఇటీవలి క్రాస్ ఓటింగ్ వివాదాలు మరియు సమాఖ్య స్ఫూర్తిని కాపాడడంలో రాజ్యసభ పాత్రపై విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు ఆశించవచ్చు.
- Interview: "రాజ్యసభకు కూడా ప్రత్యక్ష ఎన్నికలు (Direct Elections) నిర్వహిస్తే ఏమవుతుంది?" అనే కోణంలో మీ అభిప్రాయాన్ని ఇంటర్వ్యూ బోర్డు అడగవచ్చు.
- Prediction: రాబోయే గ్రూప్స్ లేదా UPSC ప్రిలిమ్స్లో "రాజ్యసభ మరియు రాష్ట్ర శాసనమండలి (Article 171) ఎన్నికల పద్ధతులు - వాటి మధ్య తేడాలు" ఆధారంగా స్టేట్మెంట్-బేస్డ్ ప్రశ్న ఖచ్చితంగా ఆశించవచ్చు.