నషా ముక్త్ భారత్ కాన్‌క్లేవ్: మాదకద్రవ్యాల రహిత భారతం కోసం ఉపరాష్ట్రపతి పిలుపు

What Happened

భారత ఉపరాష్ట్రపతి శ్రీ సి.పి. రాధాకృష్ణన్ 'నషా ముక్త్ భారత్ కాంక్లేవ్'లో ముఖ్య అతిథిగా పాల్గొని, మాదకద్రవ్యాల వ్యసనంపై పోరు దేశవ్యాప్త ఉద్యమంగా మారాలని పిలుపునిచ్చారు. మాదకద్రవ్యాల రహిత సమాజం అంటే కేవలం డ్రగ్స్ లేకపోవడం మాత్రమే కాదని, ఆరోగ్యకరమైన ఎంపికలు, కుటుంబాల మద్దతు ఉన్న సమాజమని ఆయన నిర్వచించారు. యువత డ్రగ్స్ బారిన పడకుండా వైద్య విద్యార్థులు, మానసిక నిపుణులు అవగాహన రాయబారులుగా మారాలని సూచించారు.

When & Where

ఈ కార్యక్రమం జూన్ 28, 2026న కర్ణాటక రాష్ట్రం, బెంగళూరులోని శ్రీ కంఠీరవ స్టేడియంలో జరిగింది. బెంగళూరు వంటి మెట్రో నగరాలు యువతకు, ఐటీ నిపుణులకు కేంద్రంగా ఉండటంతో ఇక్కడ డ్రగ్స్ వ్యతిరేక అవగాహన సదస్సులు నిర్వహించడం అత్యంత ప్రాధాన్యతను సంతరించుకుంది.

Who Is Involved

• శ్రీ సి.పి. రాధాకృష్ణన్: భారత ఉపరాష్ట్రపతి, కార్యక్రమ ముఖ్య అతిథి.
• RGUHS (రాజీవ్ గాంధీ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హెల్త్ సైన్సెస్): తన 31వ ఫౌండేషన్ డే సందర్భంగా ఈ కాంక్లేవ్‌ను నిర్వహించిన సంస్థ.
• నార్కోటిక్స్ కంట్రోల్ బ్యూరో (NCB): భారతదేశంలో డ్రగ్స్ నియంత్రణకు కేంద్ర నోడల్ ఏజెన్సీ (సహ నిర్వహణ).
• దిశా బోధ్ ఫౌండేషన్: పౌర సమాజం తరఫున భాగస్వామిగా వ్యవహరించిన స్వచ్ఛంద సంస్థ.
• ఇతర ప్రముఖులు: కర్ణాటక గవర్నర్ శ్రీ థావర్ చంద్ గెహ్లాట్, ఆంధ్రప్రదేశ్ గవర్నర్ జస్టిస్ ఎస్. అబ్దుల్ నజీర్, కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రి శ్రీ డీకే శివకుమార్.

How It Works

మాదకద్రవ్యాల నివారణ మరియు నియంత్రణ యంత్రాంగం ఈ క్రింది దశల్లో పనిచేయాలని సదస్సులో వివరించారు:

1. అవగాహన మరియు విద్య: విద్యాసంస్థల్లో విద్యార్థులకు మాదకద్రవ్యాల దుష్ప్రభావాలపై అవగాహన కల్పించడం ద్వారా ప్రాథమిక స్థాయిలోనే నివారణ చేపట్టడం.
2. వైద్య పరిశోధనలు: వ్యసన సంబంధిత వైద్యం (Addiction Medicine), ప్రవర్తనా శాస్త్రం (Behavioral Sciences) రంగాలలో పరిశోధనలు ఆధారంగా విధానాల రూపకల్పన (Evidence-based policymaking).
3. సాంకేతికత & కౌన్సెలింగ్: సాంకేతికతను ఉపయోగించుకుని టోల్-ఫ్రీ హెల్ప్‌లైన్లు, పీర్-సపోర్ట్ నెట్‌వర్క్‌ల ద్వారా వ్యసనానికి గురైన వారికి సత్వర కౌన్సెలింగ్ అందించడం.
4. హోల్-ఆఫ్-సొసైటీ అప్రోచ్: కేవలం పోలీసు వ్యవస్థపైనే ఆధారపడకుండా కుటుంబాలు, పౌర సమాజం, వైద్య నిపుణులు సమిష్టిగా పనిచేయడం.

