రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ 2026 జూన్ 12న తెలంగాణలోని హైదరాబాద్లోని DRDOకు చెందిన డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ & డెవలప్మెంట్ లాబొరేటరీ (DRDL) వద్ద అడ్వాన్స్డ్ వెపన్ సిస్టమ్ కాంప్లెక్స్ను ప్రారంభించారు. 'ఆపరేషన్ సిందూర్'లో దేశీయ క్షిపణి వ్యవస్థల పనితీరును ఆయన ప్రశంసించారు. దేశ రక్షణ కోసం 'మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర' పేరుతో అత్యాధునిక బహుళ-స్థాయి క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థ (Multi-level missile defence system)ను తీసుకురానున్నట్లు తెలిపారు. ఇది సైనిక, పౌర మౌలిక సదుపాయాలను రక్షించడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. మేక్-ఇన్-ఇండియా, ఆత్మనిర్భర్ భారత్ లక్ష్యాలను సాధించడంలో DRDO, ప్రైవేట్ పరిశ్రమల సమన్వయాన్ని ఆయన కొనియాడారు.
రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ 2026 జూన్ 12న తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని హైదరాబాద్లో ఉన్న డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ అండ్ డెవలప్మెంట్ లాబొరేటరీ (DRDL) వద్ద 'అడ్వాన్స్డ్ వెపన్ సిస్టమ్ కాంప్లెక్స్'ను లాంఛనంగా ప్రారంభించారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన DRDO కు చెందిన మిస్సైల్ సిస్టమ్స్ & స్ట్రాటజిక్ సిస్టమ్స్ క్లస్టర్ సేవలను ప్రశంసించారు. ముఖ్యంగా ఇటీవల జరిగిన 'ఆపరేషన్ సిందూర్'లో భారతీయ వాయు రక్షణ వ్యవస్థలు శత్రువుల వైమానిక ముప్పులను తిప్పికొట్టిన విధానాన్ని ఆయన గుర్తుచేశారు.
ఈ కార్యక్రమం 2026 జూన్ 12న జరిగింది. తెలంగాణ రాష్ట్ర రాజధాని హైదరాబాద్లోని డాక్టర్ APJ అబ్దుల్ కలాం మిస్సైల్ కాంప్లెక్స్ ప్రాంగణంలో ఉన్న డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ & డెవలప్మెంట్ లాబొరేటరీ (DRDL)లో ఈ నూతన సదుపాయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. భౌగోళికంగా దక్షిణ భారతదేశంలో ఉన్న హైదరాబాద్, భారతదేశ రక్షణ మరియు క్షిపణి పరిశోధనలకు (Missile hub) ప్రధాన కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
ప్రపంచవ్యాప్తంగా అత్యాధునిక 'బహుళ-స్థాయి క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థలు' (Multi-layered air defence systems) కలిగిన అమెరికా (పాట్రియాట్, THAAD), రష్యా (S-400), ఇజ్రాయెల్ (ఐరన్ డోమ్) సరసన 'మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర' ద్వారా భారతదేశం చేరనుంది. ముఖ్యంగా మధ్యప్రాచ్య (Middle East) దేశాల సంఘర్షణల దృష్ట్యా, గగనతల రక్షణ వ్యవస్థల ప్రాముఖ్యత ప్రపంచవ్యాప్తంగా పెరిగింది. బ్రహ్మోస్, ఆకాష్ క్షిపణుల విజయాలతో, భారత్ ఇప్పుడు గ్లోబల్ టెక్నాలజీ ఎకోసిస్టమ్లో పోటీపడే స్థాయికి ఎదిగింది.
Core Concept: బాలిస్టిక్ క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థ (Ballistic Missile Defence System - BMD)
Q1. రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ అడ్వాన్స్డ్ వెపన్ సిస్టమ్ కాంప్లెక్స్ను ఎక్కడ ప్రారంభించారు? [Easy]
A) బాలాసోర్, ఒడిశా
B) పోఖ్రాన్, రాజస్థాన్
C) హైదరాబాద్, తెలంగాణ
D) బెంగళూరు, కర్ణాటక
Answer: C
Explanation: రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ 2026 జూన్ 12న తెలంగాణలోని హైదరాబాద్లో ఉన్న DRDL (డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ & డెవలప్మెంట్ లాబొరేటరీ) వద్ద దీన్ని ప్రారంభించారు.
