కేంద్ర పర్యావరణ శాఖ మంత్రి భూపేందర్ యాదవ్ రాజస్థాన్లోని ఆల్వార్లో 'పులుల పునఃప్రవేశం' (Tiger Re-introduction) పై జాతీయ సదస్సును ప్రారంభించారు. 2005 నాటికి పులులు పూర్తిగా అంతరించిపోయిన సరిస్కా టైగర్ రిజర్వ్లో, శాస్త్రీయ పద్ధతిలో పులులను తిరిగి ప్రవేశపెట్టి 18 ఏళ్లు పూర్తయిన సందర్భంగా ఈ కార్యక్రమం జరిగింది. ప్రస్తుతం సరిస్కాలో 56 పులులు ఉన్నాయి. ఈ కార్యక్రమంలో 'ప్రాజెక్ట్ చీతా' వార్షిక నివేదిక (సెప్టెంబర్ 2024–డిసెంబర్ 2025) తో పాటు, భారతదేశంలో పులుల క్రియాశీల నిర్వహణపై రెండు కీలక మార్గదర్శక పుస్తకాలను ప్రభుత్వం విడుదల చేసింది.
రాజస్థాన్లోని ఆల్వార్లో 'పులుల పునఃప్రవేశం (Tiger Re-introduction): అవకాశాలు మరియు సవాళ్లు' అనే అంశంపై జాతీయ సదస్సును కేంద్ర మంత్రి భూపేందర్ యాదవ్ ప్రారంభించారు. సరిస్కా టైగర్ రిజర్వ్లో 18 ఏళ్ల క్రితం ప్రారంభించిన పులుల పునఃప్రవేశ కార్యక్రమం విజయవంతమైన సందర్భంగా ఈ కార్యక్రమం నిర్వహించారు. ఈ సందర్భంగా పులుల సంరక్షణకు సంబంధించిన రెండు కీలక ప్రచురణలు, మరియు ప్రాజెక్ట్ చీతా వార్షిక నివేదికను పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ విడుదల చేసింది.
ఈ జాతీయ సదస్సు జూన్ 28, 2026న రాజస్థాన్లోని ఆల్వార్ నగరంలో జరిగింది. సరిస్కా టైగర్ రిజర్వ్ ఆల్వార్ జిల్లాలోనే ఉంది. అరావళి పర్వత శ్రేణులలో విస్తరించి ఉన్న ఈ అడవులు వన్యప్రాణులకు కీలక ఆవాసంగా ఉన్నాయి.
1. సోర్స్ మరియు సింక్ ఏరియాల గుర్తింపు: పులుల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలను (Source) గుర్తించి, పులులు లేని ప్రాంతాలకు (Sink) వాటిని తరలించడం.
2. ఆవాసాల పునరుద్ధరణ (Habitat Restoration): పులులు బతకడానికి అవసరమైన గడ్డి మైదానాలు, నీటి వనరులను అభివృద్ధి చేయడం.
3. ప్రే బేస్ (Prey Base) పెంపు: పులుల ఆహారం కోసం గౌర్ (Gaur), బారాసింగా వంటి జంతువులను ఆ ప్రాంతాలకు మార్చడం ద్వారా ఆహారపు గొలుసును బలోపేతం చేయడం.
4. కనెక్టివిటీ: ఏనుగులు, పులులు సంచరించే కారిడార్లను (Landscape connectivity) ఆక్రమణల నుండి రక్షించి, వాటికి స్వేచ్ఛా సంచారాన్ని కల్పించడం.
ఈ సదస్సు UPSC GS Paper 3 (Environment & Biodiversity) కి అత్యంత కీలకం. ఒకప్పుడు పులులు పూర్తిగా అంతరించిపోయిన సరిస్కా అడవిలో మళ్లీ 56 పులులను వృద్ధి చేయడం, జీవవైవిధ్య సంరక్షణలో ప్రపంచానికి ఒక గొప్ప ఉదాహరణ. ఇది కేవలం పులులను రక్షించడమే కాకుండా, అడవులు, జల వనరులు మరియు స్థానిక గిరిజన సంఘాల శ్రేయస్సును కూడా మెరుగుపరుస్తుందని మంత్రి స్పష్టం చేశారు.