Why It Matters

ఈ అంశం పోటీ పరీక్షలలోని వివిధ కోణాలతో ముడిపడి ఉంది:

• సామాజిక న్యాయం (UPSC GS-2): యువత భవిష్యత్తును రక్షించడం సామాజిక సాధికారతలో కీలక భాగం. డ్రగ్స్ వ్యసనం నేరాల పెరుగుదలకు దారి తీస్తుంది.
• మానవ వనరుల పరిరక్షణ: భారతదేశం అత్యధిక యువ జనాభాను (Demographic Dividend) కలిగి ఉన్న దేశం. వ్యసనాల వల్ల ఈ మానవ వనరుల సామర్థ్యం వృధా అవుతుంది.
• ప్రజారోగ్యం: డ్రగ్స్ వ్యసనం వ్యక్తి శారీరక, మానసిక ఆరోగ్యాన్ని మాత్రమే కాకుండా సమాజ నిర్మాణాన్ని సైతం దెబ్బతీస్తుంది.

Historical Background

📌 [BACKGROUND — verify independently]

• 1985: మాదకద్రవ్యాల సరఫరా మరియు వినియోగాన్ని అరికట్టేందుకు భారత ప్రభుత్వం NDPS చట్టాన్ని (Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act) తీసుకువచ్చింది.
• 1986: ఈ చట్టాన్ని కఠినంగా అమలు చేసేందుకు మరియు నిఘా కోసం నార్కోటిక్స్ కంట్రోల్ బ్యూరో (NCB) ని స్థాపించారు.
• 2020: కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ దేశవ్యాప్తంగా అవగాహన కల్పించడానికి 'నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్'ను ప్రారంభించింది.

Previous Related Events

📌 [BACKGROUND — verify independently]

• ఆపరేషన్ సముద్రగుప్త (2023): భారత తీర ప్రాంతాల మీదుగా జరుగుతున్న డ్రగ్స్ స్మగ్లింగ్‌ను అరికట్టడానికి NCB భారీ ఆపరేషన్ చేపట్టి వేల కోట్ల రూపాయల డ్రగ్స్ సీజ్ చేసింది.
• టోల్ ఫ్రీ హెల్ప్‌లైన్ '14446' (2022): వ్యసనానికి గురైన వారికి మరియు వారి కుటుంబాలకు ఉచితంగా టెలి-కౌన్సెలింగ్ అందించడానికి కేంద్రం 'నవచేతన' పేరుతో ఈ లైన్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.
• ఈ-సిగరెట్ల నిషేధం (2019): యువతలో పెరుగుతున్న కొత్త రకాల వ్యసనాలను నిరోధించడానికి కేంద్రం ఈ-సిగరెట్ల ఉత్పత్తి, అమ్మకాలను పూర్తిగా నిషేధించింది.

Static GK Connection

• ఆదేశిక సూత్రాలు (Article 47): ప్రజారోగ్యాన్ని మెరుగుపరచడం, ఔషధ ప్రయోజనాలకు తప్ప ఇతరత్రా మత్తుపదార్థాల వినియోగాన్ని నిషేధించడం రాజ్యాంగం ప్రకారం ప్రభుత్వ బాధ్యత అని ఆర్టికల్ 47 తెలుపుతుంది.
• గోల్డెన్ ట్రయాంగిల్ & గోల్డెన్ క్రెసెంట్: భారతదేశానికి పశ్చిమాన గోల్డెన్ క్రెసెంట్ (ఇరాన్, అఫ్ఘానిస్తాన్, పాకిస్తాన్), తూర్పున గోల్డెన్ ట్రయాంగిల్ (మయన్మార్, థాయిలాండ్, లావోస్) ఉండటం వల్ల భారతదేశం మాదకద్రవ్యాల రవాణాకు ట్రాన్సిట్ హబ్‌గా మారుతోంది.