Q2. ఏ ఆపరేషన్ సమయంలో భారతీయ స్వదేశీ క్షిపణి వ్యవస్థలు అద్భుత పనితీరు కనబరిచాయని రక్షణ మంత్రి ప్రశంసించారు? [Easy]
A) ఆపరేషన్ శక్తి
B) ఆపరేషన్ సిందూర్
C) ఆపరేషన్ విజయ్
D) ఆపరేషన్ కాక్టస్
Answer: B
Explanation: 'ఆపరేషన్ సిందూర్'లో దేశీయ గగనతల రక్షణ వ్యవస్థ శత్రువుల ముప్పును సమర్థవంతంగా అడ్డుకుందని రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ పేర్కొన్నారు.
Q3. 'మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర' కింది వాటిలో దేనికి సంబంధించినది? [Moderate]
A) నౌకాదళంలో కొత్త జలాంతర్గాముల తయారీ
B) భారతదేశపు బహుళ-స్థాయి క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థ
C) అంతరిక్షంలో శాటిలైట్లను ధ్వంసం చేసే యాంటీ-శాటిలైట్ మిషన్
D) సరిహద్దుల్లోని నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టు
Answer: B
Explanation: ప్రధానమంత్రి 2025లో ప్రకటించిన 'మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర' అనేది ఆధునిక భారతదేశానికి చెందిన అత్యాధునిక బహుళ-స్థాయి (multi-layered) క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థ.
Q4. మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర భద్రతా వ్యవస్థ ఎన్ని పొరలతో (layers) నిర్మించబడుతుందని రక్షణ మంత్రి తెలిపారు? [Moderate]
A) రెండు పొరలు (Two-layered)
B) మూడు పొరలు (Three-layered)
C) ఐదు పొరలు (Five-layered)
D) నాలుగు పొరలు (Four-layered)
Answer: B
Explanation: పౌరులకు ఎలాంటి అసౌకర్యం కలగకుండా, సైనిక, పౌర మౌలిక సదుపాయాలకు రక్షణ కల్పించేలా ఇది మూడు పొరల (three-layered) భద్రతను కలిగి ఉంటుందని మంత్రి తెలిపారు.
Q5. DRDO కు చెందిన ఆకాష్ మరియు బ్రహ్మోస్ ఏ రంగానికి సంబంధించిన విజయాలకు ప్రతీకలుగా నిలిచాయి? [Moderate]
A) సైబర్ సెక్యూరిటీ నెట్వర్క్
B) క్లోన్డ్ అగ్రికల్చర్ డెవలప్మెంట్
C) రక్షణ సాంకేతిక ఎకోసిస్టమ్ మరియు క్షిపణి వ్యవస్థలు
D) లోతైన సముద్ర అన్వేషణ వ్యవస్థలు
Answer: C
Explanation: ఆకాష్ మరియు బ్రహ్మోస్ వంటి క్షిపణులు ప్రపంచ రక్షణ సాంకేతిక పర్యావరణ వ్యవస్థలో పోటీ పడగల భారతీయ (DRDO) సామర్థ్యాలను నిరూపించాయని రక్షణ మంత్రి స్పష్టం చేశారు.
Q6. యుద్ధతంత్రంలో జాతీయ భద్రతా ప్రయోజనాలను కాపాడేందుకు కీలకమైన 'డెటరెన్స్' (Deterrence) అనగా ఏమిటి? [Tricky]
A) శత్రువుల దాడిని తట్టుకుని వెంటనే కోలుకునే సామర్థ్యం
B) శాంతి చర్చల ద్వారా యుద్ధాన్ని నివారించే దౌత్య ప్రక్రియ
C) శత్రువుల మనసులో భయాన్ని కల్పించడం ద్వారా దాడులకు పాల్పడకుండా నిరోధించే సామర్థ్యం
D) సరిహద్దుల్లో ఆర్థిక దిగ్బంధనం చేయడం
Answer: C
Explanation: డెటరెన్స్ (Deterrence) అనగా శత్రువుల మనసులో భయాన్ని నాటడం ద్వారా, వారు దాడి చేస్తే తగిన గుణపాఠం తప్పదని హెచ్చరించి దాడులను నిరోధించే సామర్థ్యం. ('రెసిలెన్స్' అనగా దాడిని తట్టుకుని కోలుకోవడం).
