యూత్ కో:ల్యాబ్ నేషనల్ ఇన్నోవేషన్ ఛాలెంజ్ 2026 విజేతలుగా నిలిచిన 6 స్టార్టప్‌లు

What Happened

యూత్ కో:ల్యాబ్ నేషనల్ ఇన్నోవేషన్ ఛాలెంజ్ 2026 ముగింపు దశలో భాగంగా అత్యుత్తమ ప్రదర్శన చేసిన 6 సస్టైనబిలిటీ స్టార్టప్‌లను అధికారికంగా సత్కరించారు. పర్యావరణ అనుకూల వస్త్రాలు (Sustainable Textiles), సర్క్యులర్ ఎకానమీ (Circular Economy), స్థిరమైన ఆహార వ్యవస్థలు మరియు జల సంరక్షణ అనే మూడు ప్రధాన రంగాలలో వినూత్న పరిష్కారాలను చూపినందుకు ఈ స్టార్టప్‌లను ఎంపిక చేశారు. తుది మూల్యాంకనం అనంతరం ముగ్గురు విజేతలను, ముగ్గురు రన్నరప్‌లను జ్యూరీ ప్రకటించింది.

When & Where

ఈ ఛాలెంజ్ తుది రౌండ్ మరియు ప్రాంతీయ ఇమ్మర్షన్ బూట్‌క్యాంప్ (Regional Immersion Bootcamp) 15 జూన్ నుండి 19 జూన్ 2026 వరకు తెలంగాణలోని హైదరాబాద్‌లో గల ప్రసిద్ధ స్టార్టప్ ఇంక్యుబేటర్ 'టి-హబ్' (T-Hub)లో జరిగింది. 18 జూన్ 2026న తుది జ్యూరీ రౌండ్ నిర్వహించి, 24 జూన్ 2026న ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో (PIB) ద్వారా విజేతల వివరాలను అధికారికంగా వెల్లడించారు.

Who Is Involved

ఈ కార్యక్రమంలో ప్రధానంగా కింది సంస్థలు మరియు వ్యక్తులు భాగస్వామ్యం కలిగి ఉన్నారు:

• అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ (AIM), నీతి ఆయోగ్: భారతదేశంలో ఆవిష్కరణల పర్యావరణ వ్యవస్థను పర్యవేక్షించే ప్రభుత్వ నోడల్ సంస్థ.
• UNDP ఇండియా: ఐక్యరాజ్యసమితి అభివృద్ధి కార్యక్రమం, అంతర్జాతీయంగా స్థిరమైన ప్రగతికి సహకరిస్తుంది.
• సిటీ ఫౌండేషన్ (Citi Foundation): తక్కువ ఆదాయ వర్గాల ఆర్థిక పురోభివృద్ధికి తోడ్పడే అంతర్జాతీయ స్వచ్ఛంద సంస్థ.
• తెలంగాణ ఇన్నోవేషన్ సెల్ (TGIC): ఈ కార్యక్రమ బూట్‌క్యాంప్‌కు ప్రాంతీయ భాగస్వామిగా వ్యవహరించింది (దీని సీఈఓ మెరాజ్ ఫహీమ్ ప్రత్యేక ప్రసంగం చేశారు).

How It Works

ఈ ఆవిష్కరణల పోటీ కింది క్రమబద్ధమైన దశలలో నిర్వహించబడింది:

1. దరఖాస్తుల స్వీకరణ: దేశంలోని 28 రాష్ట్రాల నుండి 350 పైగా పర్యావరణ అనుకూల స్టార్టప్‌ల దరఖాస్తులను పరిశీలించారు.
2. నేషనల్ ఇన్నోవేషన్ డైలాగ్: 4 జూన్ 2026న ఎంపిక చేసిన టాప్ 50 స్టార్టప్‌లు జ్యూరీ ముందు తమ ఆలోచనలను ప్రదర్శించాయి.
3. ఇమ్మర్షన్ బూట్‌క్యాంప్: వీటిలో ప్రతిభ చూపిన టాప్ 20 స్టార్టప్‌లను హైదరాబాద్‌ టి-హబ్‌లో 5 రోజుల శిక్షణకు ఆహ్వానించారు. ఇక్కడ మెంటర్‌షిప్, ఇన్వెస్టర్ కనెక్ట్ కల్పించారు.
4. తుది ఎంపిక & నిధుల పంపిణీ: చివరి జ్యూరీ ద్వారా 6 స్టార్టప్‌లను ఎంపిక చేసి, టాప్ 3 కి రూ. 3.5 లక్షలు, తదుపరి 3 కి రూ. 2.2 లక్షల చొప్పున నిధులు మరియు సామర్థ్య పెంపుదల (Capacity building) మద్దతును అందించారు.

