భారత్–మారిషస్ వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం మరియు ద్వైపాక్షిక సంబంధాలు

What Happened

భారత ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ మరియు మారిషస్ ప్రధాన మంత్రి డాక్టర్ నవిన్ చంద్ర రామ్‌గూలమ్ మధ్య ఉన్నత స్థాయి ద్వైపాక్షిక సమావేశం జరిగింది. 2026 జూన్ 28న సీషెల్స్ దేశ రాజధాని విక్టోరియాలో ఈ సమావేశం నిర్వహించారు. నవంబర్ 2024లో మారిషస్ ప్రధానిగా రామ్‌గూలమ్ బాధ్యతలు చేపట్టిన తర్వాత ఇరు నేతలు కలుసుకోవడం ఇది నాల్గవ సారి. ఈ సందర్భంగా ఇరు దేశాల మధ్య రక్షణ, ఆర్థిక మరియు సాంస్కృతిక రంగాలలో కొనసాగుతున్న ద్వైపాక్షిక ప్రాజెక్టుల పురోగతిపై చర్చించారు.

When & Where

ఈ చారిత్రాత్మక సమావేశం 2026 జూన్ 28న సీషెల్స్ ద్వీప సమూహంలోని 'మాహె' (Mahe) ద్వీపంలో ఉన్న రాజధాని నగరం 'విక్టోరియా' (Victoria) లో జరిగింది. సీషెల్స్ స్వర్ణోత్సవ జాతీయ దినోత్సవ వేడుకల సందర్భంగా ఇరు నేతలు అక్కడకు చేరుకున్న వేళ ఈ సమావేశం ఏర్పాటు చేయబడింది.

Who Is Involved

• భారత ప్రభుత్వం: ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ నాయకత్వంలో విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ (MEA) దీనిని సమన్వయం చేసింది.
• మారిషస్ ప్రభుత్వం: ప్రధాన మంత్రి డాక్టర్ నవిన్ చంద్ర రామ్‌గూలమ్ మారిషస్ ప్రతినిధి బృందానికి నాయకత్వం వహించారు.
• సీషెల్స్: ఆతిథ్య దేశంగా ఈ సమావేశానికి వేదికను అందించింది.

How It Works

భారత్-మారిషస్ ద్వైపాక్షిక సంబంధాలు బహుళ-స్థాయి వ్యూహాత్మక అమలు విధానం ద్వారా పనిచేస్తాయి:

1. ఆర్థిక ప్యాకేజీల పర్యవేక్షణ: భారతదేశం అందించిన ప్రత్యేక ఆర్థిక ప్యాకేజీ కింద చేపట్టిన ప్రాజెక్టుల సకాలంలో పూర్తి కావడాన్ని ఉమ్మడి టాస్క్ ఫోర్స్ క్రమబద్ధంగా సమీక్షిస్తుంది.
2. మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి: మారిషస్‌లో కనెక్టివిటీని పెంచడానికి మెట్రో ఎక్స్‌ప్రెస్ ప్రాజెక్ట్, ఆసుపత్రులు మరియు సామాజిక గృహ నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను భారత్ నిర్మిస్తోంది.
3. బ్లూ ఎకానమీ భాగస్వామ్యం: హిందూ మహాసముద్రంలో సముద్ర వనరుల స్థిరమైన వినియోగం, సముద్ర భద్రత మరియు ఉమ్మడి నిఘా కోసం ఇరు దేశాల నౌకాదళాలు క్రమం తప్పకుండా సహకరించుకుంటాయి.
4. సంస్థాగత చర్చలు: వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేయడానికి వార్షిక ద్వైపాక్షిక శిఖరాగ్ర సమావేశాలు మరియు మంత్రిత్వ శాఖల స్థాయి చర్చలు నిరంతరం జరుగుతాయి.

Why It Matters

ఈ సమావేశం పోటీ పరీక్షల కోణంలో అత్యంత ప్రాముఖ్యమైనది. ఇది UPSC GS Paper 2 (International Relations - Bilateral and Regional Agreements involving India) సిలబస్‌కు నేరుగా సంబంధించింది. హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో చైనా ప్రాబల్యాన్ని అడ్డుకోవడానికి మారిషస్ భారతదేశానికి అత్యంత కీలకమైన భద్రతా భాగస్వామి. మారిషస్ యొక్క ఆరోగ్య సంరక్షణ, కనెక్టివిటీ, బ్లూ ఎకానమీ వృద్ధిలో భారతదేశం ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తోంది.

