జూన్ 16, 2026 న, న్యూఢిల్లీలో కేంద్ర హోంమంత్రి అమిత్ షా అధ్యక్షతన జరిగిన సమావేశంలో యమునా నది పునరుద్ధరణకు ఉద్దేశించిన కిషౌ బహుళార్ధసాధక డ్యామ్ ప్రాజెక్టు (Kishau Multipurpose Dam Project) పై ఏకాభిప్రాయం కుదిరింది. హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, ఢిల్లీ, ఉత్తర ప్రదేశ్, హర్యానా, రాజస్థాన్ రాష్ట్రాలు ఈ ప్రాజెక్టు అమలు కోసం అవగాహన ఒప్పందం (MoU) కుదుర్చుకోనున్నాయి. నీటి విభాగానికి అయ్యే వ్యయంలో 90% కేంద్ర ప్రభుత్వం సహాయంగా భరించనుండగా, 10% నిధులను 6 రాష్ట్రాలు పంచుకుంటాయి. ఈ నిర్ణయం యమునా నదిలో స్వచ్ఛమైన నీటి ప్రవాహాన్ని పెంచి, ఉత్తర భారతదేశ నీటి మరియు విద్యుత్ అవసరాలను తీర్చడంలో కీలక మైలురాయి కానుంది.
జూన్ 16, 2026 న న్యూఢిల్లీలో కేంద్ర హోంమంత్రి శ్రీ అమిత్ షా అధ్యక్షతన జరిగిన అత్యున్నత స్థాయి సమావేశంలో యమునా నది పునరుద్ధరణ కోసం ఉద్దేశించిన కిషౌ డ్యామ్ ప్రాజెక్టుపై ఏకాభిప్రాయం కుదిరింది. చాలా కాలంగా పెండింగ్లో ఉన్న ఈ ప్రాజెక్టు అమలుకు హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, ఢిల్లీ, ఉత్తర ప్రదేశ్, హర్యానా, రాజస్థాన్ రాష్ట్రాలు ఒక అవగాహన ఒప్పందం (MoU) కుదుర్చుకునేందుకు అంగీకరించాయి.
ఈ చారిత్రాత్మక సమావేశం 16 జూన్ 2026న దేశ రాజధాని న్యూఢిల్లీలో జరిగింది. ఈ ప్రాజెక్టు భౌతికంగా ఉత్తరాఖండ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్రాల భౌగోళిక సరిహద్దుల వద్ద నిర్మించబడుతుంది.
అంతర్జాతీయంగా అమెరికాలోని టేనస్సీ వ్యాలీ అథారిటీ (TVA) వంటి నదీ లోయ అభివృద్ధి నమూనాలతో భారత బహుళార్ధసాధక ప్రాజెక్టులు పోల్చదగినవి. జాతీయ స్థాయిలో ఒకే ప్రాజెక్టు కోసం ఏకంగా 6 రాష్ట్రాలు ఒకే వేదికపైకి వచ్చి నీటి వ్యయాన్ని మరియు విద్యుత్ వాటాలను పంచుకునే ఒప్పందం చేసుకోవడం ప్రపంచంలోని అరుదైన జల దౌత్య (Water Diplomacy) విజయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.
Core Concept: అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల పరిష్కారం (Inter-State River Water Disputes)
Q1. కిషౌ బహుళార్ధసాధక డ్యామ్ ప్రాజెక్టు ఒప్పందంలో ఎన్ని రాష్ట్రాలు భాగస్వామ్యంగా ఉన్నాయి? [Easy]
A) 4
B) 5
C) 6
D) 7
Answer: C
Explanation: ఈ ప్రాజెక్టులో హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, ఢిల్లీ, యూపీ, హర్యానా, మరియు రాజస్థాన్ అనే మొత్తం 6 రాష్ట్రాలు భాగస్వాములుగా ఉన్నాయి.