India & World Comparison

అంతర్జాతీయ నివేదికల (UNODC వరల్డ్ డ్రగ్ రిపోర్ట్) ప్రకారం ప్రపంచవ్యాప్తంగా డ్రగ్స్ వినియోగం పెరుగుతోంది. అఫ్ఘానిస్తాన్ నుండి డ్రగ్స్ ఉత్పత్తి పెరగడం వల్ల దక్షిణాసియా దేశాలలో, ముఖ్యంగా భారతదేశంలో మత్తుపదార్థాల అక్రమ రవాణా ఒక ప్రధాన భద్రతా సవాలుగా మారింది. అమెరికా వంటి దేశాలు ఫెంటానిల్ (Fentanyl) వంటి సింథటిక్ డ్రగ్స్ సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాయి.

Future Impact

• రాబోయే కాలంలో జాతీయ స్థాయి వైద్య పరిశోధనా సంస్థలు వ్యసన వైద్యంపై (Addiction Medicine) ప్రత్యేక కోర్సులను ప్రవేశపెట్టే అవకాశం ఉంది.
• విద్యాసంస్థల కరిక్యులమ్‌లో డ్రగ్స్ నివారణ మరియు మానసిక ఆరోగ్య అంశాలను తప్పనిసరి చేసే అవకాశాలు ఉన్నాయి.
• వ్యసనానికి గురైన వారి కోసం దేశవ్యాప్తంగా టెక్నాలజీ ఆధారిత టెలి-మానస్ (Tele-MANAS) కౌన్సెలింగ్ సేవలు మరింత విస్తరిస్తాయి.

---

🔑 Key Points for Revision

• ఉపరాష్ట్రపతి శ్రీ సి.పి. రాధాకృష్ణన్ బెంగళూరులో 'నషా ముక్త్ భారత్ కాంక్లేవ్'లో పాల్గొన్నారు.
• రాజీవ్ గాంధీ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హెల్త్ సైన్సెస్ (RGUHS) 31వ ఫౌండేషన్ డే సందర్భంగా ఇది జరిగింది.
• నార్కోటిక్స్ కంట్రోల్ బ్యూరో (NCB) మరియు దిశా బోధ్ ఫౌండేషన్ ఈ కార్యక్రమానికి సహ-నిర్వాహకులు.
• డ్రగ్స్ నివారణకు 'హోల్-ఆఫ్-సొసైటీ' విధానం అవసరమని ఉపరాష్ట్రపతి ఉద్ఘాటించారు.
• సదస్సులో వ్యసన సంబంధిత వైద్యం, మానసిక ఆరోగ్యంపై పరిశోధనలకు పిలుపునిచ్చారు.
• ఉపరాష్ట్రపతి ఈ సందర్భంగా జాతీయ పల్స్ పోలియో డ్రైవ్‌లో కూడా భాగస్వాములయ్యారు.
• కర్ణాటక, ఏపీ గవర్నర్లు, కర్ణాటక సీఎం ఈ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు.
• ⚠️ [SOURCE NEEDED] దేశంలో డ్రగ్స్ కట్టడికి NDPS చట్టం-1985 అమలులో ఉంది.
• ⚠️ [SOURCE NEEDED] నార్కోటిక్స్ కంట్రోల్ బ్యూరో (NCB) కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో పనిచేస్తుంది.
• ⚠️ [SOURCE NEEDED] ఆర్టికల్ 47 ప్రకారం మత్తుపదార్థాల నిషేధం ప్రభుత్వ రాజ్యాంగ బాధ్యత.
• ⚠️ [SOURCE NEEDED] భారతదేశం గోల్డెన్ క్రెసెంట్ మరియు గోల్డెన్ ట్రయాంగిల్ మధ్య చిక్కుకుని ఉంది.
• విధాన రూపకల్పన సాక్ష్యాధారాల (Evidence-based) మీద ఆధారపడి జరగాలని సదస్సు తీర్మానించింది.
• మత్తుపదార్థాల వ్యసనం యువతలోని జాతీయ సామర్థ్యాన్ని (National Potential) నాశనం చేస్తుందని ఉపరాష్ట్రపతి పేర్కొన్నారు.
• గ్రామీణ, పట్టణ స్థాయిల్లో పీర్-సపోర్ట్ నెట్‌వర్క్‌లను బలోపేతం చేయాల్సిన అవసరం ఉంది.
• భవిష్యత్తులో నషా ముక్త్ భారత్ ఒక దేశవ్యాప్త ప్రజా ఉద్యమంగా మారాలని ఆకాంక్షించారు.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ (NMBA) & మాదకద్రవ్యాల నియంత్రణ