Q7. ఇటీవల రక్షణ మంత్రి చేసిన ప్రసంగం ప్రకారం, ఆధునిక యుద్ధ స్వభావాన్ని (Nature of warfare) మారుస్తున్న సాంకేతికతలు ఏవి? [Tricky]
A) ట్రెంచ్ వార్ఫేర్ మరియు పాత తరహా బయో-వెపన్స్
B) కేవలం న్యూక్లియర్ జలాంతర్గాములు మాత్రమే
C) ప్రెసిషన్-స్ట్రైక్ సామర్థ్యాలు, హైపర్సోనిక్ ఆయుధాలు మరియు ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్
D) సాంప్రదాయ పదాతిదళ ఆయుధాలు మరియు బంకర్లు
Answer: C
Explanation: ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్, హైపర్సోనిక్ ఆయుధాలు, అటానమస్ ప్లాట్ఫారమ్లు మరియు అడ్వాన్స్డ్ సెన్సార్ టెక్నాలజీలు ఆధునిక యుద్ధ స్వభావాన్ని పూర్తిగా మారుస్తున్నాయని రాజ్నాథ్ సింగ్ పేర్కొన్నారు.
Q8. రక్షణ ఉత్పత్తికి సంబంధించి రక్షణ మంత్రి ప్రధానంగా ఏ అంశంపై నొక్కిచెప్పారు? [Tricky]
A) పూర్తిగా విదేశీ దిగుమతులపై ఆధారపడటం
B) కేవలం సైన్యం మాత్రమే ఆయుధాలను ఉత్పత్తి చేయడం
C) పరిశోధన అభివృద్ధి (R&D) నుండి భారీ స్థాయి ఉత్పత్తికి (large-scale production) సాంకేతికతను వేగంగా బదిలీ చేయడం
D) రక్షణ రంగంలో ప్రైవేట్ పరిశ్రమల భాగస్వామ్యాన్ని నిషేధించడం
Answer: C
Explanation: సాంకేతిక ఆధిక్యత మాత్రమే కాకుండా, పరిశోధన అభివృద్ధి (R&D) నుండి భారీ స్థాయి ఉత్పత్తికి టెక్నాలజీని వేగంగా బదిలీ చేయడం కూడా యుద్ధంలో విజయానికి అంతే ముఖ్యం అని రక్షణ మంత్రి తెలిపారు.
PYQ 1:
'మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర'కు సంబంధించి కింది వాటిలో సరైనది ఏది?
A) ఇది సముద్ర మార్గంలో వాణిజ్యాన్ని రక్షించే నావికాదళ ప్రాజెక్టు.
B) ఇది ఆధునిక భారతదేశానికి రక్షణ కల్పించే బహుళ-స్థాయి క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థ.
C) ఇది ఉగ్రవాదులకు వ్యతిరేకంగా కాశ్మీర్ లో చేపట్టిన సైనిక ఆపరేషన్.
D) ఇది ఇస్రో చేపట్టిన కొత్త సోలార్ మరియు లూనార్ మిషన్.
Answer: B
Explanation: 'మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర' అనేది PM మోదీ 2025లో ప్రకటించిన బహుళ-స్థాయి (multi-layered) క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థ.
PYQ 2:
ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచిన డిఫెన్స్ టెక్నాలజీలకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. 'మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర' కేవలం సైనిక స్థావరాలకు మాత్రమే కాకుండా పౌర మౌలిక సదుపాయాలకు కూడా రక్షణ కల్పిస్తుంది.