Q2. కిషౌ ప్రాజెక్టులో నీటి విభాగానికి అయ్యే వ్యయంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఎంత శాతం నిధులను భరించనుంది? [Easy]
A) 50%
B) 60%
C) 75%
D) 90%
Answer: D
Explanation: సమావేశంలో తీసుకున్న నిర్ణయం ప్రకారం ప్రాజెక్టు నీటి విభాగానికి అయ్యే వ్యయంలో 90 శాతాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం కేంద్ర సహాయంగా (Central Assistance) అందిస్తుంది.
Q3. కిషౌ బహుళార్ధసాధక ప్రాజెక్టు ఏ నది పునరుద్ధరణ లక్ష్యంతో ముందుకు తీసుకురాబడింది? [Moderate]
A) గంగా నది
B) యమునా నది
C) సట్లేజ్ నది
D) నర్మదా నది
Answer: B
Explanation: కిషౌ డ్యామ్ ప్రాజెక్టు యమునా నదిలో స్వచ్ఛమైన నీటి ప్రవాహాన్ని పెంచి, ఆ నదిని పునరుద్ధరించడానికి (rejuvenation) ఉద్దేశించబడింది.
Q4. కిషౌ ప్రాజెక్టు ఒప్పందం ప్రకారం, విద్యుత్ వ్యయం భరిస్తున్నందుకు ప్రతిఫలంగా ఏ రాష్ట్రం యొక్క నీటి వాటాను ఢిల్లీ మరియు రాజస్థాన్ లకు కేటాయించారు? [Moderate]
A) ఉత్తరాఖండ్
B) హర్యానా
C) హిమాచల్ ప్రదేశ్
D) ఉత్తర ప్రదేశ్
Answer: C
Explanation: హిమాచల్ ప్రదేశ్ యొక్క పవర్ కాంపోనెంట్ ఖర్చులను పంచుకున్నందుకు గాను, ఆ రాష్ట్ర నీటి వాటాను ఢిల్లీ మరియు రాజస్థాన్ లకు కేటాయించారు.
Q5. 16 జూన్ 2026 న కిషౌ ప్రాజెక్టు ఒప్పందం ఏ కేంద్ర మంత్రి అధ్యక్షతన జరిగిన సమావేశంలో ఖరారైంది? [Moderate]
A) రక్షణ మంత్రి శ్రీ రాజ్నాథ్ సింగ్
B) ఆర్థిక మంత్రి శ్రీమతి నిర్మలా సీతారామన్
C) జలశక్తి మంత్రి శ్రీ సీ.ఆర్. పాటిల్
D) హోం మరియు సహకార శాఖ మంత్రి శ్రీ అమిత్ షా
Answer: D
Explanation: కేంద్ర హోం మరియు సహకార శాఖ మంత్రి శ్రీ అమిత్ షా చొరవతో ఆయన అధ్యక్షతన జరిగిన సమావేశంలో ఈ ఒప్పందం కుదిరింది.
Q6. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల పంపిణీకి సంబంధించిన వివాదాల పరిష్కారం గురించి భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ తెలుపుతుంది? [Tricky]
A) ఆర్టికల్ 260
B) ఆర్టికల్ 262
C) ఆర్టికల్ 268
D) ఆర్టికల్ 275
Answer: B
Explanation: ఆర్టికల్ 262 ప్రకారం అంతర్రాష్ట్ర నదులు లేదా నదీ లోయల జలాల వినియోగం, పంపిణీ లేదా నియంత్రణపై వచ్చే వివాదాల పరిష్కారానికి పార్లమెంట్ చట్టం చేయవచ్చు.
Q7. కిషౌ ప్రాజెక్ట్ వ్యయ పంపిణీకి సంబంధించి ఈ క్రింది వాటిలో ఖచ్చితంగా సరైనది ఏది? [Tricky]
A) మొత్తం ప్రాజెక్టు వ్యయంలో 90% కేంద్రం భరిస్తుంది.
B) నీటి విభాగానికి సంబంధించిన వ్యయంలో 90% కేంద్రం భరిస్తుంది.
C) విద్యుత్ విభాగానికి అయ్యే వ్యయంలో 90% కేంద్రం భరిస్తుంది.
D) కేంద్ర ప్రభుత్వం 10% నిధులను మాత్రమే అందిస్తుంది.
Answer: B
Explanation: ప్రాజెక్టు మొత్తం వ్యయానికి కాదు, కేవలం "నీటి విభాగానికి" (water component) అయ్యే వ్యయంలో మాత్రమే 90% కేంద్రం భరిస్తుందని ప్రభుత్వ ప్రకటన స్పష్టం చేసింది.
Q8. కిషౌ బహుళార్ధసాధక ప్రాజెక్టును ఆమోదం కోసం తదుపరి ఎవరి ముందుకు తీసుకువెళతారు? [Tricky]
A) సుప్రీం కోర్టు ట్రిబ్యునల్
B) కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ
C) కేంద్ర మంత్రివర్గం (Union Cabinet)
D) జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ (NGT)
Answer: C
Explanation: 6 రాష్ట్రాలు అవగాహన ఒప్పందం (MoU) పై సంతకం చేసిన తరువాత, కిషౌ బహుళార్ధసాధక ప్రాజెక్టును తదుపరి ఆమోదం కోసం కేంద్ర మంత్రివర్గం (Union Cabinet) ముందు ఉంచుతారు.
PYQ 1:
అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టం (Inter-State Water Disputes Act) ను పార్లమెంటు ఏ సంవత్సరంలో ఆమోదించింది?
A) 1950
B) 1956
C) 1972
D) 1986
Answer: B
Explanation: ⚠️ [SOURCE NEEDED] రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 262 కు లోబడి పార్లమెంటు 1956లో అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల చట్టాన్ని ఆమోదించింది.
PYQ 2:
కిషౌ బహుళార్ధసాధక డ్యామ్ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి క్రింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:
1. ఈ ప్రాజెక్టు ప్రధానంగా యమునా నది పునరుద్ధరణ కోసం ఉద్దేశించబడింది.
2. ప్రాజెక్టు నీటి విభాగానికి అయ్యే వ్యయంలో 90 శాతం నిధులను ఆరు రాష్ట్రాలు ఉమ్మడిగా భరిస్తాయి.
3. విద్యుత్ భాగం వ్యయాన్ని పంచుకున్నందుకు ప్రతిఫలంగా హిమాచల్ ప్రదేశ్ నీటి వాటాను ఢిల్లీ మరియు రాజస్థాన్ లకు కేటాయించారు.
పై వాటిలో సరైన వ్యాఖ్య(లు) ఏది/ఏవి?
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 1 మరియు 3 మాత్రమే
C) 2 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: B
Explanation: వ్యాఖ్య 1 మరియు 3 సరైనవి. వ్యాఖ్య 2 తప్పు, ఎందుకంటే నీటి విభాగానికి అయ్యే వ్యయంలో 90 శాతాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం భరిస్తుంది, ఆరు రాష్ట్రాలు కేవలం 10 శాతం మాత్రమే భరిస్తాయి.
PYQ 3:
ప్రతిపాదన (A): కిషౌ బహుళార్ధసాధక ప్రాజెక్టు నిర్మాణం ద్వారా యమునా నదిలో స్వచ్ఛమైన నీటి ప్రవాహం పెరిగి పర్యావరణ సమతుల్యత మెరుగుపడుతుంది.
కారణం (R): కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రాజెక్టు నీటి విభాగం వ్యయంలో 90 శాతాన్ని భరించడానికి మరియు 6 రాష్ట్రాలు ఈ మేరకు ఒక ఒప్పందానికి రావడానికి అంగీకరించాయి.
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కు సరైన వివరణ.
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు సరైన వివరణ కాదు.
C) A సరైనది కానీ R తప్పు.
D) A తప్పు కానీ R సరైనది.
Answer: B
Explanation: రెండు వ్యాఖ్యలు స్వతంత్రంగా సరైనవే. కానీ కేంద్రం 90% నిధులు భరించడం అనేది పర్యావరణ సమతుల్యత మెరుగుపడటానికి నేరుగా కారణం కాదు, ఈ ఒప్పందం ప్రాజెక్టును కార్యరూపంలోకి తీసుకురావడానికి పాలనాపరమైన ముందడుగు మాత్రమే. కాబట్టి R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు.
Question 1 (150 words): అంతర్రాష్ట్ర జల వివాదాల పరిష్కారంలో 'సహకార సమాఖ్యవాదం' (Cooperative Federalism) పాత్రను కిషౌ బహుళార్ధసాధక ప్రాజెక్టు తాజా పరిణామాల నేపథ్యంలో విశ్లేషించండి.
కిషౌ బహుళార్ధసాధక ప్రాజెక్టుపై 16 జూన్ 2026న 6 రాష్ట్రాల మధ్య కుదిరిన ఏకాభిప్రాయం భారతదేశంలో సహకార సమాఖ్యవాదానికి (Cooperative Federalism) అత్యుత్తమ ఉదాహరణ. రెండు కంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల మధ్య నదీ జలాల పంపిణీ తరచుగా న్యాయపరమైన వివాదాలకు మరియు రాజకీయ ఘర్షణలకు దారితీస్తుంది.
అయితే, ఈ ప్రాజెక్టులో కేంద్ర హోంమంత్రిత్వ శాఖ మధ్యవర్తిత్వంతో హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, ఢిల్లీ, యూపీ, హర్యానా మరియు రాజస్థాన్ రాష్ట్రాలు సామరస్యంగా ఒక అవగాహన ఒప్పందానికి రావడం గమనార్హం. "చర్చల ద్వారా పరిష్కారాలు" అనే సూత్రంతో రాష్ట్రాలు పరస్పర ప్రయోజనాల కోసం రాజీ పడ్డాయి. ముఖ్యంగా, విద్యుత్ వ్యయాన్ని పంచుకున్నందుకు ప్రతిఫలంగా హిమాచల్ ప్రదేశ్ తన నీటి వాటాను ఢిల్లీ, రాజస్థాన్లకు బదిలీ చేయడం క్రాస్-స్టేట్ కోఆపరేషన్ (cross-state cooperation) కు నిదర్శనం. అలాగే కేంద్రం 90% నీటి విభాగం వ్యయాన్ని భరించడం ద్వారా రాష్ట్రాలపై భారాన్ని తగ్గించింది.
ముగింపుగా, వివాదాలను న్యాయస్థానాల ద్వారా కాకుండా, ఇలాంటి భాగస్వామ్య ఒప్పందాల ద్వారా పరిష్కరించుకోవడం వల్ల జాతీయ ప్రాజెక్టులు వేగవంతంగా పూర్తయి సమగ్ర ఆర్థిక, సామాజిక అభివృద్ధి సాధ్యమవుతుంది.
Question 2 (250 words): యమునా నది పర్యావరణ క్షీణతకు గల కారణాలను విశ్లేషించి, కిషౌ డ్యామ్ వంటి ప్రాజెక్టులు నదీ పునరుద్ధరణ మరియు ఉత్తర భారతదేశ భవిష్యత్ నీటి అవసరాలను తీర్చడంలో ఎంతవరకు సహాయపడతాయో చర్చించండి.
యమునా నది ఉత్తర భారతదేశానికి జీవనాడి అయినప్పటికీ, పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు, శుద్ధి చేయని మురుగునీరు మరియు వ్యవసాయ రసాయనాల వల్ల విపరీతమైన పర్యావరణ క్షీణతను ఎదుర్కొంటోంది. వేసవి కాలంలో నదిలో సహజ నీటి ప్రవాహం (environmental flow) దాదాపుగా ఆగిపోవడం వల్ల కాలుష్యం మరింత కేంద్రీకృతమవుతుంది, ముఖ్యంగా ఢిల్లీ మరియు ఆగ్రా సమీపంలో ఇది "డెడ్ రివర్" గా మారుతుంది.
ఈ సమస్యలను అధిగమించడానికి, ఇటీవల 6 రాష్ట్రాల మధ్య కుదిరిన కిషౌ బహుళార్ధసాధక డ్యామ్ ప్రాజెక్టు ఒప్పందం ఆశాజనకమైన అడుగు. చారిత్రకంగా 2008లో జాతీయ హోదా పొందిన ఈ ప్రాజెక్టు దశాబ్దాలుగా నత్తనడకన సాగింది. తాజా ఒప్పందంతో (కేంద్రం 90% నిధులు భరించడం) దీని నిర్మాణానికి మార్గం సుగమమైంది.
ప్రాజెక్టు ఉపయోగాలు బహుముఖంగా ఉన్నాయి. పర్యావరణ పరంగా, ఈ డ్యామ్ বর্ষాకాలంలో వరద నీటిని నిల్వ చేసి, పొడి వాతావరణంలో యమునా నదిలోకి నిరంతరం నీటిని విడుదల చేస్తుంది. తద్వారా నదిలో కనీస ప్రవాహం (base flow) నిర్వహించబడి, కాలుష్య తీవ్రత పలుచబడుతుంది మరియు నది పునరుద్ధరణ (rejuvenation) సాధ్యమవుతుంది. ఆర్థిక మరియు సామాజిక పరంగా, హిమాచల్ ప్రదేశ్ తన విద్యుత్ వ్యయాన్ని ఢిల్లీ, రాజస్థాన్ లతో పంచుకోవడం ద్వారా, ఆ రాష్ట్రాలకు తన నీటి వాటాను అందిస్తుంది. దీనివల్ల వేసవిలో తీవ్ర నీటి కొరత ఎదుర్కొనే ఢిల్లీ, రాజస్థాన్ నగరాలకు శాశ్వత తాగునీటి భద్రత ఏర్పడుతుంది.
ముగింపుగా, కిషౌ వంటి బహుళార్ధసాధక ప్రాజెక్టులు కేవలం మౌలిక సదుపాయాల కల్పన మాత్రమే కాకుండా, పర్యావరణ పరిరక్షణ, కాలుష్య నియంత్రణ మరియు వనరుల పంపిణీలో రాష్ట్రాల మధ్య సమన్వయాన్ని పెంపొందించడానికి సమగ్ర పరిష్కారాలుగా పనిచేస్తాయి. ఈ విధానం భవిష్యత్తులో దేశంలోని ఇతర నదీ వివాదాలకు ఆదర్శంగా నిలవాలి.
ప్రిలిమ్స్ కోసం ఎగ్జామినర్లు ఖచ్చితమైన డేటాపై (కేంద్రం భరించే 90% వాటా), ప్రాజెక్టులో పాలుపంచుకున్న 6 రాష్ట్రాల పేర్లు, మరియు ఆర్టికల్ 262 పై ప్రశ్నలు అడగవచ్చు. మెయిన్స్ లో GS Paper 2 కింద 'సహకార సమాఖ్యవాదం' మరియు GS Paper 3 లో 'పర్యావరణ పరిరక్షణ మరియు నదుల అనుసంధానం/నిర్వహణ' కోణంలో విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్న ఆశించవచ్చు. ఇంటర్వ్యూ దశలో, అంతర్రాష్ట్ర జలవివాదాల పరిష్కారానికి కేంద్ర ప్రభుత్వ చొరవపై మీ అభిప్రాయం అడిగే అవకాశం ఉంది. భవిష్యత్తు పరీక్షల్లో "టేనస్సీ వ్యాలీ ప్రాజెక్ట్" మోడల్ తో భారతీయ బహుళార్ధసాధక ప్రాజెక్టుల పోలిక ఒక "హై-ప్రాబబిలిటీ" ప్రశ్న కావచ్చు.