• Definition: మత్తుపదార్థాలకు బానిసైన వారిని గుర్తించి, కౌన్సెలింగ్ ద్వారా మార్చి, సమాజంలో డ్రగ్స్ రహిత వాతావరణాన్ని సృష్టించడానికి ఉద్దేశించిన కార్యక్రమం.
• Constitutional / Legal Basis: భారత రాజ్యాంగంలోని పార్ట్-IV, ఆదేశిక సూత్రాలలోని ఆర్టికల్ 47 (ఆరోగ్య రక్షణ మరియు మత్తుపదార్థాల నిషేధం).
• Scientific / Economic Principle: యువ జనాభా (Demographic Dividend) వ్యసనాల బారిన పడితే దేశ ఆర్థిక ఉత్పాదకత దెబ్బతింటుంది అనే ఆర్థిక సూత్రం దీనికి ఆధారం.
• How it connects to this event: ఉపరాష్ట్రపతి సదస్సులో నషా ముక్త్ భారత్‌ను కేవలం ప్రభుత్వ కార్యక్రమంగా కాకుండా ప్రజా ఉద్యమంగా మార్చాలని సూచించడం ద్వారా ఇది అనుసంధానమైంది.
• Origin & History: సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ 15 ఆగస్టు 2020న ఈ అభియాన్‌ను ప్రారంభించింది.
• Key milestone 1: 1985లో నార్కోటిక్ డ్రగ్స్ అండ్ సైకోట్రోపిక్ సబ్‌స్టాన్సెస్ (NDPS) చట్టం ఆమోదం పొందడం అత్యంత కీలక మైలురాయి.
• Key milestone 2: 1986లో NDPS చట్టాన్ని సమర్థవంతంగా అమలు చేయడానికి 'నార్కోటిక్స్ కంట్రోల్ బ్యూరో (NCB)' ఏర్పాటు.
• Related Acts / Schemes / Treaties: NDPS యాక్ట్, జాతీయ మానసిక ఆరోగ్య కార్యక్రమం (NMHP), UN సింగిల్ కన్వెన్షన్ ఆన్ నార్కోటిక్ డ్రగ్స్-1961.
• Nodal Ministry / Body: కేంద్ర సామాజిక న్యాయం & సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ (అవగాహన కోసం), కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ (నియంత్రణ కోసం).
• India-specific relevance: ప్రపంచంలో అత్యధిక యువ జనాభా ఉన్న దేశం కాబట్టి భారత్‌పై డ్రగ్ మాఫియా ప్రధానంగా గురిపెడుతోంది.
• Global comparison: డ్రగ్స్ అక్రమ రవాణాలో అఫ్ఘానిస్తాన్, లాటిన్ అమెరికా దేశాలతో పోలిస్తే భారత్ ప్రధానంగా ట్రాన్సిట్ మరియు వినియోగ దేశంగా ఉంది.
• Data point: ప్రభుత్వ నివేదికల ప్రకారం, దేశంలో దాదాపు 3 కోట్ల మందికి పైగా వివిధ రకాల మత్తు పదార్థాలకు బానిసలయ్యారని అంచనా.
• Common exam angle: UPSC/PSC పరీక్షల్లో భౌగోళిక కోణంలో గోల్డెన్ క్రెసెంట్/ట్రయాంగిల్ గురించి, పాలిటీ కోణంలో ఆర్టికల్ 47 గురించి తరచుగా ప్రశ్నలు వస్తాయి.
• Easy memory hook: "NDPS - NCB - NMBA" (1985 లో చట్టం, 1986 లో బ్యూరో, 2020 లో అభియాన్) ఈ క్రమాన్ని గుర్తుపెట్టుకోండి.