2. 'ఆపరేషన్ సిందూర్'లో భారత గగనతల రక్షణ వ్యవస్థలు శత్రు దాడులను సమర్థవంతంగా అడ్డుకున్నాయి.
3. జాతీయ భద్రత దృష్ట్యా దాడిని తట్టుకుని తిరిగి కోలుకునే సామర్థ్యాన్ని 'డెటరెన్స్' (Deterrence) అంటారు.
పైన పేర్కొన్న వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 2 మరియు 3 మాత్రమే
C) 1 మరియు 3 మాత్రమే
D) పైవన్నీ
Answer: A
Explanation: వాక్యం 1, 2 సరైనవి. వాక్యం 3 తప్పు, ఎందుకంటే దాడిని తట్టుకుని కోలుకునే సామర్థ్యాన్ని 'రెసిలెన్స్' (Resilience) అంటారు. డెటరెన్స్ అనగా శత్రువుకు భయం కల్పించడం.
PYQ 3:
కింది వాటిని జతపరచండి:
1. మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర -- a) దాడిని తట్టుకుని తిరిగి పుంజుకునే సామర్థ్యం
2. ఆపరేషన్ సిందూర్ -- b) స్వదేశీ గగనతల క్షిపణి వ్యవస్థల అద్భుత పనితీరు
3. రెసిలెన్స్ (Resilience) -- c) బహుళ-స్థాయి క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థ
4. డెటరెన్స్ (Deterrence) -- d) శత్రువు మనసులో భయాన్ని కలిగించే సామర్థ్యం
సరైన జవాబును ఎంచుకోండి:
A) 1-c, 2-b, 3-a, 4-d
B) 1-b, 2-c, 3-d, 4-a
C) 1-c, 2-b, 3-d, 4-a
D) 1-a, 2-d, 3-c, 4-b
Answer: A
Explanation: మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర ఒక రక్షణ వ్యవస్థ (c), ఆపరేషన్ సిందూర్ లో స్వదేశీ క్షిపణుల పాత్ర ఉంది (b), రెసిలెన్స్ అంటే తట్టుకుని పుంజుకోవడం (a), డెటరెన్స్ అంటే శత్రువులో భయం కలిగించడం (d).
Question 1 (150 words): భారతదేశ జాతీయ భద్రతను పెంపొందించడంలో DRDO పాత్రను వివరిస్తూ, 'మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర' యొక్క ప్రాముఖ్యతను చర్చించండి.
భారత జాతీయ భద్రత మరియు స్వావలంబన (Aatmanirbhar Bharat) సాధనలో రక్షణ పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి సంస్థ (DRDO) కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది. ఆకాష్ మరియు బ్రహ్మోస్ వంటి క్షిపణి వ్యవస్థల విజయాలు భారతదేశం గ్లోబల్ డిఫెన్స్ టెక్నాలజీ రంగంలో బలమైన శక్తిగా ఎదిగిందని నిరూపిస్తున్నాయి. ఇటీవల, 2026 జూన్ 12న హైదరాబాద్లోని DRDL లో ప్రారంభించిన అడ్వాన్స్డ్ వెపన్ సిస్టమ్ కాంప్లెక్స్ ఈ దిశగా మరో ముందడుగు.
ఈ నేపథ్యంలో 'మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర' అత్యంత ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. ఇది 2025లో ప్రకటించబడిన బహుళ-స్థాయి (three-layered) క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థ. దీని ప్రధాన ఉద్దేశం కేవలం సైనిక స్థావరాలను రక్షించడమే కాకుండా, పౌర మౌలిక సదుపాయాలకు కూడా గగనతల ముప్పుల (Aerial threats) నుండి భద్రత కల్పించడం. 'ఆపరేషన్ సిందూర్'లో స్వదేశీ వాయు రక్షణ వ్యవస్థలు శత్రు దాడులను సమర్థవంతంగా అడ్డుకున్న తీరు దీని ఆవశ్యకతను తెలియజేస్తుంది. ముగింపుగా, కేవలం సాంకేతిక ఆధిపత్యం మాత్రమే కాకుండా, పరిశోధనల నుండి భారీ-స్థాయి ఉత్పత్తికి (large-scale production) సాంకేతికతను వేగంగా బదిలీ చేయగలిగినప్పుడే దేశ భద్రత మరింత సుస్థిరం అవుతుంది.
