భారత నౌకాదళంలోకి ఇటీవల చేరిన మూడు అత్యాధునిక యుద్ధనౌకలు—ఐఎన్ఎస్ దూనాగిరి (INS Dunagiri), అగ్రయ (Agray), మరియు संशोधक (Sanshodhak)—కోసం స్టీల్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (SAIL) 5,700 టన్నుల ప్రత్యేక రక్షణ-గ్రేడ్ స్టీల్ను సరఫరా చేసింది. జూన్ 21, 2026న కోల్కతాలోని శ్యామా ప్రసాద్ ముఖర్జీ పోర్టులో ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ ఈ యుద్ధనౌకలను అధికారికంగా ప్రారంభించారు. 'మేక్ ఇన్ ఇండియా', 'ఆత్మనిర్భర్ భారత్' లక్ష్య సాధనలో భాగంగా రక్షణ రంగంలో దిగుమతుల ప్రత్యామ్నాయాన్ని ప్రోత్సహించడానికి మరియు స్వదేశీ పరిజ్ఞానాన్ని పెంపొందించడానికి ఈ పరిణామం ఎంతో ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది.
భారత ప్రభుత్వ ఉక్కు మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని మహారత్న సీపీఎస్ఈ (CPSE) అయిన స్టీల్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (SAIL), భారత నౌకాదళ సామర్థ్యాలను బలోపేతం చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. ఇటీవల నౌకాదళంలోకి ప్రవేశించిన మూడు అత్యాధునిక యుద్ధనౌకలు—ఐఎన్ఎస్ దూనాగిరి, అగ్రయ, మరియు संशोधक—నిర్మాణం కోసం ఉక్కు సంస్థ పూర్తి స్థాయిలో 5,700 టన్నుల రక్షణ-గ్రేడ్ ప్రత్యేక స్టీల్ను అందించింది. ఈ దేశీయ సరఫరా రక్షణ రంగంలో భారతదేశ స్వయంసమృద్ధిని ప్రతిబింబిస్తుంది.
ఈ మూడు అత్యాధునిక యుద్ధనౌకలను జూన్ 21, 2026 న అధికారికంగా నౌకాదళంలోకి చేర్చారు. పశ్చిమ బెంగాల్లోని కోల్కతాలో గల చారిత్రాత్మక శ్యామా ప్రసాద్ ముఖర్జీ పోర్టులో జరిగిన ఒక ప్రతిష్టాత్మక కార్యక్రమంలో ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ వీటిని దేశానికి అంకితం చేశారు.
రక్షణ రంగ ఉక్కు తయారీ ప్రక్రియ అత్యంత సంక్లిష్టమైన సాంకేతిక పరిజ్ఞానంతో కూడుకున్నది:
1. DMR 249A గ్రేడ్ అభివృద్ధి: రక్షణ పరిశోధన సంస్థలతో కలిసి అత్యధిక బలాన్ని, ఫ్లెక్సిబిలిటీని తట్టుకునే ప్రత్యేక రకపు హాట్-రోల్డ్ షీట్లు మరియు ప్లేట్లను అభివృద్ధి చేశారు.
2. ఫ్లాగ్షిప్ ప్లాంట్ల ఏకీకరణ: బొకారో, భిలాయ్ మరియు రూర్కలా ప్లాంట్లు తమ సాంకేతిక సామర్థ్యాలను ఉపయోగించి నాణ్యతా ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా స్టీల్ను ఉత్పత్తి చేశాయి.
3. స్పెషల్ ప్లేట్ ప్లాంట్ పాత్ర: రూర్కలా ఉక్కు కర్మాగారంలో ఉన్న ప్రత్యేక ప్లేట్ ప్లాంట్ రక్షణ రంగ అవసరాలను ముందుగానే గుర్తించి, ఈ DMR గ్రేడ్ ప్లేట్ల ఉత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని గణనీయంగా పెంచింది.
4. దిగుమతుల ప్రత్యామ్నాయం (Import Substitution): గతంలో విదేశాల నుంచి దిగుమతి చేసుకునే ఇటువంటి వ్యూహాత్మక ఉక్కును ఇప్పుడు పూర్తిగా దేశీయంగా ఉత్పత్తి చేయడం ద్వారా సరఫరా గొలుసు అంతరాయాలను నివారించారు.