---

❓ Practice MCQs

Q1. ఇటీవల బెంగళూరులో జరిగిన 'నషా ముక్త్ భారత్ కాంక్లేవ్'ను ఏ విశ్వవిద్యాలయం తన 31వ ఫౌండేషన్ డే సందర్భంగా నిర్వహించింది? [Easy]

A) బెంగుళూరు విశ్వవిద్యాలయం

B) నిమ్హాన్స్ (NIMHANS)

C) రాజీవ్ గాంధీ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హెల్త్ సైన్సెస్ (RGUHS)

D) విశ్వేశ్వరయ్య టెక్నలాజికల్ యూనివర్సిటీ

Answer: C

Explanation: రాజీవ్ గాంధీ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హెల్త్ సైన్సెస్ (RGUHS) తన 31వ ఫౌండేషన్ డే సందర్భంగా NCB భాగస్వామ్యంతో ఈ కాంక్లేవ్‌ను నిర్వహించింది.

---

Q2. మాదకద్రవ్యాల నియంత్రణ కోసం ఏ భారతీయ సంస్థ రాజీవ్ గాంధీ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హెల్త్ సైన్సెస్‌తో కలిసి 'నషా ముక్త్ భారత్ కాంక్లేవ్'ను సహ-నిర్వహించింది? [Easy]

A) కేంద్ర దర్యాప్తు సంస్థ (CBI)

B) నార్కోటిక్స్ కంట్రోల్ బ్యూరో (NCB)

C) జాతీయ భద్రతా దళం (NSG)

D) ఎన్‌ఫోర్స్‌మెంట్ డైరెక్టరేట్ (ED)

Answer: B

Explanation: నార్కోటిక్స్ కంట్రోల్ బ్యూరో (NCB) మరియు దిశా బోధ్ ఫౌండేషన్ సహకారంతో RGUHS ఈ సదస్సును ఏర్పాటు చేసింది.

---

Q3. 'నషా ముక్త్ భారత్ కాంక్లేవ్'లో ఉపరాష్ట్రపతి ప్రసంగం ప్రకారం, డ్రగ్స్ నివారణకు ఎలాంటి విధానాన్ని అవలంబించాలని సూచించారు? [Moderate]

A) కేవలం పోలీసు వ్యవస్థపై ఆధారపడిన విధానం

B) జీరో టాలరెన్స్ మిలిటరీ విధానం

C) హోల్-ఆఫ్-సొసైటీ విధానం

D) కేవలం న్యాయపరమైన విధానం

Answer: C

Explanation: డ్రగ్స్ నివారణలో సమాజం, కుటుంబాలు, విద్యాసంస్థలు అన్నీ కలసికట్టుగా పనిచేయాలని ఉపరాష్ట్రపతి 'హోల్-ఆఫ్-సొసైటీ అప్రోచ్'ను ప్రతిపాదించారు.

---

Q4. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ ప్రకారం ఆరోగ్య రక్షణ మరియు మత్తుపదార్థాల వినియోగాన్ని నిషేధించడం ప్రభుత్వ బాధ్యతగా పేర్కొనబడింది? [Moderate]

A) ఆర్టికల్ 44

B) ఆర్టికల్ 46

C) ఆర్టికల్ 47

D) ఆర్టికల్ 51

Answer: C

Explanation: ఆదేశిక సూత్రాలలోని (DPSP) ఆర్టికల్ 47 ప్రజారోగ్యాన్ని మెరుగుపరచడం మరియు మత్తుపదార్థాల వాడకాన్ని నిషేధించడం గురించి వివరిస్తుంది.

---

Q5. నషా ముక్త్ భారత్ కాంక్లేవ్‌లో పాల్గొన్న సందర్భంగా ఉపరాష్ట్రపతి ఈ క్రింది ఏ జాతీయ స్థాయి ఆరోగ్య కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు? [Moderate]

A) జాతీయ క్షయ వ్యాధి నిర్మూలన కార్యక్రమం

B) ఆయుష్మాన్ భారత్ హెల్త్ క్యాంప్

C) జాతీయ పల్స్ పోలియో డ్రైవ్

D) జాతీయ రక్తదాన శిబిరం

Answer: C

Explanation: ఇదే కార్యక్రమంలో జాతీయ పల్స్ పోలియో డ్రైవ్‌లో భాగంగా శిశువులకు ఉపరాష్ట్రపతి పోలియో చుక్కలు వేశారు.