📌 [BACKGROUND — verify independently]
📌 [BACKGROUND — verify independently]
2010లో రష్యాలో జరిగిన 'సెయింట్ పీటర్స్బర్గ్ డిక్లరేషన్' లో 2022 నాటికి అడవి పులుల సంఖ్యను రెట్టింపు చేయాలని ప్రపంచ దేశాలు లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి. భారత్ ఈ లక్ష్యాన్ని గడువుకు ముందే విజయవంతంగా సాధించింది. ప్రపంచంలోని మొత్తం అడవి పులులలో 70 శాతానికి పైగా భారతదేశంలోనే ఉన్నాయి.
ఈ సదస్సు భవిష్యత్తులో దేశవ్యాప్తంగా ఇతర 'పులుల కొరత' ఉన్న అడవులకు (Tiger-deficient reserves) మార్గదర్శకంగా నిలవనుంది. పులులు, ఏనుగులు కలసి జీవించే ఉమ్మడి కారిడార్ల నిర్వహణపై జాతీయ విధానం రూపొందే అవకాశం ఉంది. అటవీ పర్యాటకాన్ని ప్రోత్సహిస్తూనే స్థానిక ప్రజల ప్రయోజనాలను కాపాడటంపై ప్రభుత్వం మరింత దృష్టి సారించనుంది.
Core Concept: ప్రాజెక్ట్ టైగర్ & నేషనల్ టైగర్ కన్జర్వేషన్ అథారిటీ (NTCA)
Q1. ఇటీవల పులుల పునఃప్రవేశం (Tiger Re-introduction) కు సంబంధించి 18 ఏళ్లు పూర్తయిన సందర్భంగా జాతీయ సదస్సు ఎక్కడ జరిగింది? [Easy]
A) పన్నా టైగర్ రిజర్వ్, మధ్యప్రదేశ్
B) సరిస్కా టైగర్ రిజర్వ్, రాజస్థాన్
C) అమ్రాబాద్ టైగర్ రిజర్వ్, తెలంగాణ
D) జిమ్ కార్బెట్ నేషనల్ పార్క్, ఉత్తరాఖండ్
Answer: B
Explanation: 2005లో పులులు అంతరించిపోయిన సరిస్కా (రాజస్థాన్) లో పులులను తిరిగి ప్రవేశపెట్టి 18 ఏళ్లు పూర్తయిన సందర్భంగా ఆల్వార్లో ఈ సదస్సు జరిగింది.
Q2. సెయింట్ పీటర్స్బర్గ్ డిక్లరేషన్ ఏ జంతువుల సంరక్షణకు మరియు వాటి జనాభాను రెట్టింపు చేయడానికి సంబంధించినది? [Easy]
A) ఆసియాటిక్ సింహాలు
B) చీతాలు
C) అడవి ఏనుగులు
D) పులులు
Answer: D
Explanation: 2010 నాటి సెయింట్ పీటర్స్బర్గ్ డిక్లరేషన్ 2022 నాటికి పులుల సంఖ్యను రెట్టింపు చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది, భారత్ దీనిని సాధించింది.
Q3. కేంద్ర మంత్రి భుపేందర్ యాదవ్ పంచుకున్న వివరాల ప్రకారం, గత దశాబ్దంలో భారతదేశంలోని టైగర్ రిజర్వ్ల సంఖ్య ఎంత నుండి ఎంతకు పెరిగింది? [Moderate]
A) 40 నుండి 50 కి
B) 46 నుండి 58 కి
C) 35 నుండి 53 కి
D) 50 నుండి 65 కి
Answer: B
Explanation: పర్యావరణ మంత్రి ప్రకటన ప్రకారం దేశంలో టైగర్ రిజర్వ్ల సంఖ్య గత పదేళ్లలో 46 నుండి 58 కి పెరిగింది.