Historical Background

📌 [BACKGROUND — verify independently] భారతదేశం మరియు మారిషస్ మధ్య సంబంధాలు 1721 నుండి చారిత్రాత్మక బంధాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.

• 1834: బ్రిటీష్ పాలనలో భారతీయ ఒప్పంద కార్మికులను (Indentured Labourers) మొదటిసారిగా మారిషస్‌కు తరలించారు. ఈ రోజును మారిషస్‌లో 'ఆప్రావాసి ఘాట్' (Aapravasi Ghat) గా స్మరించుకుంటారు.
• 1948: మారిషస్‌కు స్వాతంత్ర్యం రాకముందే (1968లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చింది) భారతదేశం తన దౌత్య కార్యాలయాన్ని అక్కడ స్థాపించింది.
• 2015: ప్రధాని మోదీ మారిషస్ పర్యటన సందర్భంగా చారిత్రాత్మక 'సాగర్' (SAGAR - Security and Growth for All in the Region) విజన్‌ను ప్రకటించారు.

Previous Related Events

📌 [BACKGROUND — verify independently]

• 2019: మారిషస్‌లో భారత నిధులతో నిర్మించిన ప్రతిష్టాత్మక మెట్రో ఎక్స్‌ప్రెస్ ప్రాజెక్ట్ మొదటి దశను ఇరు దేశాల ప్రధానులు సంయుక్తంగా ప్రారంభించారు.
• 2020: పోర్ట్ లూయిస్‌లో భారత ఆర్థిక సహాయంతో నిర్మించిన నూతన సుప్రీంకోర్టు భవనాన్ని వర్చువల్‌గా ప్రారంభించారు.
• 2024 ఫిబ్రవరి: మారిషస్‌లోని అగలేగా (Agalega) ద్వీపంలో నిర్మించిన ఎయిర్‌స్ట్రిప్, సెయింట్ జేమ్స్ జెట్టీ మౌలిక సదుపాయాలను ఇరు దేశాలు సంయుక్తంగా ప్రారంభించాయి, ఇది భారతదేశ వ్యూహాత్మక నిఘా సామర్థ్యాన్ని పెంచింది.

Static GK Connection

• విజన్ మహాసాగర్ (Vision MAHASAGAR): ఇది భారత నౌకాదళం మరియు విదేశాంగ శాఖ నేతృత్వంలోని 'Maritime Head of Agencies Forum' యొక్క విస్తరించిన రూపం, ఇది హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో భద్రత మరియు స్థిరమైన వృద్ధిని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
• నైబర్‌హుడ్ ఫస్ట్ విధానం (Neighbourhood First Policy): భారతదేశం తన పొరుగు దేశాలతో సంబంధాలకు అత్యంత ప్రాధాన్యతనిచ్చే దౌత్య వ్యూహం. మారిషస్‌ను భారతదేశం తన 'సముద్రతీర పొరుగు దేశం' (Maritime Neighbour) గా గుర్తిస్తుంది.

India & World Comparison

హిందూ మహాసముద్రంలో వ్యూహాత్మక స్థానంలో ఉన్న దేశాలలో మారిషస్ ఒకటి. గ్లోబల్ ఆఫ్రికన్ ఇండెక్స్ మరియు ఆఫ్రికా ఖండంలో వ్యాపార నిర్వహణ సౌలభ్యం (Ease of Doing Business) లో మారిషస్ అగ్రస్థానంలో ఉంది. భారతదేశం మారిషస్‌కు అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములలో ఒకటిగా మరియు విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడుల (FDI) ప్రవాహానికి ప్రధాన వనరుగా నిలుస్తోంది.

Future Impact

రాబోయే కాలంలో, భారత్-మారిషస్ భాగస్వామ్యం మరింత లోతుగా మారనుంది. 2030 నాటికి హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో ఉమ్మడి సముద్ర భద్రతా గస్తీని మరింత విస్తరించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. బ్లూ ఎకానమీ కింద సముద్రపు పునరుత్పాదక ఇంధన ప్రాజెక్టులు ప్రారంభం కానున్నాయి. డిజిటల్ కనెక్టివిటీ మరియు యూపీఐ (UPI) లావాదేవీలను మారిషస్‌లో మరింత విస్తృతం చేయడం ద్వారా పర్యాటక రంగం పెద్ద ఎత్తున వృద్ధి చెందుతుంది.