---

Q6. డ్రగ్ అడిక్షన్ రంగంలో విధాన రూపకల్పన ఏ ప్రాతిపదికన జరగాలని ఉపరాష్ట్రపతి నొక్కిచెప్పారు? [Tricky]

A) అంతర్జాతీయ చట్టాల ప్రాతిపదికన

B) సాక్ష్యాధారాల ఆధారిత మరియు పరిశోధనల ఆధారంగా (Evidence-based)

C) కేవలం నేర గణాంకాల ఆధారంగా

D) స్థానిక పోలీస్ నివేదికల ఆధారంగా

Answer: B

Explanation: వ్యసన సంబంధిత వైద్యం, మానసిక ఆరోగ్యంలో పరిశోధనలు పెరగాలని, విధానాల రూపకల్పన సాక్ష్యాధారాలపై (Evidence must guide action and research must inform policy) ఆధారపడి ఉండాలని ఆయన స్పష్టం చేశారు.

---

Q7. 'గోల్డెన్ క్రెసెంట్' (Golden Crescent) ప్రాంతం గురించి సరైన ప్రకటనను గుర్తించండి. [Tricky]

A) ఇది ఆగ్నేయాసియాలోని డ్రగ్స్ ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతం

B) ఇందులో మయన్మార్, థాయిలాండ్, లావోస్ దేశాలు ఉంటాయి

C) ఇది ఇరాన్, అఫ్ఘానిస్తాన్, పాకిస్తాన్ దేశాలను కలిపే డ్రగ్స్ స్మగ్లింగ్ ప్రాంతం

D) ఇది దక్షిణ అమెరికాలోని కోకైన్ ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతం

Answer: C

Explanation: గోల్డెన్ క్రెసెంట్ అనేది దక్షిణ ఆసియాలో (ఇరాన్, అఫ్ఘానిస్తాన్, పాకిస్తాన్) మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణాకు ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రాంతం.

---

Q8. భారతదేశంలో మాదకద్రవ్యాల నియంత్రణ మరియు అక్రమ రవాణాను నిరోధించడానికి రూపొందించిన ప్రధాన చట్టం ఏది? [Tricky]

A) డిఫెన్స్ ఆఫ్ ఇండియా యాక్ట్, 1971

B) నార్కోటిక్ డ్రగ్స్ అండ్ సైకోట్రోపిక్ సబ్‌స్టాన్సెస్ (NDPS) చట్టం, 1985

C) ఎసెన్షియల్ కమోడిటీస్ యాక్ట్, 1955

D) డ్రగ్స్ అండ్ కాస్మెటిక్స్ యాక్ట్, 1940

Answer: B

Explanation: భారతదేశంలో మాదకద్రవ్యాల (Narcotics) నియంత్రణకు కేంద్ర ప్రభుత్వం 1985లో NDPS చట్టాన్ని ప్రవేశపెట్టింది.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

భారతదేశంలో మాదకద్రవ్యాల నియంత్రణలో భాగమైన 'నార్కోటిక్స్ కంట్రోల్ బ్యూరో' (NCB) ఏ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో పనిచేస్తుంది?

A) ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ

B) సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ

C) కేంద్ర హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ

D) రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ

Answer: C

Explanation: దేశంలో డ్రగ్స్ అక్రమ రవాణాను మరియు నేరాలను నియంత్రించే NCB కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో ఒక నోడల్ ఏజెన్సీగా పనిచేస్తుంది.

---

PYQ 2:

నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ (NMBA) కి సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. ఇది ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ ద్వారా ప్రారంభించబడింది.
2. సమాజంలో మత్తుపదార్థాల వాడకాన్ని తగ్గించడం, అవగాహన కల్పించడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం.
3. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 47 మత్తుపదార్థాల వినియోగాన్ని నిషేధించడానికి ప్రభుత్వానికి మార్గదర్శనం చేస్తుంది.

పై ప్రకటనలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 2 మరియు 3 మాత్రమే

C) 1 మరియు 3 మాత్రమే

D) పైవన్నీ

Answer: B

Explanation: ప్రకటన 1 తప్పు, ఎందుకంటే NMBA ను సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ ప్రారంభించింది. ప్రకటనలు 2, 3 సరైనవి.

---

PYQ 3:

ప్రతిపాదన (Assertion - A): భారతదేశంలో మాదకద్రవ్యాల వ్యసనం యువతలో తీవ్రమైన సామాజిక మరియు ఆర్థిక సమస్యలకు దారి తీస్తోంది.