ఈ పరిణామం పరీక్షల దృష్ట్యా ఎంతో ప్రాధాన్యత కలిగినది (Relevant to UPSC GS Paper 3 - Science & Technology, Indigenization of Technology and Defence Sector). ఇది కేవలం వాణిజ్య సరఫరా కాదు; ఇది భారతదేశ రక్షణ వ్యూహాత్మక స్వతంత్రతను కాపాడుతుంది. విదేశీ ఉక్కుపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం ద్వారా విదేశీ మారక ద్రవ్యం ఆదా అవ్వడమే కాకుండా, క్లిష్ట సమయాల్లో అంతర్జాతీయ ఆంక్షల ముప్పు నుంచి దేశాన్ని రక్షిస్తుంది.
📌 [BACKGROUND — verify independently] భారతదేశంలో రక్షణ రంగ ఉక్కు స్వదేశీకరణ ప్రక్రియ కొన్ని దశాబ్దాల క్రితం ప్రారంభమైంది. రక్షణ పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి సంస్థ (DRDO) మరియు SAIL సంయుక్తంగా DMR (Defence Metallurgical Research) గ్రేడ్ ఉక్కును అభివృద్ధి చేశాయి.
📌 [BACKGROUND — verify independently]
ప్రపంచవ్యాప్తంగా రక్షణ గ్రేడ్ యుద్ధనౌక ఉక్కును తయారు చేసే సాంకేతికత అమెరికా, రష్యా, చైనా మరియు కొన్ని యూరోపియన్ దేశాల వద్ద మాత్రమే ఉంది. SAIL సాధించిన ఈ విజయంతో భారతదేశం కూడా రక్షణ లోహశాస్త్రంలో (Defence Metallurgy) స్వయంసమృద్ధి సాధించిన మేధో దేశాల జాబితాలో చేరింది.
రాబోయే రోజుల్లో రక్షణ రంగాన్ని మరింత డిజిటలైజ్ చేయడం ద్వారా ఉత్పత్తి వేగాన్ని పెంచాలని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది. 'వికసిత్ భారత్' విజన్ 2047 లో భాగంగా, నౌకాదళం భవిష్యత్తులో నిర్మించబోయే సబ్మెరైన్లు మరియు భారీ డిస్ట్రాయర్ నౌకలకు కూడా 100% స్వదేశీ DMR గ్రేడ్ ప్లేట్లను సరఫరా చేయడమే లక్ష్యంగా SAIL ప్రణాళికలు రచిస్తోంది.
Core Concept: మహారత్న హోదా మరియు రక్షణ స్వదేశీకరణ (Maharatna Status & Defence Indigenisation)
Q1. ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచిన INS దూనాగిరి, అగ్రయ మరియు संशोधक నౌకల కోసం రక్షణ-గ్రేడ్ స్టీల్ను సరఫరా చేసిన మహారత్న ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ ఏది? [Easy]
A) టాటా స్టీల్ లిమిటెడ్ (Tata Steel)
B) స్టీల్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (SAIL)
C) రాష్ట్రీయ ఇస్పాత్ నిగమ్ లిమిటెడ్ (RINL)
D) జిందాల్ స్టెయిన్లెస్ లిమిటెడ్ (JSL)
Answer: B
Explanation: ఈ మూడు యుద్ధనౌకల తయారీకి అవసరమైన మొత్తం 5,700 టన్నుల ప్రత్యేక ఉక్కును ఉక్కు మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని SAIL సరఫరా చేసింది.
Q2. జూన్ 21, 2026 న ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ మూడు అత్యాధునిక నౌకలను ఏ ఓడరేవు (Port) లో ప్రారంభించారు? [Easy]
A) జవహర్లాల్ నెహ్రూ పోర్ట్, ముంబై
B) విశాఖపట్నం పోర్ట్, ఆంధ్రప్రదేశ్
C) శ్యామా ప్రసాద్ ముఖర్జీ పోర్ట్, కోల్కతా
D) కాండ్లా పోర్ట్, గుజరాత్
Answer: C
Explanation: పశ్చిమ బెంగాల్లోని కోల్కతాలో గల శ్యామా ప్రసాద్ ముఖర్జీ పోర్టులో జరిగిన అధికారిక కార్యక్రమంలో ఈ నౌకలను ప్రారంభించారు.
Q3. భారత నౌకాదళ యుద్ధనౌకల నిర్మాణంలో ఉపయోగించిన ప్రత్యేక రక్షణ-గ్రేడ్ ఉక్కు రకం ఏది? [Moderate]
A) DMR 249A
B) AISI 304
C) HSLA 550
D) Maraging Steel 300
Answer: A
Explanation: SAIL తన ప్లాంట్లలో రక్షణ అవసరాల కోసం ప్రత్యేక నాణ్యత గల DMR 249A గ్రేడ్ హాట్-రోల్డ్ షీట్లు మరియు ప్లేట్లను ఉత్పత్తి చేసింది.