---

🔑 Key Points for Revision

• ప్రధాని మోదీ, మారిషస్ ప్రధాని రామ్‌గూలమ్ 2026 జూన్ 28న సీషెల్స్‌లో సమావేశమయ్యారు.
• నవంబర్ 2024లో రామ్‌గూలమ్ అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత ఇది ఇరు నేతల 4వ సమావేశం.
• సీషెల్స్ స్వర్ణోత్సవ జాతీయ దినోత్సవ వేడుకల సైడ్‌లైన్స్‌లో ఈ భేటీ జరిగింది.
• భారతదేశం అందించిన ప్రత్యేక ఆర్థిక ప్యాకేజీ అమలు తీరును ఇరు నేతలు సమీక్షించారు.
• ఈ భాగస్వామ్యం భారత 'విజన్ మహాసాగర్' (Vision MAHASAGAR) వ్యూహంలో కీలకమైనది.
• ఇది భారతదేశ 'నైబర్‌హుడ్ ఫస్ట్' విదేశాంగ విధానానికి అనుగుణంగా ఉంది.
• ద్వైపాక్షిక ప్రాజెక్టులు ఆరోగ్య సంరక్షణ, కనెక్టివిటీ, బ్లూ ఎకానమీ రంగాలపై దృష్టి సారించాయి.
• హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో శాంతి, స్థిరత్వం కోసం ఉమ్మడి వ్యూహాన్ని ప్రకటించారు.
• గ్లోబల్ సౌత్ (Global South) అభివృద్ధికి ఇరు దేశాలు తమ కట్టుబాటును చాటాయి.
• అగలేగా (Agalega) ద్వీపంలో మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి భారత్-మారిషస్ రక్షణ సహకారానికి చిహ్నం.
• మారిషస్‌కు భారతదేశం 'సముద్రతీర పొరుగు దేశం' (Maritime Neighbour) హోదాను ఇచ్చింది.
• 'SAGAR' (Security and Growth for All in the Region) చట్రంలో మారిషస్ కేంద్ర బిందువు.
• ఆఫ్రికా ఖండంలో భారత పెట్టుబడులకు మారిషస్ ఒక ముఖ్యమైన ప్రవేశ ద్వారం (Gateway).
• ఇరు దేశాల మధ్య దౌత్య సంబంధాలు అధికారికంగా 1948లో ప్రారంభమయ్యాయి.
• రాబోయే కాలంలో పర్యాటకం, డిజిటల్ లావాదేవీల రంగంలో సహకారాన్ని పెంచనున్నారు.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: సాగర్ మరియు మహాసాగర్ విజన్ (SAGAR & MAHASAGAR Vision)

• Definition: హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలోని (IOR) అన్ని దేశాల భద్రత మరియు స్థిరమైన ఆర్థిక వృద్ధిని కాపాడటానికి భారతదేశం రూపొందించిన వ్యూహాత్మక సముద్ర చట్రమే సాగర్ (SAGAR).
• Constitutional / Legal Basis: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 51 (దేశ విదేశాంగ విధానం ద్వారా అంతర్జాతీయ శాంతి మరియు భద్రతను పెంపొందించడం) దీనికి మార్గదర్శకం వహిస్తుంది.
• Scientific / Economic Principle: ఇది 'బ్లూ ఎకానమీ' (Blue Economy) సూత్రంపై ఆధారపడి ఉంటుంది, అనగా సముద్ర పర్యావరణ వ్యవస్థను దెబ్బతీయకుండా సముద్ర వనరులను ఆర్థిక వృద్ధి కోసం స్థిరంగా ఉపయోగించడం.
• How it connects to this event: ప్రధాని మోదీ మరియు మారిషస్ ప్రధాని రామ్‌గూలమ్ తమ చర్చలలో విజన్ మహాసాగర్ మరియు వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాన్ని ప్రధానంగా ప్రస్తావించారు.
• Origin & History: సాగర్ (SAGAR) విజన్‌ను ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ మొదటిసారిగా 2015 మార్చిలో మారిషస్ పర్యటనలోనే అధికారికంగా ప్రకటించారు.
• Key milestone 1: 2020లో ఐఓఆర్ (IOR) ప్రాంతంలో విపత్తు నిర్వహణ మరియు మానవతా సహాయం (HADR) అందించడానికి భారతదేశం 'మిషన్ సాగర్'ను ప్రారంభించింది.
• Key milestone 2: 2023-24లో దీనిని మరింత విస్తరిస్తూ 'విజన్ మహాసాగర్' (MAHASAGAR) చట్రాన్ని తీసుకువచ్చారు, ఇది సముద్ర భద్రతా ఏజెన్సీల అధిపతుల ఉమ్మడి సమన్వయ వేదికగా పనిచేస్తుంది.
• Related Acts / Schemes / Treaties: ఐఓఆర్ఏ (IORA - Indian Ocean Rim Association), కొలంబో సెక్యూరిటీ కాంక్లేవ్ (CSC) లతో ఇది ముడిపడి ఉంది.
• Nodal Ministry / Body: భారత ప్రభుత్వ విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ (MEA) మరియు భారత నౌకాదళం (Indian Navy) సంయుక్తంగా దీనిని పర్యవేక్షిస్తాయి.
• India-specific relevance: చైనా యొక్క 'స్ట్రింగ్ ఆఫ్ పెరల్స్' (String of Pearls) వ్యూహాన్ని ఎదుర్కోవడానికి మరియు హిందూ మహాసముద్రంలో నెట్ సెక్యూరిటీ ప్రొవైడర్‌గా ఎదగడానికి భారతదేశానికి ఇది అత్యంత అవసరం.
• Global comparison: అమెరికా యొక్క 'ఇండో-పసిఫిక్ వ్యూహం' తరహాలోనే భారతదేశం హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంపై స్వయంప్రతిపత్తితో కూడిన భద్రతా చట్రాన్ని నిర్మిస్తోంది.
• Data Point: ప్రపంచ వాణిజ్యంలో సుమారు 80 శాతం మరియు చమురు రవాణాలో 70 శాతం హిందూ మహాసముద్రం గుండానే సాగుతుంది.
• Common exam angle: ప్రిలిమ్స్‌లో సాగర్/మహాసాగర్ విస్తరణ రూపాలు, సభ్య దేశాల గురించి; మెయిన్స్‌లో ఐఓఆర్ (IOR) లో చైనాను ఎదుర్కోవడంలో భారత్ పాత్రపై ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
• Easy memory hook: SAGAR = Security And Growth for All in the Region.

---

❓ Practice MCQs

Q1. ఇటీవల భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ మారిషస్ ప్రధాని డాక్టర్ నవిన్ చంద్ర రామ్‌గూలమ్‌ను ఏ దేశంలో ద్వైపాక్షిక చర్చల కోసం కలుసుకున్నారు? [Easy]

A) మారిషస్

B) సీషెల్స్

C) మాల్దీవులు

D) శ్రీలంక

Answer: B

Explanation: 2026 జూన్ 28న సీషెల్స్ స్వర్ణోత్సవ జాతీయ దినోత్సవ వేడుకల సందర్భంగా విക്టోరియా (మాహె) లో ఇరు నేతల సమావేశం జరిగింది.

---

Q2. భారతదేశ విదేశాంగ విధానంలో మారిషస్‌తో సంబంధాలను బలోపేతం చేసే వ్యూహాత్మక చట్రం పేరు ఏమిటి? [Easy]

A) యాక్ట్ ఈస్ట్ పాలసీ

B) లుక్ వెస్ట్ వ్యూహం

C) విజన్ మహాసాగర్ / సాగర్

D) కనెక్ట్ సెంట్రల్ ఆసియా

Answer: C

Explanation: భారత్-మారిషస్ వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం భారతదేశం యొక్క 'విజన్ మహాసాగర్' మరియు 'నైబర్‌హుడ్ ఫస్ట్' విధానంలో భాగంగా కొనసాగుతోంది.

---

Q3. భారతదేశం మారిషస్ దేశానికి అందించిన ఏ ప్యాకేజీ అమలు పురోగతిని ఇటీవల జరిగిన ద్వైపాక్షిక సమావేశంలో ఇరు ప్రధానులు సమీక్షించారు? [Moderate]

A) డిఫెన్స్ లైన్ ఆఫ్ క్రెడిట్

B) ప్రత్యేక ఆర్థిక ప్యాకేజీ (Special Economic Package)

C) కోవిడ్ సహాయ నిధి

D) సాగర్ మౌలిక సదుపాయాల ప్యాకేజీ

Answer: B

Explanation: పిఐబి నివేదిక ప్రకారం, భారతదేశం మారిషస్‌కు పొడిగించిన ప్రత్యేక ఆర్థిక ప్యాకేజీ అమలు పురోగతిని ఇరు నేతలు సమీక్షించారు.

---

Q4. మారిషస్ ప్రధానిగా డాక్టర్ నవిన్ చంద్ర రామ్‌గూలమ్ ఏ సంవత్సరంలో బాధ్యతలు స్వీకరించారు? [Moderate]

A) నవంబర్ 2022

B) నవంబర్ 2023

C) నవంబర్ 2024

D) జనవరి 2025

Answer: C

Explanation: అధికారిక ప్రకటన ప్రకారం నవంబర్ 2024లో రామ్‌గూలమ్ బాధ్యతలు స్వీకరించిన తర్వాత ప్రధాని మోదీతో ఇది ఆయనకు నాల్గవ సమావేశం.

---

Q5. భారత్-మారిషస్ సంయుక్త ప్రాజెక్టులు మారిషస్ దేశంలోని క్రింది ఏ రంగానికి/రంగాలకు ఊతాన్ని ఇస్తున్నాయి? [Moderate]

1. ఆరోగ్య సంరక్షణ (Healthcare)
2. కనెక్టివిటీ (Connectivity)
3. బ్లూ ఎకానమీ (Blue Economy)

సరైన కోడ్‌ను ఎంచుకోండి:

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 2 మరియు 3 మాత్రమే

C) 1 మరియు 3 మాత్రమే

D) పైవన్నీ (1, 2, 3)

Answer: D

Explanation: ద్వైపాక్షిక ప్రాజెక్టులు మారిషస్ యొక్క ఆరోగ్య సంరక్షణ, కనెక్టివిటీ, స్థిరమైన అభివృద్ధి మరియు బ్లూ ఎకానమీ రంగానికి సహకరిస్తాయని ప్రధాని మోదీ పేర్కొన్నారు.

---

Q6. భారతదేశ వ్యూహాత్మక 'విజన్ మహాసాగర్' (Vision MAHASAGAR) కు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: [Tricky]

1. ఇది కేవలం పసిఫిక్ మహాసముద్ర దేశాల మధ్య రక్షణ సహకారం కోసం ఉద్దేశించబడింది.
2. హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో శాంతి, భద్రత మరియు పరస్పర వృద్ధిని పెంపొందించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.

సరైన ప్రకటన ఏది?

A) 1 మాత్రమే

B) 2 మాత్రమే

C) 1 మరియు 2 రెండూ

D) 1 మరియు 2 రెండూ కావు

Answer: B

Explanation: విజన్ మహాసాగర్ హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతానికి (IOR) సంబంధించినది, పసిఫిక్ మహాసముద్రానికి కాదు, కాబట్టి రెండవ ప్రకటన మాత్రమే సరైనది.

---

Q7. హిందూ మహాసముద్రంలో భారతదేశ భద్రతా వ్యూహాలకు సంబంధించి 'అగలేగా ద్వీపం' (Agalega Island) తరచుగా వార్తల్లో ఉంటుంది. ఇది ఏ దేశ పరిధిలోకి వస్తుంది? [Tricky]

A) సీషెల్స్

B) మారిషస్

C) మడగాస్కర్

D) కొమొరోస్

Answer: B

Explanation: అగలేగా ద్వీపం మారిషస్ భూభాగంలో భాగం, ఇక్కడ భారతదేశం వ్యూహాత్మక రక్షణ మరియు రన్వే మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేసింది.

---

Q8. గ్లోబల్ సౌత్ (Global South) మరియు హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంత దౌత్యంలో భారత్-మారిషస్ సంబంధాల ప్రాముఖ్యతకు సంబంధించి క్రింది వాటిలో సరైనది ఏది? [Tricky]

A) మారిషస్ కేవలం భారతదేశం నుండి సముద్ర ఉత్పత్తులను దిగుమతి చేసుకునే దేశం మాత్రమే.

B) ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలిలో మారిషస్ భారతదేశానికి వ్యతిరేకంగా ఓటు వేస్తుంది.

C) గ్లోబల్ సౌత్ పట్ల ఉమ్మడి నిశ్చయంతో ఇరు దేశాలు హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో శాంతి, స్థిరత్వానికి కట్టుబడి ఉన్నాయి.

D) మారిషస్ భారతదేశ 'నైబర్‌హుడ్ ఫస్ట్' విధాన పరిధిలోకి రాదు.

Answer: C

Explanation: ఇరు దేశాలు గ్లోబల్ సౌత్ పట్ల తమకున్న ఉమ్మడి నిశ్చయాన్ని చాటుకుంటూ, ప్రాంతీయ శాంతి, భద్రతల కోసం కలిసి పనిచేయాలని నిర్ణయించాయి.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

భారతదేశం యొక్క 'SAGAR' (Security and Growth for All in the Region) విజన్ క్రింది ఏ భౌగోళిక ప్రాంతానికి అత్యంత ప్రాధాన్యతనిస్తుంది?

A) దక్షిణ చైనా సముద్రం

B) హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతం (Indian Ocean Region)

C) పసిఫిక్ మహాసముద్ర ప్రాంతం

D) ఆర్క్టిక్ మహాసముద్రం

Answer: B

Explanation: 'SAGAR' విజన్‌ను 2015లో హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో భద్రత మరియు పరస్పర వృద్ధిని పెంపొందించే లక్ష్యంతో భారత్ ప్రారంభించింది.

---

PYQ 2:

భారతదేశ విదేశాంగ మరియు వ్యూహాత్మక విధానాలకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. 'నైబర్‌హుడ్ ఫస్ట్' (Neighbourhood First) విధానం కేవలం భూ సరిహద్దులు పంచుకునే దేశాలకు మాత్రమే పరిమితం.
2. మారిషస్ దేశం భారతదేశం యొక్క మెరుగైన వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్య (Enhanced Strategic Partnership) హోదాను కలిగి ఉంది.

పై వాటిలో ఏ ప్రకటన/ప్రకటనలు సరైనవి?

A) 1 మాత్రమే

B) 2 మాత్రమే

C) 1 మరియు 2 రెండూ

D) 1 మరియు 2 రెండూ కావు

Answer: B

Explanation: 'నైబర్‌హుడ్ ఫస్ట్' విధానం సముద్రతీర పొరుగు దేశాలైన మాల్దీవులు, మారిషస్‌లకు కూడా వర్తిస్తుంది, కాబట్టి 1వ ప్రకటన తప్పు. 2వ ప్రకటన పూర్తిగా సరైనది.

---

PYQ 3:

జతపరచండి (Match the Following):

| జాబితా-I (వ్యూహాత్మక ప్రాంతం/ప్రాజెక్ట్) | జాబితా-II (సంబంధిత దేశం) | | --- | --- | | 1. అగలేగా ద్వీపం (Agalega Island) | X. సీషెల్స్ | | 2. విక్టోరియా రేవు (Victoria Port) | Y. మారిషస్ | | 3. ఆప్రావాసి ఘాట్ (Aapravasi Ghat) | Z. మారిషస్ |

సరైన కోడ్‌ను ఎంచుకోండి:

A) 1-X, 2-Y, 3-Z

B) 1-Y, 2-X, 3-Z

C) 1-Z, 2-X, 3-Y

D) 1-Y, 2-Z, 3-X

Answer: B

Explanation: అగలేగా ద్వీపం మరియు ఆప్రావాసి ఘాట్ మారిషస్‌లో ఉన్నాయి. విక్టోరియా అనేది సీషెల్స్ రాజధాని/రేవు నగరం.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో (IOR) భారతదేశ భద్రత మరియు వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలలో మారిషస్ పోషిస్తున్న పాత్రను విశ్లేషించండి. (Relevant to UPSC GS Paper 2 — International Relations)

Answer: హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో (IOR) వ్యూహాత్మక కూడలిలో ఉన్న మారిషస్, భారతదేశ విదేశాంగ విధానంలో కీలకమైన దేశం. భారతదేశం యొక్క 'సాగర్' (SAGAR) మరియు 'విజన్ మహాసాగర్' చట్రంలో మారిషస్ ఒక కేంద్ర బిందువుగా పనిచేస్తోంది. చైనా హిందూ మహాసముద్రంలో తన ఉనికిని విస్తరిస్తున్న తరుణంలో, భారతదేశానికి మారిషస్ భద్రతాపరమైన రక్షణ కవచంగా నిలుస్తోంది. ఇటీవల మారిషస్‌కు చెందిన అగలేగా (Agalega) ద్వీపంలో భారతదేశం నిర్మించిన వ్యూహాత్మక రన్‌వే మరియు సముద్ర మౌలిక సదుపాయాలు ఈ ప్రాంతంలో భారత నౌకాదళ నిఘా సామర్థ్యాన్ని మరియు విపత్తు నిర్వహణ (HADR) ప్రతిస్పందనను గణనీయంగా పెంచాయి. అదనంగా, మారిషస్ గ్లోబల్ ఆఫ్రికన్ మార్కెట్లకు మరియు గ్లోబల్ సౌత్ ప్రయోజనాలకు అనుసంధాన కర్తగా వ్యవహరిస్తోంది. అందువల్ల, ఐఓఆర్ ప్రాంతంలో 'నెట్ సెక్యూరిటీ ప్రొవైడర్'గా భారతదేశ స్థానాన్ని బలోపేతం చేయడంలో మారిషస్‌తో వ్యూహాత్మక బంధం అత్యంత ఆవశ్యకం.

---

Question 2 (250 words): భారతదేశం యొక్క 'నైబర్‌హుడ్ ఫస్ట్' విధానం మరియు 'విజన్ మహాసాగర్' వెలుగులో భారత్-మారిషస్ సంబంధాల పరిణామాన్ని చర్చిస్తూ, ఇరు దేశాల మధ్య ఉన్న ఆర్థిక మరియు సాంస్కృతిక బంధాలను వివరించండి.

Answer: భారతదేశం మరియు మారిషస్ మధ్య సంబంధాలు కేవలం దౌత్యపరమైనవి కావు, అవి శతాబ్దాల నాటి చారిత్రాత్మక, సాంస్కృతిక బంధాలతో ముడిపడి ఉన్నాయి. భారతదేశం తన పొరుగు దేశాలకు ఇచ్చే ప్రాధాన్యతను చాటే 'నైబర్‌హుడ్ ఫస్ట్' విధానంలో మారిషస్‌ను తన సముద్రతీర పొరుగు దేశంగా గుర్తిస్తుంది.

ఆర్థిక మరియు మౌలిక సదుపాయాల సహకారం: భారతదేశం మారిషస్ అభివృద్ధిలో ప్రధాన భాగస్వామిగా ఉంది. భారత ప్రభుత్వం అందించిన ప్రత్యేక ఆర్థిక ప్యాకేజీ (Special Economic Package) కింద మారిషస్‌లో మెట్రో ఎక్స్‌ప్రెస్ ప్రాజెక్ట్, కొత్త సుప్రీంకోర్టు భవనం మరియు ఆధునిక ఈఎన్‌టీ (ENT) ఆసుపత్రి వంటి ప్రతిష్టాత్మక ప్రాజెక్టులు విజయవంతంగా పూర్తయ్యాయి. ఈ ద్వైపాక్షిక ప్రాజెక్టులు మారిషస్ యొక్క ఆరోగ్య సంరక్షణ, కనెక్టివిటీ, మరియు స్థిరమైన బ్లూ ఎకానమీ వృద్ధికి తోడ్పడుతున్నాయి. అలాగే భారతదేశం నుండి మారిషస్ దేశానికి విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడుల (FDI) ప్రవాహం కూడా గణనీయంగా సాగుతోంది.

సాంస్కృతిక మరియు వ్యూహాత్మక బంధం: మారిషస్ జనాభాలో దాదాపు 70 శాతం మంది భారతీయ సంతతికి చెందిన వారే కావడం ఇరు దేశాల ప్రజా సంబంధాలకు (People-to-People ties) బలమైన పునాది. 19వ శతాబ్దంలో భారతదేశం నుండి వెళ్లిన ఒప్పంద కార్మికుల వారసత్వ కేంద్రమైన 'ఆప్రావాసి ఘాట్' ఇందుకు చారిత్రక నిదర్శనం. ప్రస్తుత కాలంలో ఇరు దేశాలు 'విజన్ మహాసాగర్' చట్రం కింద గ్లోబల్ సౌత్ యొక్క ఉమ్మడి ప్రయోజనాల కోసం అంతర్జాతీయ వేదికలపై కలిసి పనిచేస్తున్నాయి.

ముగింపు / వేగవంతమైన మార్గం: రాబోయే కాలంలో చైనా యొక్క సముద్ర వ్యూహాలను అడ్డుకుంటూ హిందూ మహాసముద్రంలో శాంతి, స్థిరత్వాలను కాపాడటంలో భారత్-మారిషస్ మెరుగైన వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. డిజిటల్ టెక్నాలజీ (UPI) మరియు పునరుత్పాదక ఇంధన రంగాలలో సహకారాన్ని మరింత పటిష్టం చేసుకోవడం ద్వారా ఈ బంధం రాబోయే దశాబ్దాలలో సరికొత్త శిఖరాలకు చేరుకుంటుంది.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: అగలేగా ద్వీపం మరియు లూయిస్ రేవు ఏ దేశంలో ఉన్నాయనే ప్రశ్న వచ్చినప్పుడు అభ్యర్థులు తరచుగా మాల్దీవులు లేదా సీషెల్స్‌తో గందరగోళానికి గురవుతారు. సరైన సమాధానం: ఇవి మారిషస్ పరిధిలోకి వస్తాయి.
• Trap 2: భారతదేశ 'నైబర్‌హుడ్ ఫస్ట్' (Neighbourhood First) విధానం కేవలం భూ సరిహద్దులు ఉన్న పాకిస్తాన్, చైనా, నేపాల్ వంటి దేశాలకు మాత్రమే వర్తిస్తుందని అభ్యర్థులు భావిస్తారు. కానీ వాస్తవానికి మారిషస్, మాల్దీవులు మరియు శ్రీలంక వంటి సముద్రతీర పొరుగు దేశాలు కూడా ఇందులో భాగమే.
• Trap 3: 'SAGAR' మరియు 'MAHASAGAR' విజన్ ఇండో-పసిఫిక్ ప్రాంతం మొత్తానికి సమానంగా వర్తిస్తుందని భావిస్తారు. పరీక్షల్లో ఆప్షన్లలో 'హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతం' (IOR) మరియు 'పసిఫిక్ మహాసముద్రం' రెండూ ఉన్నప్పుడు, దీని ప్రధాన కేంద్రం హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతం మాత్రమేనని గుర్తుంచుకోవాలి.

---

🧭 Exam Tip

• Prelims Focus: ప్రిలిమ్స్ పరీక్షల కోసం అగలేగా ద్వీపం భౌగోళిక స్థానం, సీషెల్స్ మరియు మారిషస్ రాజధానులు, 'SAGAR' మరియు 'MAHASAGAR' యొక్క పూర్తి విస్తరణ రూపాలు (Abbreviations) మరియు వాటిని ప్రారంభించిన సంవత్సరాలపై ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టాలి.
• Mains Focus: మెయిన్స్ పరీక్షలలో హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో మారుతున్న భౌగోళిక రాజకీయాలు (Geopolitics), చైనా వ్యూహాలను ఎదుర్కోవడంలో భారత్-మారిషస్ రక్షణ సహకారం మరియు గ్లోబల్ సౌత్ వేదికలపై భారత్ పాత్ర వంటి విశ్లేషణాత్మక కోణంలో ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
• Interview Perspective: ఇంటర్వ్యూ రౌండ్‌లో చిన్న ద్వీప దేశాలతో (Small Island Developing States - SIDS) భారతదేశం జరిపే దౌత్యం మరియు మౌలిక సదుపాయాల దౌత్యం (Infrastructure Diplomacy) పై మీ వ్యక్తిగత అభిప్రాయాన్ని అడిగే అవకాశం ఉంది.
• High-Probability Prediction: రాబోయే సివిల్స్ లేదా స్టేట్ పిఎస్సి పరీక్షలలో "హిందూ మహాసముద్రంలో వ్యూహాత్మక స్థిరత్వం కోసం భారతదేశం ప్రతిపాదించిన 'విజన్ మహాసాగర్' ప్రాధాన్యతను వివరించండి" అనే ప్రశ్న వచ్చే అవకాశం చాలా ఎక్కువగా ఉంది.