కారణం (Reason - R): భౌగోళికంగా భారతదేశం ప్రపంచంలోని రెండు ప్రధాన డ్రగ్స్ ఉత్పత్తి ప్రాంతాలైన గోల్డెన్ క్రెసెంట్ మరియు గోల్డెన్ ట్రయాంగిల్ మధ్య ఉంది.

A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కి సరైన వివరణ.

B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు.

C) A సరైనది, కానీ R తప్పు.

D) A తప్పు, కానీ R సరైనది.

Answer: A

Explanation: గోల్డెన్ క్రెసెంట్ మరియు గోల్డెన్ ట్రయాంగిల్ మధ్య భారత్ ఉండటం వల్ల డ్రగ్స్ సులభంగా స్మగ్లింగ్ అవుతున్నాయి, దీనివల్ల యువత ఈ వ్యసనానికి గురై సామాజిక, ఆర్థిక సమస్యలు తలెత్తుతున్నాయి.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): మాదకద్రవ్యాల వ్యసనాన్ని అరికట్టడంలో 'హోల్-ఆఫ్-సొసైటీ అప్రోచ్' (Whole-of-Society approach) ప్రాముఖ్యతను విశ్లేషించండి.

Answer: మాదకద్రవ్యాల వ్యసనం కేవలం చట్టపరమైన సమస్య మాత్రమే కాదని, దీనిని అరికట్టడానికి సమాజంలోని అన్ని వర్గాల భాగస్వామ్యం అవసరమని 'హోల్-ఆఫ్-సొసైటీ అప్రోచ్' స్పష్టం చేస్తుంది. బెంగళూరులో జరిగిన నషా ముక్త్ భారత్ కాంక్లేవ్‌లో ఉపరాష్ట్రపతి ఈ విధానం ప్రాముఖ్యతను నొక్కిచెప్పారు. మొదటిగా, కుటుంబాలు మరియు విద్యాసంస్థలు విద్యార్థులలో ప్రాథమిక దశలోనే అవగాహన కల్పించాలి, తద్వారా వారు ఆరోగ్యకరమైన నిర్ణయాలు తీసుకోగలుగుతారు. రెండవది, వ్యసనానికి గురైన వారిని నేరస్థులుగా కాకుండా బాధితులుగా పరిగణించి వారికి మానసిక వైద్యులు కౌన్సెలింగ్ అందించడం ఎంతో అవసరం. మూడవది, చట్టాన్ని అమలు చేసే సంస్థలు (NCB లాంటివి) సప్లై చైన్‌ను దెబ్బతీయాలి. కేవలం పోలీసు వ్యవస్థపై ఆధారపడకుండా సామాజిక, ఆరోగ్య మరియు న్యాయ వ్యవస్థలు సమన్వయంతో పనిచేసినప్పుడే డ్రగ్ రహిత భారతదేశం సాధ్యమవుతుంది. భవిష్యత్తులో టెక్నాలజీ ఆధారిత పీర్-నెట్‌వర్క్‌ల ద్వారా యువతను ఈ ఉద్యమంలో భాగస్వాములను చేయడం ముఖ్యమైన ముందడుగు.

---

Question 2 (250 words): భారతదేశంలో మాదకద్రవ్యాల ముప్పుకు గల భౌగోళిక మరియు సామాజిక కారణాలను చర్చిస్తూ, ప్రభుత్వ విధానాలు మరియు చట్టపరమైన చర్యల సామర్థ్యాన్ని అంచనా వేయండి.

Answer: భారతదేశం నేడు తీవ్రమైన మాదకద్రవ్యాల ముప్పును ఎదుర్కొంటోంది, ఇది డెమోగ్రాఫిక్ డివిడెండ్‌ను ప్రమాదంలోకి నెడుతోంది. ఈ సంక్షోభానికి ప్రధానంగా భౌగోళిక మరియు సామాజిక కారణాలు దోహదం చేస్తున్నాయి. భౌగోళికంగా, భారతదేశం పశ్చిమాన గోల్డెన్ క్రెసెంట్ (ఇరాన్, అఫ్ఘానిస్తాన్, పాకిస్తాన్) మరియు తూర్పున గోల్డెన్ ట్రయాంగిల్ (మయన్మార్, థాయిలాండ్, లావోస్) అనే రెండు అతిపెద్ద గ్లోబల్ డ్రగ్ ఉత్పత్తి ప్రాంతాల మధ్య 'ట్రాన్సిట్ హబ్' గా ఇరుక్కుపోయింది. దీనితో పాటు సుదీర్ఘమైన తీర ప్రాంతాలు మరియు సరిహద్దుల గుండా స్మగ్లింగ్ సులభంగా జరుగుతోంది. సామాజికంగా, యువతలో పెరుగుతున్న ఒత్తిడి, మానసిక అనారోగ్యాలు, మరియు పీర్ ప్రెషర్ (సాటివారి ఒత్తిడి) డ్రగ్స్ వినియోగానికి ప్రధాన కారణాలుగా మారుతున్నాయి.