Q4. టైగర్ రిజర్వ్లలో 'సోర్స్ (Source)' మరియు 'సింక్ (Sink)' ప్రాంతాల గుర్తింపు దేనికి ప్రధానంగా ఉపయోగపడుతుంది? [Moderate]
A) అడవిలో పర్యాటకాన్ని పెంచడానికి
B) పులుల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాల నుండి తక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలకు మార్చి, వాటి వృద్ధికి తోడ్పడటానికి
C) చెట్లను నరికి వ్యాపార అవకాశాలను సృష్టించడానికి
D) పులులను కేవలం జంతుప్రదర్శనశాలలకు మార్చడానికి
Answer: B
Explanation: 'యాక్టివ్ మేనేజ్మెంట్ ఆఫ్ టైగర్స్' నివేదిక ప్రకారం పర్యావరణ పరిస్థితులను బట్టి పులులను సోర్స్ (ఎక్కువ) నుండి సింక్ (తక్కువ) ప్రాంతాలకు మార్చడం దీని ఉద్దేశ్యం.
Q5. నేషనల్ టైగర్ కన్జర్వేషన్ అథారిటీ (NTCA) కి సంబంధించి కింది వాటిలో సరైనది గుర్తించండి. [Moderate]
A) ఇది రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థ.
B) ఇది వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం 1972 కింద ఏర్పడిన చట్టబద్ధమైన సంస్థ.
C) దీనికి ప్రధానమంత్రి చైర్మన్గా ఉంటారు.
D) ఇది కేవలం ప్రాజెక్ట్ చీతాను మాత్రమే పర్యవేక్షిస్తుంది.
Answer: B
Explanation: NTCA అనేది 1972 చట్టాన్ని 2006లో సవరించడం ద్వారా ఏర్పాటైన చట్టబద్ధమైన సంస్థ (Statutory body), దీనికి కేంద్ర పర్యావరణ మంత్రి చైర్మన్.
Q6. పులుల ఆవాసాలను మెరుగుపరచడానికి 'ప్రే బేస్ (Prey base)' పెంపులో భాగంగా, ఏ జంతువుల తరలింపు గురించి సదస్సులో ప్రత్యేకంగా చర్చించారు? [Tricky]
A) నల్లబాతు మరియు చిరుతపులి
B) గౌర్ (Gaur) మరియు బారాసింగా (Barasingha)
C) అడవి పందులు మరియు కోతులు
D) నీలగిరి తార్ మరియు మంచు చిరుత
Answer: B
Explanation: పులులకు ఆహార లభ్యతను పెంచే పర్యావరణ పునరుద్ధరణ చర్యల్లో భాగంగా గౌర్ మరియు బారాసింగా జంతువులను తరలించే (translocation) అంశంపై ఈ సదస్సులో చర్చించారు.
Q7. ఆంధ్రప్రదేశ్ మరియు తెలంగాణలలో విస్తరించి ఉన్న టైగర్ రిజర్వ్లు పులుల సంరక్షణకు ఎంతో కీలకమైనవి. అమ్రాబాద్ టైగర్ రిజర్వ్ భౌగోళికంగా ఏ పర్వత శ్రేణులలో భాగం? [Tricky]
A) పశ్చిమ కనుమలు
B) అరావళి కొండలు
C) నల్లమల అడవులు
D) తూర్పు కనుమలలోని శేషాచలం కొండలు
Answer: C
Explanation: అమ్రాబాద్ మరియు నాగార్జునసాగర్ శ్రీశైలం టైగర్ రిజర్వ్లు నల్లమల అటవీ శ్రేణిలో (తూర్పు కనుమలు) విస్తరించి ఉన్నాయి.
Q8. ప్రస్తుతం సరిస్కా టైగర్ రిజర్వ్లో సుమారు ఎన్ని పులులు ఉన్నట్లు పర్యావరణ మంత్రి ప్రకటించారు? [Tricky]
A) 12
B) 35
C) 56
D) 78
Answer: C
Explanation: 2005 నాటికి స్థానికంగా అంతరించిపోయిన సరిస్కా రిజర్వ్ రికవరీ సాధించి, ప్రస్తుతం 56 పులులకు ఆవాసంగా మారింది.
PYQ 1:
వన్యప్రాణుల సంరక్షణ చర్యలకు సంబంధించి 'ఇంటర్నేషనల్ బిగ్ క్యాట్ అలయన్స్ (IBCA)' లో ఏ జంతువులకు ప్రాధాన్యత ఇస్తారు?
A) కేవలం భారతదేశంలోని పులులు మరియు సింహాలు
B) ఏడు ప్రధాన పిల్లి జాతులు (పులి, సింహం, చిరుత, మంచు చిరుత తదితర)
C) ఆసియా ఖండంలోని వన్యప్రాణులు మాత్రమే
D) అంతరించిపోయిన డైనోసార్ జాతులు
Answer: B
Explanation: IBCA అనేది ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న 7 పెద్ద పిల్లి జాతుల (Big cats) సంరక్షణ కోసం భారతదేశం ప్రారంభించిన గ్లోబల్ చొరవ.
PYQ 2:
కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. భారతదేశంలో టైగర్ రిజర్వ్ల సంఖ్య గత దశాబ్దంలో 46 నుండి 58 కి పెరిగింది.
2. సరిస్కా టైగర్ రిజర్వ్ మధ్యప్రదేశ్లో ఉంది.
3. భారతదేశం 2022 నాటికి పులుల సంఖ్యను రెట్టింపు చేయాలన్న సెయింట్ పీటర్స్బర్గ్ లక్ష్యాన్ని సాధించింది.
పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనది?
A) 1 మాత్రమే
B) 1 మరియు 3 మాత్రమే
C) 2 మరియు 3 మాత్రమే
D) పైవన్నీ
Answer: B
Explanation: సరిస్కా టైగర్ రిజర్వ్ రాజస్థాన్లో ఉంది (మధ్యప్రదేశ్లో కాదు), కాబట్టి వాక్యం 2 తప్పు. మిగిలిన రెండు వాక్యాలు సరైనవి.
PYQ 3:
ప్రతిపాదన (Assertion - A): అడవులలో పులుల సంఖ్యను పెంచడానికి ఎకోలాజికల్ కనెక్టివిటీ లేదా ల్యాండ్స్కేప్ కనెక్టివిటీ చాలా ముఖ్యం.
కారణం (Reason - R): పులులు మరియు ఏనుగుల సంచారం ఒకే ప్రాంతంలో (Overlap) ఉన్నప్పుడు అటవీ వనరులు క్షీణిస్తాయి, కాబట్టి వాటిని విడదీయాలి.
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కు సరైన వివరణ.
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు సరైన వివరణ కాదు.
C) A సరైనది, కానీ R తప్పు.
D) A తప్పు, కానీ R సరైనది.
Answer: C
Explanation: ల్యాండ్స్కేప్ కనెక్టివిటీ అనేది జంతువులు స్వేచ్ఛగా సంచరించడానికి అవసరం (Assertion is correct). పులులు, ఏనుగులు ఒకే ప్రాంతంలో ఉన్నప్పుడు ఆ ఉమ్మడి కారిడార్లను బలోపేతం చేయాలని మంత్రి పేర్కొన్నారు తప్ప విడదీయాలని కాదు (Reason is wrong).
Question 1 (150 words): సరిస్కా టైగర్ రిజర్వ్లో పులుల పునఃప్రవేశం (Tiger Re-introduction) విజయం భారతీయ వన్యప్రాణి సంరక్షణలో ఎందుకు ఒక చారిత్రక మైలురాయిగా పరిగణించబడుతుంది? వివరించండి.
సరిస్కా టైగర్ రిజర్వ్లో పులుల పునఃప్రవేశం భారతీయ వన్యప్రాణి సంరక్షణ చరిత్రలో ఒక అద్భుతమైన మైలురాయి. 2005 నాటికి వేటగాళ్ల ముప్పు కారణంగా సరిస్కాలో పులులు పూర్తిగా అంతరించిపోయాయి (Local Extinction). ఈ సంక్షోభాన్ని అధిగమించేందుకు 2008లో రణథంబోర్ నుండి పులులను సరిస్కాకు తరలించడం ద్వారా ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి శాస్త్రీయ పులుల మార్పిడి (translocation) ప్రయోగానికి భారత్ శ్రీకారం చుట్టింది.
ఇది కేవలం జంతువులను ఒక చోట నుండి మరో చోటకి మార్చడం మాత్రమే కాదు. పర్యావరణ వ్యవస్థ పునరుద్ధరణ (Habitat restoration), గడ్డి మైదానాల అభివృద్ధి, మరియు పులుల ఆహారమైన బారాసింగా లాంటి జంతువుల సంఖ్యను పెంచడం వంటి బహుముఖ వ్యూహాలను ఇందులో అమలు చేశారు. దీని ఫలితంగా ప్రస్తుతం సరిస్కాలో పులుల సంఖ్య 56కి చేరుకుంది. ఈ విజయం భవిష్యత్తులో దేశవ్యాప్తంగా టైగర్ రిజర్వ్ల సంఖ్య 46 నుండి 58కి పెరగడంలో స్ఫూర్తినిచ్చింది. జీవవైవిధ్య పరిరక్షణకు, మానవ-జంతు సంఘర్షణల నివారణకు సరైన శాస్త్రీయ విధానం మరియు స్థానిక ప్రజల భాగస్వామ్యం అవసరమని సరిస్కా మోడల్ నిరూపిస్తోంది.
Question 2 (250 words): భారతదేశంలో పులుల సంరక్షణ కోసం చేపట్టిన 'యాక్టివ్ మేనేజ్మెంట్ (Active Management)' వ్యూహాలను విశ్లేషించండి. ప్రాజెక్ట్ టైగర్ అమలులో ఎదురవుతున్న సవాళ్లను తెలుపుతూ, భవిష్యత్ కార్యాచరణను సూచించండి.
భారతదేశం వన్యప్రాణి సంరక్షణలో, ప్రత్యేకించి పులుల సంరక్షణలో ప్రపంచానికి ఆదర్శంగా నిలుస్తోంది. 2010లో చేసుకున్న సెయింట్ పీటర్స్బర్గ్ ఒప్పందం ప్రకారం 2022 నాటికి పులుల సంఖ్యను రెట్టింపు చేయాలన్న లక్ష్యాన్ని భారత్ ముందుగానే సాధించింది. దీని వెనుక 'యాక్టివ్ మేనేజ్మెంట్' వ్యూహాలు కీలక పాత్ర పోషించాయి. జూన్ 2026లో రాజస్థాన్లోని ఆల్వార్లో జరిగిన జాతీయ సదస్సు ఈ విధానాల పటిష్టతను నొక్కి చెప్పింది.
యాక్టివ్ మేనేజ్మెంట్లో ప్రధానంగా పులుల సంఖ్య అధికంగా ఉన్న ప్రాంతాలను (Source areas) గుర్తించి, పులులు తక్కువగా ఉన్న అడవులకు (Sink areas) వాటిని శాస్త్రీయంగా తరలించడం జరుగుతుంది. సరిస్కా (0 నుండి 56 పులులకు వృద్ధి) మరియు పన్నా మోడల్స్ ఇందుకు ఉత్తమ ఉదాహరణలు. పులులకి అవసరమైన సహజ ఆవాసాల పునరుద్ధరణ, గౌర్ మరియు బారాసింగా వంటి జంతువులను అడవిలోకి పంపి ఆహారపు గొలుసును బలోపేతం చేయడం ఈ వ్యూహంలో భాగం.
అయితే, ప్రాజెక్ట్ టైగర్ అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది. జనాభా పెరుగుదల వల్ల అడవులు కుంచించుకుపోతుండటం (Habitat fragmentation), పులులు మరియు ఏనుగుల సంచార కారిడార్లలో మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణాలు, మరియు మానవ-జంతు సంఘర్షణలు ప్రధాన సమస్యలు. అలాగే, అక్రమ వేట ఇంకా పూర్తి స్థాయిలో అరికట్టబడలేదు.
ఈ సవాళ్లను అధిగమించడానికి ల్యాండ్స్కేప్ కనెక్టివిటీని (Landscape connectivity) కాపాడటం అత్యవసరం. ఉదాహరణకు, ఆంధ్రప్రదేశ్ మరియు తెలంగాణలలో విస్తరించిన నల్లమల అడవుల (NSTR) వంటి విస్తారమైన టైగర్ కారిడార్లను రక్షించాలి. అటవీ పర్యాటకాన్ని ప్రోత్సహిస్తూనే, స్థానిక గిరిజనులు మరియు అటవీ ప్రాంత ప్రజల హక్కులను కాపాడాలి. అప్పుడే వన్యప్రాణి సంరక్షణ దీర్ఘకాలికంగా సత్ఫలితాలను ఇస్తుంది.