Why It Matters

ఈ అంశం పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా ఎంతో ప్రాధాన్యత కలిగినది (ముఖ్యంగా UPSC GS Paper 3 — ఎకానమీ మరియు ఎన్విరాన్‌మెంట్ విభాగాలలో). ఇది భారతదేశంలో గ్రీన్ ఎకానミー (హరిత ఆర్థిక వ్యవస్థ) వృద్ధికి మరియు యువతలో పర్యావరణ వ్యవస్థాపకతను పెంచడానికి అవసరమైన విధానాలను సూచిస్తుంది. ఐక్యరాజ్యసమితి నిర్దేశించిన స్థిరమైన అభివృద్ధి లక్ష్యాలు (ముఖ్యంగా SDG 8: గౌరవప్రదమైన ఉపాధి-ఆర్థిక వృద్ధి, SDG 12: బాధ్యతాయుతమైన వినియోగం-ఉత్పత్తి) సాధించడంలో యువత పాత్రను ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.

Historical Background

📌 [BACKGROUND — verify independently] యూత్ కో:ల్యాబ్ (Youth Co:Lab) అనేది ఆసియా-పసిఫిక్ ప్రాంతంలో యువతను కేంద్రంగా చేసుకుని సామాజిక ఆవిష్కరణలను ప్రోత్సహించేందుకు 2017 లో UNDP మరియు సిటీ ఫౌండేషన్ ప్రారంభించిన ఒక అంతర్జాతీయ వేదిక. భారతదేశంలో దీనిని నీతి ఆయోగ్ ఆధ్వర్యంలోని అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ (AIM) భాగస్వామ్యంతో 2019 లో ప్రవేశపెట్టారు. అప్పటి నుండి ప్రతి ఏటా వివిధ సమకాలీన సామాజిక-ఆర్థిక సవాళ్లపై యువ ఆవిష్కర్తలకు వేదికగా నిలుస్తోంది.

Previous Related Events

📌 [BACKGROUND — verify independently] గడిచిన మూడేళ్లలో యూత్ కో:ల్యాబ్ ఇండియా కింది ప్రాధాన్యతలపై దృష్టి సారించింది:

• 2023 ఎడిషన్: వాతావరణ మార్పులు మరియు వ్యవసాయ సాంకేతికత (Agri-tech) రంగానికి చెందిన స్టార్టప్‌లకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు.
• 2024 ఎడిషన్: డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్‌ను గ్రామీణ ఉపాధికి అనుసంధానించే సామాజిక స్టార్టప్‌లను ప్రోత్సహించారు.
• 2025 ఎడిషన్: ప్లాస్టిక్ ప్రత్యామ్నాయాలు మరియు వ్యర్థాల నిర్వహణ రంగంలో ఇన్నోవేషన్స్‌ను ఎంపిక చేశారు.

Static GK Connection

ఈ అంశం కింది రెండు ముఖ్యమైన స్థిరమైన సబ్జెక్ట్ భావనలతో ముడిపడి ఉంది:

• సర్క్యులర్ ఎకానమీ (Circular Economy): సాంప్రదాయ 'తీసుకో-తయారు చేయి-వ్యర్థం చేయి' (Linear) పద్ధతికి భిన్నంగా, వనరులను పునరుత్పత్తి చేస్తూ, వ్యర్థాలను తగ్గించి, రీసైక్లింగ్ ద్వారా ఆర్థిక వ్యవస్థలోనే ఉంచే పద్ధతి.
• అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ (AIM): దేశంలో ఆవిష్కరణలు, పరిశోధన సంస్కృతిని పెంపొందించడానికి 2016 లో కేంద్ర ప్రభుత్వం నీతి ఆయోగ్ కింద ఏర్పాటు చేసిన ప్రతిష్టాత్మక కార్యక్రమం.

India & World Comparison

గ్లోబల్ ఇన్నోవేషన్ ఇండెక్స్ (GII) మరియు ఐక్యరాజ్యసమితి SDG సూచీలలో భారతదేశం తన స్థానాన్ని నిరంతరం మెరుగుపరుచుకుంటోంది. యూత్ కో:ల్యాబ్ అనేది 28 ఆసియా-పసిఫిక్ దేశాలలో అమలువుతున్న అతిపెద్ద యువజన సామాజిక ఉద్యమం. ఈ అంతర్జాతీయ కూటమిలో భాగం కావడం ద్వారా భారతదేశం తన దేశీయ స్టార్టప్ విజయాలను (ముఖ్యంగా డిజిటల్ పబ్లిక్ గూడ్స్, గ్రీన్ టెక్నాలజీ) గ్లోబల్ సౌత్ (Global South) దేశాలతో పంచుకునేందుకు వీలవుతుంది.