Q4. రక్షణ రంగానికి అవసరమైన ప్రత్యేక DMR గ్రేడ్ ప్లేట్ల ఉత్పత్తిని పెంచడానికి SAIL కు చెందిన ఏ ఉక్కు కర్మాగారంలో 'స్పెషల్ ప్లేట్ ప్లాంట్' ను ప్రత్యేకంగా ఉపయోగించారు? [Moderate]
A) భిలాయ్ ఉక్కు కర్మాగారం
B) బొకారో ఉక్కు కర్మాగారం
C) రూర్కలా ఉక్కు కర్మాగారం
D) దుర్గాపూర్ ఉక్కు కర్మాగారం
Answer: C
Explanation: రక్షణ అవసరాలను తీర్చడానికి రూర్కలా ఉక్కు కర్మాగారంలోని స్పెషల్ ప్లేట్ ప్లాంట్లో ఉత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని ముందుగానే పెంచారు.
Q5. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలకు 'మహారత్న' హోదా ఇవ్వడానికి క్రింది వాటిలో ఏ ఆర్థిక ప్రమాణం అవసరం? [Moderate]
A) గత 3 ఏళ్లలో సగటు వార్షిక నికర లాభం రూ. 5,000 కోట్లకు పైగా ఉండాలి.
B) సెబీ (SEBI) నిబంధనల ప్రకారం స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్లో లిస్ట్ అయి ఉండాలి మరియు నవరత్న హోదా కలిగి ఉండాలి.
C) గత 3 ఏళ్లలో సగటు వార్షిక టర్నోవర్ రూ. 10,000 కోట్లు ఉండాలి.
D) విదేశాల్లో కనీసం 5 ఉత్పాదక ప్లాంట్లు కలిగి ఉండాలి.
Answer: B
Explanation: మహారత్న హోదా పొందడానికి సదరు సంస్థకు ఇప్పటికే నవరత్న హోదా ఉండాలి మరియు భారతీయ స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్లో కనీస పబ్లిక్ షేర్ హోల్డింగ్తో లిస్ట్ అయి ఉండాలి.
Q6. SAIL సరఫరా చేసిన ప్రత్యేక రక్షణ ఉక్కుకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: [Tricky]
1. INS విక్రాంత్ నిర్మాణంలో పూర్తిగా విదేశాల నుంచి దిగుమతి చేసుకున్న ఉక్కును మాత్రమే వాడారు.
2. ప్రాజెక్ట్ 17A కింద నిర్మించిన స్టెల్త్ ఫ్రిగేట్లకు కూడా SAIL రక్షణ ఉక్కును సరఫరా చేసింది.
పై వాటిలో ఏ ప్రకటన/ప్రకటనలు సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2 రెండూ
D) ఏదీ కాదు
Answer: B
Explanation: మొదటి ప్రకటన తప్పు ఎందుకంటే భారతదేశపు మొట్టమొదటి స్వదేశీ విమాన వాహక నౌక అయిన INS విక్రాంత్కు కూడా SAIL ప్రత్యేక స్టీల్ను సరఫరా చేసింది, విదేశీ ఉక్కును కాదు.
Q7. రక్షణ రంగంలో 'దిగుమతుల ప్రత్యామ్నాయం' (Import Substitution) యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశం ఏమిటి? [Tricky]
A) రక్షణ ఉత్పత్తులను ఇతర అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు తక్కువ ధరకు ఎగుమతి చేయడం.
B) వ్యూహాత్మక రక్షణ పరికరాల కోసం విదేశీ వనరులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించి, దేశీయంగా ఉత్పత్తి చేయడం.
C) కేవలం ప్రైవేట్ రంగ కంపెనీల భాగస్వామ్యాన్ని రక్షణ రంగంలో నిషేధించడం.
D) సైనిక దళాల పరిమాణాన్ని సగానికి తగ్గించడం.
Answer: B
Explanation: దిగుమతుల ప్రత్యామ్నాయం అనగా గతంలో దిగుమతి చేసుకున్న వస్తువులను దేశీయ సాంకేతికతతో స్వదేశంలోనే తయారు చేయడం, తద్వారా విదేశీ ఆధారపడటం తగ్గుతుంది.