Question 2 (250 words): "ప్రస్తుత వేగంగా మారుతున్న ఆధునిక యుద్ధ స్వభావంలో 'రెసిలెన్స్' మరియు 'డెటరెన్స్' (Resilience and Deterrence) అనేవి జాతీయ భద్రతకు మూలస్థంభాలు." ఈ వ్యాఖ్యను పరిశీలిస్తూ, 'ఆత్మనిర్భర్ భారత్' మరియు మేక్-ఇన్-ఇండియా కింద రక్షణ రంగంలో వస్తున్న మార్పులను విశ్లేషించండి.
ఆధునిక యుద్ధ పద్ధతులు (Nature of Modern Warfare) అత్యంత వేగంగా మారుతున్నాయి. ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్, హైపర్సోనిక్ ఆయుధాలు, అటానమస్ ప్లాట్ఫారమ్లు మరియు ప్రెసిషన్-స్ట్రైక్ సామర్థ్యాలు సాంప్రదాయ యుద్ధ నియమాలను పునర్నిర్వచిస్తున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో జాతీయ భద్రతను కాపాడుకోవడానికి రెండు అంశాలు అత్యంత కీలకం: ఒకటి 'రెసిలెన్స్' (స్థితిస్థాపకత) - శత్రువుల దాడిని తట్టుకుని వెంటనే కోలుకునే సామర్థ్యం. రెండవది 'డెటరెన్స్' (నివారణ) - శత్రువు దాడి చేస్తే అంతే స్థాయిలో ప్రతిదాడి ఉంటుందనే భయాన్ని శత్రువు మనసులో నాటడం.
ఈ రెండు లక్ష్యాలను సాధించడానికి ఇతర దేశాలపై ఆధారపడటం ప్రమాదకరం. అందుకే గత 12 ఏళ్లుగా భారత ప్రభుత్వం రక్షణ రంగంలో 'మేక్-ఇన్-ఇండియా' మరియు 'ఆత్మనిర్భర్ భారత్' విధానాలను ప్రోత్సహిస్తోంది. 2026 జూన్ 12న హైదరాబాద్లోని DRDL లో రక్షణ మంత్రి ప్రారంభించిన 'అడ్వాన్స్డ్ వెపన్ సిస్టమ్ కాంప్లెక్స్' ఈ స్వదేశీకరణ ప్రయత్నాలకు నిదర్శనం. ఆపరేషన్ సిందూర్ సమయంలో మన గగనతల రక్షణ వ్యవస్థల పనితీరు, స్వదేశీ పరిజ్ఞానంతో రూపొందిన ఆకాష్ మరియు బ్రహ్మోస్ క్షిపణుల విజయాలు మన దేశీయ R&D ఎకోసిస్టమ్ బలాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి.
అంతేగాక, ప్రధానమంత్రి ప్రకటించిన 'మిషన్ సుదర్శన్ చక్ర' ద్వారా మూడు పొరల గగనతల భద్రతా వ్యవస్థ దేశానికి అందుబాటులోకి రానుంది. ఇది పౌర మరియు సైనిక ఆస్తులకు రక్షణ కవచంగా నిలుస్తుంది.
భవిష్యత్తు మార్గం: యుద్ధంలో పూర్తి విజయం సాధించాలంటే కేవలం ల్యాబ్లలో సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేస్తే సరిపోదు. DRDO, సైనిక దళాలు, మరియు ప్రైవేట్ పరిశ్రమలు/MSMEలు ఒకే వ్యవస్థగా (Integrated ecosystem) పనిచేసి, పరిశోధనలను వేగంగా భారీ-స్థాయి ఉత్పత్తికి (large-scale production) బదిలీ చేయాలి. అప్పుడే మారుతున్న భౌగోళిక రాజకీయ పరిస్థితులలో భారతదేశం వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలను కాపాడుకోగలదు.