Future Impact

ఈ ఆవిష్కరణల విజయం భవిష్యత్తులో దేశీయ గ్రీన్ మార్కెట్‌ను బలోపేతం చేస్తుంది. ఎంపికైన స్టార్టప్‌ల ద్వారా పర్యావరణ అనుకూల వస్త్రాల వాడకం పెరిగి ఫ్యాషన్ రంగంలో కార్బన్ ఉద్గారాలు తగ్గుతాయి. అలాగే వచ్చే ఐదేళ్లలో (2030 లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా) ఇటువంటి హరిత స్టార్టప్‌లు గ్రామీణ మరియు పట్టణ ప్రాంతాలలో వేలాది కొత్త పర్యావరణ అనుకూల ఉద్యోగాలను (Green Jobs) సృష్టించే అవకాశం ఉంది.

---

🔑 Key Points for Revision

• యూత్ కో:ల్యాబ్ నేషనల్ ఇన్నోవేషన్ ఛాలెంజ్ 2026 విజేతలను 24 జూన్ 2026న నీతి ఆయోగ్ ప్రకటించింది.
• ఈ పోటీని నీతి ఆయోగ్ (AIM), UNDP ఇండియా మరియు సిటీ ఫౌండేషన్ సంయుక్తంగా నిర్వహించాయి.
• దేశంలోని 28 రాష్ట్రాల నుండి మొత్తం 350 కంటే ఎక్కువ దరఖాస్తులు వచ్చాయి.
• ఈ ఛాలెంజ్ యొక్క ప్రాంతీయ ఇమ్మర్షన్ బూట్‌క్యాంప్ హైదరాబాద్‌లోని 'టి-హబ్' (T-Hub) లో జరిగింది.
• సస్టైనబుల్ టెక్స్‌టైల్స్, సర్క్యులర్ ఎకానమీ, మరియు సస్టైనబుల్ ఫుడ్ సిస్టమ్స్ అనేవి ఈ ఏడాది 3 ప్రధాన థీమ్స్.
• మొత్తం 6 యువత నేతృత్వంలోని సస్టైనబిలిటీ స్టార్టప్‌లు ఈ పోటీలో విజయం సాధించాయి.
• విజేతలుగా నిలిచిన మొదటి మూడు స్టార్టప్‌లు: నవప్రయోగ ల్యాబ్స్ (గ్రాసిప్), అన్‌బబుల్, ఎకోరెనోవా సొల్యూషన్స్.
• రన్నరప్‌లుగా నిలిచిన మూడు స్టార్టప్‌లు: ఎకో కుషన్, వసుధేవ ఇన్నోవేషన్స్, ఉమెనాస్టిక్ కో.
• ముగ్గురు విజేతలకు తలా రూ. 3,50,000 చొప్పున సీడ్ గ్రాంట్ లభించింది.
• ముగ్గురు రన్నరప్‌లకు తలా రూ. 2,20,000 చొప్పున నగదు పురస్కారం లభించింది.
• ఈ కార్యక్రమం యువతలో గ్రీన్ ఎకానమీ మరియు సామాజిక వ్యవస్థాపకతను పెంపొందించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
• యూత్ కో:ల్యాబ్ అంతర్జాతీయంగా 2017 లో ఆసియా-పసిఫిక్ రీజియన్‌లో ప్రారంభమైంది.
• భారతదేశంలో యూత్ కో:ల్యాబ్ అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ (AIM) ద్వారా 2019 నుండి అమలువుతోంది.
• ఈ ఆవిష్కరణలు ఐక్యరాజ్యసమితి స్థిరమైన అభివృద్ధి లక్ష్యాలు (SDGs) సాధనకు నేరుగా తోడ్పడతాయి.
• తెలంగాణ ఇన్నోవేషన్ సెల్ (TGIC) సీఈఓ మెరాజ్ ఫహీమ్ ఈ ముగింపు వేడుకలో ప్రసంగించారు.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: సర్క్యులర్ ఎకానమీ (Circular Economy)

• Definition: వనరుల వినియోగాన్ని కనిష్టీకరిస్తూ, ఉత్పత్తుల పునరుత్పాదన, పునరుపయోగం మరియు రీసైక్లింగ్ ద్వారా వ్యర్థాలను పూర్తిగా నిర్మూలించే ఆర్థిక నమూనాను సర్క్యులర్ ఎకానమీ అంటారు.
• Constitutional / Legal Basis: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆదేశిక సూత్రాలలో గల ఆర్టికల్ 48A పర్యావరణ పరిరక్షణను నిర్దేశిస్తుంది; అలాగే ఆర్టికల్ 51A(g) ప్రకారం పర్యావరణాన్ని రక్షించడం ప్రతి పౌరుడి ప్రాథమిక విధి.
• Scientific / Economic Principle: ఇది 'లీనియర్ ఎకానమీ' (Take-Make-Waste) నమూనాకు ప్రత్యామ్నాయంగా '3R' సూత్రం (Reduce, Reuse, Recycle) పై ఆధారపడి పనిచేస్తుంది.
• How it connects to this event: యూత్ కో:ల్యాబ్ 2026 పోటీ ప్రధాన థీమ్స్‌లో సర్క్యులర్ ఎకానమీ ఒకటైనందున, ఎంపికైన స్టార్టప్‌లు వ్యర్థాల నుండి సంపదను సృష్టించే సాంకేతికతలను ప్రదర్శించాయి.
• Origin & History: పర్యావరణ ఆర్థిక శాస్త్రంలో 1989-90 కాలంలో ఈ భావన ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది. భారతదేశంలో ఇటీవలి కాలంలో 'లైఫ్' (LiFE - Lifestyle for Environment) ఉద్యమం ద్వారా దీనికి చట్టబద్ధమైన ప్రాధాన్యత లభించింది.
• Key milestone 1: భారత ప్రభుత్వం 2021-22 బడ్జెట్‌లో సర్క్యులర్ ఎకానమీని దేశ ప్రగతికి ఒక ముఖ్యమైన చోదక శక్తిగా గుర్తించింది.
• Key milestone 2: కేంద్ర పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణ కోసం 'ఎక్స్‌టెండెడ్ ప్రొడ్యూసర్ రెస్పాన్సిబిలిటీ' (EPR) మార్గదర్శకాలను 2022 లో చట్టబద్ధం చేసింది.
• Related Acts / Schemes / Treaties: ప్లాస్టిక్ వేస్ట్ మేనేజ్‌మెంట్ రూల్స్ (2016), ఈ-వేస్ట్ మేనేజ్‌మెంట్ రూల్స్, మరియు గ్లోబల్ క్లైమేట్ యాక్షన్ ప్లాన్లు దీనికి అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి.
• Nodal Ministry / Body: నీతి ఆయోగ్ మరియు కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ (MoEFCC) భారతదేశంలో సర్క్యులర్ ఎకానమీ విధానాలను పర్యవేక్షిస్తాయి.
• India-specific relevance: వేగంగా పెరుగుతున్న జనాభా, పరిమిత వనరులు ఉన్న భారతదేశంలో వ్యర్థాల నిర్వహణ సవాలును అధిగమించడానికి మరియు స్వయంసమృద్ధి సాధించడానికి ఇది చాలా కీలకం.
• Global Comparison: యూరోపియన్ యూనియన్ (EU) సర్క్యులర్ ఎకానమీ యాక్షన్ ప్లాన్ ద్వారా ప్రపంచంలోనే అత్యంత కఠినమైన చట్టాలను అమలు చేస్తుండగా, భారతదేశం ఇప్పుడిప్పుడే స్టార్టప్‌ల ద్వారా దీనిని వేగవంతం చేస్తోంది.
• Data Point: నివేదికల ప్రకారం, భారతదేశం సర్క్యులర్ ఎకానమీని సమర్థవంతంగా అమలు చేస్తే 2050 నాటికి ఏడాదికి బిలియన్ల కొద్దీ డాలర్ల వనరుల వ్యయాన్ని ఆదా చేయవచ్చు.
• Common exam angle: ప్రిలిమ్స్‌లో EPR నిబంధనలు లేదా 3R సూత్రాలపై, మరియు మెయిన్స్ (GS 3) లో "భారతదేశ ఆర్థిక వృద్ధిలో సర్క్యులర్ ఎకానమీ పాత్ర" పై ప్రశ్నలు అడుగుతుంటారు.
• Easy memory hook: "3R మాంత్రికం — వ్యర్థం నుండి ఆర్థికం" (Reduce, Reuse, Recycle).

---

❓ Practice MCQs

Q1. ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచిన 'యూత్ కో:ల్యాబ్' (Youth Co:Lab) కార్యక్రమాన్ని భారతదేశంలో నీతి ఆయోగ్ ఏ అంతర్జాతీయ సంస్థతో కలిసి సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తోంది? [Easy]

A) ప్రపంచ బ్యాంక్ (World Bank)

B) ఐక్యరాజ్యసమితి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (UNDP)

C) ప్రపంచ ఆర్థిక వేదిక (WEF)

D) యునెస్కో (UNESCO)

Answer: B

Explanation: భారతదేశంలో సామాజిక ఆవిష్కరణలను ప్రోత్సహించే యూత్ కో:ల్యాబ్‌ను నీతి ఆయోగ్ యొక్క అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ మరియు UNDP ఇండియా సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తున్నాయి.

---

Q2. యూత్ కో:ల్యాబ్ నేషనల్ ఇన్నోవేషన్ ఛాలెంజ్ 2026 కి సంబంధించి ప్రాంతీయ ఇమ్మర్షన్ బూట్‌క్యాంప్ ఏ నగరంలో నిర్వహించబడింది? [Easy]

A) న్యూఢిల్లీ

B) బెంగళూరు

C) హైదరాబాద్

D) ముంబై

Answer: C

Explanation: ఈ ఛాలెంజ్ యొక్క 5 రోజుల ఇమ్మర్షన్ బూట్‌క్యాంప్ తెలంగాణలోని హైదరాబాద్‌లో గల టి-హబ్ (T-Hub) లో జరిగింది.

---

Q3. యూత్ కో:ల్యాబ్ నేషనల్ ఇన్నోవేషన్ ఛాలెంజ్ 2026 లో విజేతలుగా నిలిచిన మొదటి మూడు స్టార్టప్‌లకు లభించిన సీడ్ గ్రాంట్ ఆర్థిక సహాయం ఎంత? [Moderate]

A) రూ. 5,00,000

B) రూ. 3,50,000

C) రూ. 2,20,000

D) రూ. 1,50,000

Answer: B

Explanation: తుది ఎంపికలో విజేతలుగా నిలిచిన మొదటి మూడు స్టార్టప్‌లకు తలా రూ. 3,50,000 చొప్పున మరియు రన్నరప్‌లకు రూ. 2,20,000 చొప్పున లభించాయి.

---

Q4. యూత్ కో:ల్యాబ్ నేషనల్ ఇన్నోవేషన్ ఛాలెంజ్ 2026 ఏ ప్రధాన నేపథ్యాల (Themes) పై కేంద్రీకరించబడింది? [Moderate]

A) ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్, సైబర్ సెక్యూరిటీ, క్వాంటం కంప్యూటింగ్

B) స్పేస్ టెక్నాలజీ, డ్రోన్ ఆవిష్కరణలు, డిఫెన్స్ తయారీ

C) సస్టైనబుల్ టెక్స్‌టైల్స్, సర్క్యులర్ ఎకానమీ, సస్టైనబుల్ ఫుడ్ సిస్టమ్స్

D) ఈ-గవర్నెన్స్, ఫినటెక్, డిజిటల్ బ్యాంకింగ్

Answer: C

Explanation: ఈ ఏడాది ఛాలెంజ్ పర్యావరణ స్థిరత్వానికి సంబంధించిన సస్టైనబుల్ టెక్స్‌టైల్స్, సర్క్యులర్ ఎకానమీ, మరియు స్థిరమైన ఆహార వ్యవస్థలు అనే మూడు థీమ్స్‌పై జరిగింది.

---

Q5. పర్యావరణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు సంబంధించిన 'సర్క్యులర్ ఎకానమీ' (Circular Economy) యొక్క ప్రధాన సూత్రం కానిది ఏది? [Moderate]

A) వనరుల వినియోగాన్ని తగ్గించడం (Reduce)

B) వనరులను పునరుపయోగించడం (Reuse)

C) వ్యర్థాలను గరిష్టంగా ల్యాండ్‌ఫిల్‌కు పంపడం (Maximize Landfill)

D) వ్యర్థాలను రీసైకిల్ చేయడం (Recycle)

Answer: C

Explanation: సర్క్యులర్ ఎకానమీ అనేది 3R (Reduce, Reuse, Recycle) సూత్రాలపై పనిచేస్తుంది మరియు వ్యర్థాలను ల్యాండ్‌ఫిల్‌కు పంపడాన్ని పూర్తిగా నిరోధించాలని ఆకాంక్షిస్తుంది.

---

Q6. యూత్ కో:ల్యాబ్ ఇన్నోవేషన్ ఛాలెంజ్ 2026 విజేత స్టార్టప్‌లకు సంబంధించి కింది జతలను పరిశీలించండి: [Tricky]

1. నవప్రయోగ ల్యాబ్స్ — విజేత (Winner)
2. ఎకో కుషన్ — రన్నరప్ (Runner Up)
3. ఎకోరెనోవా సొల్యూషన్స్ — రన్నరప్ (Runner Up) పై వాటిలో ఏ జతలు సరిగ్గా సరిపోలాయి?

A) 1 మరియు 3 మాత్రమే

B) 2 మరియు 3 మాత్రమే

C) 1 మరియు 2 మాత్రమే

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: C

Explanation: నవప్రయోగ ల్యాబ్స్ మరియు ఎకోరెనోవా సొల్యూషన్స్ విజేతలుగా నిలిచాయి; ఎకో కుషన్ రన్నరప్‌గా నిలిచింది. కాబట్టి మూడవ జత తప్పు, 1 మరియు 2 సరైనవి.

---

Q7. అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ (AIM) కి సంబంధించి కింది వాక్యాలలో ఏది సరైనది కాదు? [Tricky]

A) ఇది దేశంలో ఆవిష్కరణల సంస్కృతిని పెంచడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన కార్యక్రమం.

B) ఇది కేంద్ర సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో స్వతంత్రంగా పనిచేస్తుంది.

C) ఇది పాఠశాల విద్యార్థుల కోసం అటల్ టింకరింగ్ ల్యాబ్స్ (ATL) ను నిర్వహిస్తుంది.

D) ఇది నీతి ఆయోగ్ కింద ఏర్పాటు చేయబడిన ఒక ప్రతిష్టాత్మక చొరవ.

Answer: B

Explanation: అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ (AIM) అనేది సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ కింద కాకుండా నీతి ఆయోగ్ పరిధిలో పనిచేస్తుంది. కాబట్టి B తప్పుడు వాక్యం.

---

Q8. యూత్ కో:ల్యాబ్ (Youth Co:Lab) అంతర్జాతీయ ప్రస్థానానికి సంబంధించి కింది వాటిని గమనించండి: [Tricky]

1. దీనిని ఆసియా-పసిఫిక్ ప్రాంతంలో యువ సామాజిక వ్యవస్థాపకులను ప్రోత్సహించడానికి 2017 లో స్థాపించారు.
2. భారతదేశం ఈ కూటమిలో వ్యవస్థాపక సభ్య దేశంగా 2017 లోనే సంతకం చేసింది. సరైన వాక్యాన్ని ఎంచుకోండి:

A) 1 మాత్రమే

B) 2 మాత్రమే

C) 1 మరియు 2 రెండూ

D) ఏదీ కాదు

Answer: A

Explanation: యూత్ కో:ల్యాబ్ 2017 లో అంతర్జాతీయంగా ప్రారంభమైనప్పటికీ, భారతదేశంలో దీనిని నీతి ఆయోగ్ (AIM) ద్వారా 2019 లో ప్రవేశపెట్టారు. కాబట్టి రెండవ వాక్యం తప్పు.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

భారతదేశంలో ఆవిష్కరణలు, పరిశోధనలు మరియు వ్యవస్థాపకతను ప్రోత్సహించడానికి నోడల్ ఏజెన్సీగా వ్యవహరించే 'అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్' (AIM) ను కింది ఏ సంస్థ పరిధిలో స్థాపించారు?

A) కౌన్సిల్ ఆఫ్ సైంటిఫిక్ అండ్ ఇండస్ట్రియల్ రీసెర్చ్ (CSIR)

B) నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog)

C) కేంద్ర విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ

D) జాతీయ నైపుణ్యాభివృద్ధి సంస్థ (NSDC)

Answer: B

Explanation: అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ అనేది భారతదేశంలో ఇన్నోవేషన్ ఎకోసిస్టమ్‌ను పర్యవేక్షించేందుకు నీతి ఆయోగ్ పరిధిలో స్థాపించబడింది.

---

PYQ 2:

'సర్క్యులర్ ఎకానమీ' (Circular Economy) మరియు పర్యావరణ పరిరక్షణకు సంబంధించి కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:

1. ఇది వనరుల లీనియర్ (Linear) వినియోగ పద్ధతిని పూర్తిగా సమర్థిస్తుంది.
2. భారత ప్రభుత్వం ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణ కోసం 'ఎక్స్‌టెండెడ్ ప్రొడ్యూసర్ రెస్పాన్సిబిలిటీ' (EPR) నిబంధనలను చట్టబద్ధం చేసింది.
3. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 48A పర్యావరణ పరిరక్షణను ఒక ఆదేశిక సూత్రంగా పేర్కొంది.

పై వాటిలో సరైన వాక్యాలు ఏవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 2 and 3 only

C) 1 మరియు 3 మాత్రమే

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: B

Explanation: సర్క్యులర్ ఎకానమీ లీనియర్ పద్ధతికి వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తుంది కాబట్టి 1వ వాక్యం తప్పు. 2 మరియు 3 వాక్యాలు పూర్తిగా నిజం.

---

PYQ 3:

ప్రకటన (A): భారతదేశం ఐక్యరాజ్యసమితి స్థిరమైన అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDGs) సాధన కోసం యువ సామాజిక స్టార్టప్‌లను ప్రోత్సహిస్తోంది. కారణం (R): యూత్ కో:ల్యాబ్ వంటి కార్యక్రమాలు యువత నేతృత్వంలోని ఆవిష్కరణల ద్వారా హరిత ఆర్థిక వ్యవస్థ (Green Economy) వృద్ధికి తోడ్పడుతున్నాయి.

కింది కోడ్‌ల ఆధారంగా సరైన సమాధానాన్ని ఎంపిక చేయండి:

A) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, మరియు (A) కి (R) సరైన వివరణ.

B) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, కానీ (A) కి (R) సరైన వివరణ కాదు.

C) (A) సరైనది, కానీ (R) తప్పు.

D) (A) తప్పు, కానీ (R) సరైనది.

Answer: A

Explanation: సామాజిక మరియు పర్యావరణ స్టార్టప్‌లను ప్రోత్సహించడం ద్వారా భారతదేశం స్థిరమైన అభివృద్ధి లక్ష్యాలను వేగంగా సాధించగలదు, కాబట్టి కారణం మరియు ప్రకటన పరస్పరం సమర్థించుకుంటాయి.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారతదేశంలో సామాజిక ఆవిష్కరణలను మరియు హరిత వ్యవస్థాపకతను ప్రోత్సహించడంలో 'యూత్ కో:ల్యాబ్' (Youth Co:Lab) పాత్రను విశ్లేషించండి.

Answer: యూత్ కో:ల్యాబ్ అనేది భారతదేశంలో గ్రీన్ ఎకానమీ మరియు సామాజిక ఇన్నోవేషన్‌ను పెంపొందించడంలో ఒక కీలకమైన ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేస్తోంది. నీతి ఆయోగ్ (AIM) మరియు UNDP సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తున్న ఈ వేదిక, దేశంలోని యువ ఆవిష్కర్తలకు అంతర్జాతీయ స్థాయి శిక్షణ మరియు ఆర్థిక వనరులను సమకూరుస్తుంది. 2026 ఛాలెంజ్‌లో 28 రాష్ట్రాల నుండి వచ్చిన 350 కి పైగా దరఖాస్తులు దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న పర్యావరణ స్పృహను ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.

ఇది యువత నేతృత్వంలోని స్టార్టప్‌లకు సీడ్ గ్రాంట్లు (రూ. 3,50,000 వరకు) అందించడమే కాకుండా, హైదరాబాద్ టి-హబ్ వంటి సంస్థల ద్వారా మెంటర్‌షిప్ అందిస్తూ వారి వ్యాపార నమూనాలను బలోపేతం చేస్తుంది. ఈ ఆవిష్కరణలు సర్క్యులర్ ఎకానమీ మరియు స్థిరమైన వస్త్రాల రంగంలో వ్యర్థాలను తగ్గించి పర్యావరణ అనుకూల ఉపాధిని సృష్టిస్తాయి. ముగింపుగా, ఇటువంటి పబ్లిక్-ప్రైవేట్-అంతర్జాతీయ భాగస్వామ్యాలు భారతదేశాన్ని వాతావరణ అనుకూల వృద్ధి వైపు నడిపించడానికి మరియు యువతను ఉద్యోగార్థుల నుండి ఉద్యోగ ప్రదాతలుగా మార్చడానికి ఎంతో అవసరం.

---

Question 2 (250 words): 'సర్క్యులర్ ఎకానమీ' (Circular Economy) అనగానేమి? భారతదేశం ఎదుర్కొంటున్న పర్యావరణ మరియు వనరుల సంక్షోభాన్ని అధిగమించడంలో యువత నేతృత్వంలోని గ్రీన్ స్టార్టప్‌లు ఎలా దోహదపడతాయో వివరించండి.

Answer: సాంప్రదాయక 'ఉత్పత్తి-వినియోగం-వ్యర్థం' అనే లీనియర్ నమూనాకు భిన్నంగా, వనరులను పునఃసృష్టిస్తూ, పునరుపయోగిస్తూ వ్యర్థాలను పూర్తిగా తగ్గించే ఆర్థిక వ్యూహాన్నే 'సర్క్యులర్ ఎకానమీ' అంటారు. వేగవంతమైన పట్టణీకరణ, పెరుగుతున్న ప్లాస్టిక్ మరియు ఈ-వ్యర్థాల సవాళ్లను ఎదుర్కొంటున్న భారతదేశానికి ఈ నమూనా అత్యంత ఆవశ్యకం. రాజ్యాంగంలోని ఆదేశిక సూత్రాల ఆర్టికల్ 48A పర్యావరణ రక్షణను పౌరుల, ప్రభుత్వాల బాధ్యతగా పేర్కొంది.

భారతదేశ వనరుల సంక్షోభాన్ని అధిగమించడంలో యువత నేతృత్వంలోని గ్రీన్ స్టార్టప్‌ల పాత్ర బహుముఖమైనది:

• సాంకేతిక ఆవిష్కరణలు: యూత్ కో:ల్యాబ్ 2026 లో ఎంపికైన స్టార్టప్‌ల వలె, వస్త్ర పరిశ్రమ లేదా ప్యాకేజింగ్ రంగాలలో ప్లాస్టిక్‌కు ప్రత్యామ్నాయంగా జీవ విచ్ఛిన్నం (Biodegradable) అయ్యే పదార్థాలను ఇవి తయారుచేస్తాయి.
• వ్యర్థాల నుండి సంపద: పారిశ్రామిక మరియు మునిసిపల్ వ్యర్థాలను రీసైక్లింగ్ ప్రక్రియ ద్వారా తిరిగి మార్కెట్లోకి విలువైన వస్తువులుగా తీసుకురావడం వల్ల సహజ వనరులపై ఒత్తిడి తగ్గుతుంది.
• హరిత ఉద్యోగాల (Green Jobs) సృష్టి: ఈ స్టార్టప్‌లు కేవలం పర్యావరణాన్ని రక్షించడమే కాకుండా, గ్రామీణ మరియు అర్ధ-పట్టణ ప్రాంతాలలో నైపుణ్యం కలిగిన నూతన గ్రీన్ ఆర్ధిక వ్యవస్థను నిర్మిస్తాయి.

సవాళ్లు మరియు ముందడుగు: అయినప్పటికీ, ఈ స్టార్టప్‌లకు ప్రారంభ దశలో నిధుల కొరత మరియు మార్కెట్ లభ్యత లోపించడం పెద్ద సవాలు. దీనిని అధిగమించడానికి అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ (AIM) వంటి ప్రభుత్వ చొరవలు మరియు ప్రైవేట్ ఇన్వెస్టర్ల మద్దతు నిరంతరం అందాలి. భారతదేశం తన 2070 నెట్-జీరో (Net-Zero) ఉద్గారాల లక్ష్యాన్ని చేరుకోవాలన్నా, స్థిరమైన ప్రగతిని సాధించాలన్నా గ్రీన్ స్టార్టప్‌లను దేశ ఆర్థిక వ్యూహంలో ప్రధాన భాగస్వాములుగా చేయడమే ఏకైక మార్గం.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ (AIM) అనేది సైన్స్ అండ్ టెక్నలాజీ మంత్రిత్వ శాఖ కింద పనిచేస్తుందని విద్యార్థులు పొరబడతారు. నిజం: ఇది పూర్తిగా నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog) ఆధ్వర్యంలో నడుస్తుంది.
• Trap 2: యూత్ కో:ల్యాబ్ అనేది కేవలం భారత ప్రభుత్వానికి సంబంధించిన దేశీయ ప్రోగ్రామ్ అని భావిస్తారు. నిజం: ఇది అంతర్జాతీయంగా UNDP మరియు సిటీ ఫౌండేషన్ ద్వారా ఆసియా-పసిఫిక్‌లో ప్రారంభించబడిన అంతర్జాతీయ చొరవ, దీనిలో భారతదేశం భాగస్వామిగా ఉంది.
• Trap 3: సర్క్యులర్ ఎకానమీ కేవలం ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల పునరుద్ధరణకు మాత్రమే పరిమితమని అనుకుంటారు. నిజం: ఇది వస్త్రాలు, ఆహార వ్యవస్థలు, జల సంరక్షణ మరియు వనరుల పునరుత్పాదన వంటి అన్ని ఆర్థిక రంగాలకు వర్తిస్తుంది.

---

🧭 Exam Tip

• Prelims Angle: ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలలో యూత్ కో:ల్యాబ్‌ను సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తున్న సంస్థల పేర్లు (AIM, UNDP, Citi Foundation), ఈ ఏడాది ఛాలెంజ్ జరిగిన వేదిక (T-Hub, Hyderabad), మరియు దీని ప్రధాన థీమ్స్‌పై నేరుగా ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఉంది.
• Mains Angle: మెయిన్స్ లో సామాజిక ఆవిష్కరణలు, భారతదేశంలో గ్రీన్ ఎకానమీ మరియు స్థిరమైన వృద్ధి సాధనలో యువ వ్యవస్థాపకుల పాత్రపై విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు వచ్చే ఛాన్స్ ఉంది.
• Interview Perspective: ఇంటర్వ్యూలలో "వ్యర్థాల నిర్వహణకు మీ ప్రాంతంలో సర్క్యులర్ ఎకానమీని ఎలా అమలు చేస్తారు?" లేదా "స్టార్టప్ ఇండియా కేవలం ఐటీ రంగానికే పరిమితమా, పర్యావరణ రంగానికి ఎలా విస్తరించవచ్చు?" అనే కోణంలో అభ్యర్థి యొక్క ఆచరణాత్మక ఆలోచనలను పరీక్షిస్తారు.
• High-Probability Prediction: రాబోయే పరీక్షలలో "ఎక్స్‌టెండెడ్ ప్రొడ్యూసర్ రెస్పాన్సిబిలిటీ (EPR)" లేదా "సర్క్యులర్ ఎకానమీలో 3R సూత్రాలు" మరియు "అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ సాధించిన మైలురాళ్లు" అనే అంశాలపై ప్రశ్న వచ్చే సంభావ్యత చాలా ఎక్కువగా ఉంది.