Q8. ఉక్కు పరిశ్రమ మరియు రక్షణ స్వదేశీకరణకు సంబంధించి క్రింది వాటిని జతపరచండి లేదా తప్పుగా ఉన్నదానిని గుర్తించండి: [Tricky]
A) బొకారో ఉక్కు కర్మాగారం — జార్ఖండ్
B) రూర్కలా ఉక్కు కర్మాగారం — ఒడిశా
C) భిలాయ్ ఉక్కు కర్మాగారం — ఛత్తీస్గఢ్
D) దుర్గాపూర్ ఉక్కు కర్మాగారం — మధ్యప్రదేశ్
Answer: D
Explanation: దుర్గాపూర్ ఉక్కు కర్మాగారం పశ్చిమ బెంగాల్లో ఉంది, మధ్యప్రదేశ్లో కాదు. మిగిలిన మూడు కర్మాగారాలు రక్షణ ఉక్కు సరఫరాలో పాల్గొన్నాయి.
PYQ 1:
భారతదేశంలో ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల (CPSEs) 'మహారత్న' మరియు 'నవరత్న' వర్గీకరణకు సంబంధించి క్రింది వాటిలో ఏ ప్రభుత్వ విభాగం నిబంధనలను పర్యవేక్షిస్తుంది?
A) కేంద్ర వాణిజ్య మరియు పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ
B) కేంద్ర భారీ పరిశ్రమలు మరియు ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల మంత్రిత్వ శాఖ
C) నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog)
D) ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం (PMO)
Answer: B
Explanation: కేంద్ర భారీ పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని డిపార్ట్మెంట్ ఆఫ్ పబ్లిక్ ఎంటర్ప్రైజెస్ (DPE) ఈ హోదాలను పర్యవేక్షిస్తుంది.
PYQ 2:
'ఆత్మనిర్భర్ భారత్ అభియాన్' లో భాగంగా రక్షణ రంగ స్వదేశీకరణకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ దేశీయంగా మాత్రమే తయారు చేయవలసిన పరికరాల కోసం 'పాజిటివ్ ఇండిజినైజేషన్ లిస్ట్'ను విడుదల చేస్తుంది.
2. యుద్ధనౌకల నిర్మాణంలో వాడే DMR 249A స్టీల్ పూర్తిగా ప్రైవేట్ విదేశీ కంపెనీల సహాయంతోనే భారతదేశంలో తయారు చేయబడుతోంది.
పై వాటిలో ఏ ప్రకటన/ప్రకటనలు సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2 రెండూ
D) ఏదీ కాదు
Answer: A
Explanation: రెండవ ప్రకటన తప్పు ఎందుకంటే DMR 249A స్టీల్ను ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ అయిన SAIL మరియు DRDO కలిసి స్వదేశీ సాంకేతికతతో తయారు చేశాయి, విదేశీ ప్రైవేట్ కంపెనీల సహాయంతో కాదు.
PYQ 3:
ప్రకటన (A): భారతదేశం రక్షణ ఉక్కు మరియు వ్యూహాత్మక లోహాల ఉత్పత్తిలో దిగుమతుల ప్రత్యామ్నాయాన్ని తీవ్రంగా ప్రోత్సహిస్తోంది.
కారణం (R): అంతర్జాతీయ భౌగోళిక రాజకీయ ఉద్రిక్తతల సమయంలో విదేశీ సరఫరా గొలుసులపై ఆధారపడటం దేశ భద్రతకు ముప్పు కలిగిస్తుంది.
క్రింది కోడ్లను ఉపయోగించి సరైన సమాధానాన్ని ఎంచుకోండి:
A) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి మరియు (A) కి (R) సరైన వివరణ.
B) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి కానీ (A) కి (R) సరైన వివరణ కాదు.
C) (A) సరైనది కానీ (R) తప్పు.
D) (A) తప్పు కానీ (R) సరైనది.
Answer: A
Explanation: సరఫరా గొలుసు అంతరాయాలు దేశ రక్షణను దెబ్బతీయకుండా ఉండటానికే భారతదేశం స్వదేశీకరణ మరియు దిగుమతుల ప్రత్యామ్నాయాన్ని (Import Substitution) ప్రోత్సహిస్తోంది.
Question 1 (150 words): "భారత నౌకాదళ వ్యూహాత్మక స్వతంత్రతను సాధించడంలో రక్షణ ఉక్కు స్వదేశీకరణ ఏ విధంగా తోడ్పడుతుంది? ఇటీవల జరిగిన పరిణామాల వెలుగులో చర్చించండి."
భారత నౌకాదళ వ్యూహాత్మక స్వతంత్రతను సాధించడంలో దేశీయ రక్షణ ఉక్కు తయారీ అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషిస్తుంది. ఇటీవల జూన్ 21, 2026 న ఐఎన్ఎస్ దూనాగిరి, అగ్రయ, మరియు संशोधक నౌకల కోసం SAIL సంస్థ 5,700 టన్నుల దేశీయ DMR 249A స్టీల్ను సరఫరా చేయడం దీనికి స్పష్టమైన ఉదాహరణ.
ఆర్థిక పరంగా చూస్తే, ఇది రక్షణ దిగుమతుల వ్యయాన్ని తగ్గించి దేశీయ ఉత్పాదక రంగాన్ని బలోపేతం చేస్తుంది. వ్యూహాత్మక పరంగా, అంతర్జాతీయ సంక్షోభాలు లేదా ఆంక్షలు విధించబడిన సమయాల్లో విదేశీ సరఫరాదారులపై ఆధారపడవలసిన అవసరాన్ని ఇది నివారిస్తుంది. సాంకేతికంగా, DRDO మరియు SAIL ల భాగస్వామ్యం దేశంలో 'మెటలర్జీ' పరిశోధనలను ఉన్నత స్థాయికి తీసుకెళ్లింది.
ముగింపుగా, రక్షణ ఉక్కులో స్వయంసమృద్ధి అనేది కేవలం ఒక పారిశ్రామిక విజయం మాత్రమే కాదు, ఇది హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో భారతదేశ నెట్ సెక్యూరిటీ ప్రొవైడర్ (Net Security Provider) పాత్రను మరియు సముద్ర సార్వభౌమాధికారాన్ని సురక్షితం చేసే వ్యూహాత్మక మైలురాయి.
Question 2 (250 words): "'ఆత్మనిర్భర్ భారత్' మరియు 'మేక్ ఇన్ ఇండియా' విజన్ను రక్షణ ఉత్పాదక రంగంలో విజయవంతం చేయడంలో ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల (CPSEs) పాత్రను విశ్లేషించండి. ఉక్కు రంగం నుండి తగిన ఉదాహరణలను ఇవ్వండి."
భారతదేశాన్ని స్వయంసమృద్ధ దేశంగా మార్చాలనే 'ఆత్మనిర్భర్ భారత్' మరియు 'మేక్ ఇన్ ఇండియా' విజన్లను సాధించడంలో కేంద్ర ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు (CPSEs) వెన్నెముకగా నిలిచాయి. భారీ పెట్టుబడులు, సుదీర్ఘ పరిశోధనలు అవసరమయ్యే రక్షణ రంగంలో ప్రైవేట్ పెట్టుబడులు పరిమితంగా ఉన్నప్పుడు, వ్యూహాత్మక రక్షణ అవసరాలను తీర్చడానికి CPSEలు ముందుకొచ్చాయి.
ఉక్కు రంగాన్ని ఉదాహరణగా తీసుకుంటే, మహారత్న సంస్థ అయిన స్టీల్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (SAIL) రక్షణ స్వదేశీకరణలో అద్భుతమైన పాత్ర పోషించింది. ఇటీవల ప్రారంభించిన ఐఎన్ఎస్ దూనాగిరి మరియు ఇతర యుద్ధనౌకలకు 5,700 టన్నుల ప్రత్యేక ఉక్కును సరఫరా చేయడం ద్వారా రక్షణ రంగంలో దిగుమతుల ప్రత్యామ్నాయాన్ని (Import Substitution) నిరూపించింది. గతంలో దేశీయ విమాన వాహక నౌక INS విక్రాంత్కు, మరియు ప్రాజెక్ట్ 17A కింద నిర్మించిన స్టెల్త్ ఫ్రిగేట్లకు (INS నీలగిరి, ఉదయగిరి) కూడా SAIL తన బొకారో, భిలాయ్, మరియు రూర్కలా ప్లాంట్ల ద్వారా ప్రత్యేక DMR 249A గ్రేడ్ ప్లేట్లను అందించింది.
రక్షణ రంగంలో CPSEల పాత్రకు గల ముఖ్యమైన కోణాలు:
సవాళ్లు ఉన్నప్పటికీ, రక్షణ రంగాన్ని డిజిటల్ పద్ధతిలో ఆధునీకరించడం మరియు ప్రభుత్వ సంస్థల సామర్థ్యాన్ని పెంచడం ద్వారా 2047 నాటికి 'వికసిత్ భారత్' లక్ష్యాన్ని చేరుకోవడంలో CPSEలు అత్యంత కీలకమైన భాగస్వాములుగా కొనసాగుతాయి.