దీనిని నివారించడానికి రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 47 ప్రకారం ప్రభుత్వం అనేక చర్యలు చేపట్టింది. 1985 నాటి NDPS చట్టం ద్వారా కఠిన శిక్షలు అమలు చేస్తున్నారు, మరియు జాతీయ స్థాయిలో NCB నిరంతర నిఘా ఉంచుతోంది. ఇటీవల, కేంద్ర సామాజిక న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ 2020లో 'నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్' (NMBA) ను ప్రారంభించి, వ్యసనం పట్ల అవగాహన మరియు పునరావాస కార్యక్రమాలను ముమ్మరం చేసింది. జూన్ 2026లో బెంగళూరులో జరిగిన కాంక్లేవ్‌లో ఉపరాష్ట్రపతి సూచించినట్లుగా, విధాన రూపకల్పన సాక్ష్యాధారాల ఆధారితంగా (evidence-based) జరగాలి. వ్యసన సంబంధిత వైద్యం, మానసిక ఆరోగ్య శాస్త్రాలలో పరిశోధనలు పెంచాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. చట్టపరమైన కఠినత్వంతో పాటు, కుటుంబాలు, పౌర సమాజం కలసి పనిచేసే 'హోల్-ఆఫ్-సొసైటీ' విధానం ద్వారానే ఈ సమస్యను సమూలంగా పరిష్కరించగలం.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: Students often confuse నివారణ చర్యల బాధ్యతను with హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ. The correct fact is అవగాహన మరియు పునరావాస బాధ్యత (నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్) కేంద్ర సామాజిక న్యాయం & సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ చూసుకుంటుంది.
• Trap 2: A common wrong assumption is ఆర్టికల్ 21 లో భాగంగా డ్రగ్స్ నిషేధం ఉందని భావించడం. The reality is డ్రగ్స్ మరియు మత్తుపదార్థాల వినియోగ నిషేధం గురించి స్పష్టంగా రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 47 (ఆదేశిక సూత్రాలు) నిర్దేశిస్తుంది.
• Trap 3: Many students miss భౌగోళిక ప్రాంతాల దేశాల పేర్లను when answering questions on this topic. Always remember గోల్డెన్ క్రెసెంట్ లో అఫ్ఘానిస్తాన్, పాకిస్తాన్, ఇరాన్ ఉంటాయి, కానీ మయన్మార్ ఉండదు.

---

🧭 Exam Tip

ప్రిలిమ్స్ పరీక్షల్లో సాధారణంగా గోల్డెన్ క్రెసెంట్ / గోల్డెన్ ట్రయాంగిల్ దేశాల పేర్లు, మరియు ఆర్టికల్ 47 కి సంబంధించిన ప్రత్యక్ష ప్రశ్నలు వస్తాయి. మెయిన్స్ (GS Paper 2 - Social Justice & GS Paper 3 - Internal Security) లో డ్రగ్స్ అక్రమ రవాణా వల్ల జాతీయ భద్రతకు కలిగే ముప్పు, మరియు యువతలో పెరుగుతున్న వ్యసన నివారణ చర్యల (నషా ముక్త్ భారత్ అభియాన్) పై విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు ఆశించవచ్చు. ఇంటర్వ్యూ దశలో, మాదకద్రవ్యాలను అరికట్టడానికి మీరు ఒక జిల్లా కలెక్టర్‌గా ఏ చర్యలు తీసుకుంటారు అనే కేస్-స్టడీ ఆధారిత ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంది.