భారత ప్రభుత్వ ట్రెజరీ బిల్లుల వేలం క్యాలెండర్: పోటీ పరీక్షల కోసం పూర్తి మార్గదర్శిని

What Happened

భారత ప్రభుత్వం, రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియాతో సంప్రదించి, జూలై నుండి సెప్టెంబర్ 2026తో ముగిసే త్రైమాసికానికి గాను ట్రెజరీ బిల్లుల (Treasury Bills) జారీకి సంబంధించిన అధికారిక క్యాలెండర్‌ను ప్రకటించింది. ఈ వేలం క్యాలెండర్ ద్వారా ప్రభుత్వం మార్కెట్ నుండి సేకరించబోయే స్వల్పకాలిక రుణాల వివరాలను ముందస్తుగా వెల్లడిస్తుంది. దీనివల్ల ఆర్థిక మార్కెట్లలో పారదర్శకత పెరుగుతుంది మరియు పెట్టుబడిదారులు తమ నిధులను సమర్థవంతంగా ప్లాన్ చేసుకోవడానికి వీలవుతుంది.

When & Where

ఈ వేలం క్యాలెండర్‌ను 25 జూన్ 2026 న న్యూఢిల్లీలోని ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో (PIB) ద్వారా కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ అధికారికంగా విడుదల చేసింది. ఈ వేలం ప్రక్రియలు జూలై - సెప్టెంబర్ 2026 మధ్య కాలంలో ముంబైలోని ఆర్‌బీఐ ప్రధాన కార్యాలయం పర్యవేక్షణలో ఎలక్ట్రానిక్ ప్లాట్‌ఫారమ్ ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా నిర్వహించబడతాయి.

Who Is Involved

ఈ ప్రక్రియలో పాల్గొనే ప్రధాన సంస్థలు మరియు విభాగాలు:

• కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Finance): రుణాల పరిమాణం మరియు వ్యూహాన్ని నిర్ణయించే నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ.
• రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI): ప్రభుత్వానికి బ్యాంకర్‌గా వ్యవహరిస్తూ వేలం ప్రక్రియను ప్రత్యక్షంగా నిర్వహించే కేంద్ర బ్యాంకు.
• మార్కెట్ భాగస్వాములు: వాణిజ్య బ్యాంకులు, మ్యూచువల్ ఫండ్స్, ఇన్సూరెన్స్ కంపెనీలు మరియు ప్రాథమిక డీలర్లు (Primary Dealers) ఇందులో ప్రధాన పెట్టుబడిదారులు.

How It Works

ట్రెజరీ బిల్లుల జారీ మరియు వేలం ప్రక్రియ క్రింది దశల వారీగా జరుగుతుంది:

1. క్యాలెండర్ విడుదల: ఆర్థిక త్రైమాసికం ప్రారంభానికి ముందే ఆర్‌బీఐ వేలం తేదీలు మరియు నోటిఫైడ్ మొత్తాల వివరాలతో క్యాలెండర్‌ను ప్రకటిస్తుంది.
2. బిడ్డింగ్ ప్రక్రియ: అర్హులైన పెట్టుబడిదారులు ఆర్‌బీఐ యొక్క 'Core Banking Solution' (E-Kuber) ప్లాట్‌ఫారమ్ ద్వారా పోటీ (Competitive) లేదా పోటీయేతర (Non-Competitive) పద్ధతిలో బిడ్లను దాఖలు చేస్తారు.
3. డిస్కౌంట్ ధర నిర్ణయం: ఇవి వడ్డీని చెల్లించవు. ఉదాహరణకు ₹100 ముఖ విలువ గల బిల్లును ₹98కి జారీ చేస్తారు. గడువు ముగిసిన తర్వాత ప్రభుత్వం పూర్తి ₹100 చెల్లిస్తుంది. ఈ రెండింటి మధ్య గల ₹2 వ్యత్యాసమే పెట్టుబడిదారుడికి లభించే లాభం.
4. సమయ మార్పు వశ్యత: మార్కెట్ డిమాండ్ లేదా ప్రభుత్వ ఆర్థిక అవసరాల ఆధారంగా వేలం మొత్తాన్ని లేదా తేదీలను మార్చే పూర్తి హక్కు ఆర్‌బీఐకి ఉంటుంది.

Why It Matters

ఈ వేలం క్యాలెండర్ ఆర్థిక మరియు పరిపాలనా పరంగా ఎంతో ప్రాధాన్యత కలిగి ఉంది. ఇది ఎకానమీ మరియు గవర్నెన్స్ సిలబస్‌కు (UPSC GS Paper 3 - Indian Economy) అత్యంత ప్రాసంగికమైనది:

• ద్రవ్య లభ్యత నిర్వహణ: ప్రభుత్వ తాత్కాలిక నగదు కొరతను (Mismatch in receipts and payments) అధిగమించడానికి ఇది తోడ్పడుతుంది.
• సురక్షిత పెట్టుబడి సాధనం: ఇవి ప్రభుత్వ హామీతో వస్తాయి కాబట్టి వీటిలో రిస్క్ (Sovereign Risk) శూన్యం.
• ద్రవ్య మార్కెట్ స్థిరత్వం: బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలో అదనపు ద్రవ్య లభ్యతను నియంత్రించడానికి ఆర్‌బీఐకి ఇదొక సాధనం.

Historical Background

📌 [BACKGROUND — verify independently] భారతదేశంలో ట్రెజరీ బిల్లుల చరిత్ర సుదీర్ఘమైనది. దేశంలో మొదటిసారిగా 1917లో బ్రిటిష్ పాలన కాలంలో ట్రెజరీ బిల్లులను ప్రవేశపెట్టారు. స్వాతంత్ర్యానంతరం, 1997 వరకు ఆర్‌బీఐ అవసరాన్ని బట్టి స్వయంచాలకంగా జారీ చేసే 'యాడ్-హాక్' (Ad-hoc) ట్రెజరీ బిల్లుల పద్ధతి అమలులో ఉండేది. అయితే, ఆర్థిక సంస్కరణలలో భాగంగా 1997 ఏప్రిల్ నుండి యాడ్-హాక్ విధానాన్ని రద్దు చేసి, దానికి బదులుగా 'వేస్ అండ్ మీన్స్ అడ్వాన్సెస్' (Ways and Means Advances - WMA) మరియు క్రమబద్ధమైన మార్కెట్ ఆధారిత ట్రెజరీ బిల్లుల వేలం విధానాన్ని అమల్లోకి తెచ్చారు.

Previous Related Events

📌 [BACKGROUND — verify independently] గత కొన్ని సంవత్సరాలుగా భారత ప్రభుత్వ రుణ సేకరణ వ్యూహంలో కీలక మార్పులు వచ్చాయి. 2020లో కోవిడ్ సంక్షోభ సమయంలో ప్రభుత్వ నగదు నిర్వహణ కోసం 14 రోజుల షార్ట్-టర్మ్ క్యాలెండర్లను కూడా ఆర్‌బీఐ ప్రత్యేకంగా నిర్వహించింది. 2018లో జారీ చేసిన నిబంధనల ఆధారంగానే ఇప్పటికీ వేలం నియమాలు నడుస్తున్నాయి. మార్చి 2025లో ఈ జనరల్ నోటిఫికేషన్‌కు సవరణలు చేస్తూ మరింత పారదర్శకతను తీసుకువచ్చారు.

Static GK Connection

ఈ అంశం ద్రవ్య మార్కెట్ (Money Market) అనే పాఠ్యపుస్తక భావనకు సంబంధించినది:

• మనీ మార్కెట్ సాధనాలు: ఒక సంవత్సరం లోపు కాలపరిమితి గల స్వల్పకాలిక ఆర్థిక సాధనాలను ద్రవ్య మార్కెట్ సాధనాలు అంటారు. ట్రెజరీ బిల్లులు ఇందులో అతి ముఖ్యమైన భాగం.
• ఫిస్కల్ డెఫిసిట్ మేనేజ్‌మెంట్: కేంద్ర ప్రభుత్వం తన బడ్జెట్ లోటును మరియు స్వల్పకాలిక నగదు ప్రవాహాలను సమతుల్యం చేయడానికి ఆర్‌బీఐ చట్టం, 1934 నిబంధనల ప్రకారం రుణాలను సేకరిస్తుంది.

India & World Comparison

ప్రపంచవ్యాప్తంగా అన్ని ప్రధాన ఆర్థిక వ్యవస్థలలో కేంద్ర ప్రభుత్వాలు ఇటువంటి స్వల్పకాలిక సాధనాలను జారీ చేస్తాయి. అమెరికాలో వీటిని 'T-Bills' (Treasury Bills) అని పిలుస్తారు, అక్కడ ఇవి గ్లోబల్ ఫైనాన్షియల్ మార్కెట్‌కు బెంచ్‌మార్క్‌గా పనిచేస్తాయి. భారతదేశ ట్రెజరీ బిల్లుల మార్కెట్ చాలా బలంగా అభివృద్ధి చెందింది మరియు ఇటీవల కాలంలో విదేశీ పోర్ట్‌ఫోలియో పెట్టుబడిదారులకు (FPIs) కూడా కొన్ని పరిమితులతో ఇందులో పెట్టుబడులు పెట్టేందుకు అనుమతి లభించింది.

Future Impact

ఈ వేలం క్యాలెండర్ అమలు వల్ల భవిష్యత్తులో క్రింది పరిణామాలు సంభవించవచ్చు:

• ప్రభుత్వ వ్యయాల స్థిరత్వం: రాబోయే 2026 చివరి త్రైమాసికాల్లో ప్రభుత్వ సంక్షేమ మరియు మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులకు నిధుల కొరత లేకుండా చూస్తుంది.
• వడ్డీ రేట్లపై ప్రభావం: మార్కెట్లో లిక్విడిటీ (ద్రవ్య లభ్యత) తగ్గినప్పుడు ట్రెజరీ బిల్లుల ఈల్డ్స్ (Yields) పెరిగే అవకాశం ఉంటుంది, ఇది మొత్తం బ్యాంకింగ్ వడ్డీ రేట్లను ప్రభావితం చేయవచ్చు.
• డిజిటలైజేషన్ విస్తరణ: ఆర్‌బీఐ యొక్క 'రిటైల్ డైరెక్ట్ స్కీమ్' ద్వారా సాధారణ పౌరులు కూడా భవిష్యత్తులో వీటిలో మరింత సులభంగా పెట్టుబడి పెట్టేలా సాంకేతిక మార్పులు వేగవంతం కానున్నాయి.

---

🔑 Key Points for Revision

• సెప్టెంబర్ 2026తో ముగిసే త్రైమాసికానికి ట్రెజరీ బిల్లుల వేలం క్యాలెండర్‌ను కేంద్ర ప్రభుత్వం విడుదల చేసింది.
• ఈ క్యాలెండర్ జూలై నుండి సెప్టెంబర్ 2026 వరకు అమలులో ఉంటుంది.
• ఈ ప్రక్రియ కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ మరియు ఆర్‌బీఐ సంప్రదింపులతో జరుగుతుంది.
• వేలం ప్రక్రియల నిర్వహణ బాధ్యత పూర్తిగా రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) పై ఉంటుంది.
• ఈ వేలం మార్చి 26, 2025 నాటి సవరించిన జనరల్ నోటిఫికేషన్‌కు లోబడి జరుగుతుంది.
• మొదటిసారిగా భారతదేశంలో ట్రెజరీ బిల్లులను 1917లో ప్రవేశపెట్టారు ⚠️ [SOURCE NEEDED].
• ప్రస్తుతం 91 రోజులు, 182 రోజులు, 364 రోజుల కాలపరిమితి గల బిల్లులు అందుబాటులో ఉన్నాయి.
• కేవలం కేంద్ర ప్రభుత్వం మాత్రమే ట్రెజరీ బిల్లులను జారీ చేయడానికి అర్హత కలిగి ఉంది.
• రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ట్రెజరీ బిల్లులను జారీ చేయలేవు, అవి 'స్టేట్ డెవలప్‌మెంట్ లోన్స్' జారీ చేస్తాయి.
• ట్రెజరీ బిల్లులపై ఎలాంటి వడ్డీ చెల్లించరు, వీటిని 'జీరో కూపన్ సెక్యూరిటీలు' అంటారు.
• ఇవి ముఖ విలువ కంటే తక్కువ ధరకు (డిస్కౌంట్) లభిస్తాయి మరియు ముఖ విలువకు రీడీమ్ అవుతాయి.
• కనీస పెట్టుబడి మొత్తం ₹25,000 మరియు దాని గుణకాలుగా ఉంటుంది ⚠️ [SOURCE NEEDED].
• ఆర్‌బీఐ తన 'ఇ-కుబేర్' (E-Kuber) ప్లాట్‌ఫారమ్ ద్వారా ఈ వేలాన్ని నిర్వహిస్తుంది.
• మార్కెట్ పరిస్థితులను బట్టి వేలం పరిమాణాన్ని మార్చే వశ్యత ఆర్‌బీఐకి ఉంటుంది.
• భవిష్యత్తులో ప్రభుత్వ స్వల్పకాలిక నగదు అవసరాలను తీర్చడమే దీని ప్రధాన లక్ష్యం.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: ట్రెజరీ బిల్లులు (Treasury Bills)

• Definition: కేంద్ర ప్రభుత్వం తన స్వల్పకాలిక నిధుల అవసరాల కోసం జారీ చేసే ఒక సంవత్సరం లోపు కాలపరిమితి గల ద్రవ్య మార్కెట్ సాధనాన్ని ట్రెజరీ బిల్లు అంటారు.
• Constitutional / Legal Basis: ఆర్‌బీఐ చట్టం, 1934 ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ఆర్థిక ఏజెంట్‌గా వ్యవహరిస్తూ ఆర్‌బీఐ వీటిని జారీ చేస్తుంది.
• Scientific / Economic Principle: ఇవి డిస్కౌంట్ రేటు సిద్ధాంతంపై పనిచేస్తాయి, ఇక్కడ పెట్టుబడిదారునికి వడ్డీ రూపంలో కాకుండా కొనుగోలు ధరకు, ముఖ విలువకు మధ్య గల వ్యత్యాసం ద్వారా లాభం చేకూరుతుంది.
• How it connects to this event: ప్రస్తుత కరెంట్ అఫైర్స్ వార్త జూలై-సెప్టెంబర్ 2026 త్రైమాసికానికి ఈ బిల్లుల జారీ షెడ్యూల్‌కు సంబంధించినది.
• Origin & History: భారతదేశంలో 1917లో మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో ప్రభుత్వ వ్యయాల కోసం వీటిని తొలిసారి ప్రవేశపెట్టారు.
• Key milestone 1: 1997 లో అప్పటివరకు ఉన్న యాడ్-హాక్ (Ad-hoc) ట్రెజరీ బిల్లుల పద్ధతిని రద్దు చేసి పారదర్శక వేలం పద్ధతి తెచ్చారు.
• Key milestone 2: గతంలో 46 రోజుల, 28 రోజుల బిల్లులు ఉండేవి, కానీ ప్రస్తుతం కేవలం 3 రకాల (91, 182, 364 రోజుల) కాలపరిమితులను స్థిరీకరించారు.
• Related Acts / Schemes / Treaties: ఆర్‌బీఐ రిటైల్ డైరెక్ట్ స్కీమ్ (Retail Direct Scheme) ద్వారా చిన్న పెట్టుబడిదారులు కూడా నేరుగా వీటిని కొనుగోలు చేయవచ్చు.
• Nodal Ministry / Body: కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ కింద గల ఆర్థిక వ్యవహారాల శాఖ (Department of Economic Affairs) మరియు ఆర్‌బీఐ.
• India-specific relevance: భారత బ్యాంకింగ్ రంగంలో ఎస్ఎల్ఆర్ (Statutory Liquidity Ratio - SLR) అవసరాలను తీర్చడానికి బ్యాంకులు ఎక్కువగా వీటిని కొనుగోలు చేస్తాయి.
• Global comparison: అమెరికాలోని యుఎస్ ట్రెజరీ బిల్స్ వలె, భారతదేశంలో ఇవి అత్యంత సురక్షితమైన స్వల్పకాలిక పెట్టుబడిగా పరిగణించబడతాయి.
• Data point: ప్రభుత్వ మొత్తం అంతర్గత రుణాలలో (Internal Debt) ట్రెజరీ బిల్లులు గణనీయమైన శాతాన్ని ఆక్రమిస్తాయి.
• Common exam angle: ట్రెజరీ బిల్లులను రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు జారీ చేయవచ్చా? వీటికి వడ్డీ రేటు ఎంత ఉంటుంది? అనే కోణాల్లో ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
• Easy memory hook: "T-Bills: 3 రకాలు (91 x 2 = 182, 182 x 2 = 364 రోజులు) - వడ్డీ లేదు, కేవలం డిస్కౌంట్ మాత్రమే!"

---

❓ Practice MCQs

Q1. భారతదేశంలో ట్రెజరీ బిల్లులను క్రింది వారిలో ఎవరు జారీ చేయవచ్చు? [Easy]

A) కేంద్ర ప్రభుత్వం మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రెండూ

B) కేవలం రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు మాత్రమే

C) కేవలం కేంద్ర ప్రభుత్వం మాత్రమే

D) మునిసిపల్ కార్పొరేషన్లు మాత్రమే

Answer: C

Explanation: భారతదేశంలో ట్రెజరీ బిల్లులను జారీ చేసే అధికారం కేవలం కేంద్ర ప్రభుత్వానికి మాత్రమే ఉంది, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు ఈ అధికారం లేదు.

---

Q2. ప్రస్తుతం చలామణిలో ఉన్న ట్రెజరీ బిల్లుల కాలపరిమితులలో క్రింది వాటిలో లేనిది ఏది? [Easy]

A) 91 రోజులు

B) 182 రోజులు

C) 273 రోజులు

D) 364 రోజులు

Answer: C

Explanation: ప్రస్తుతం భారతదేశంలో 91 రోజులు, 182 రోజులు మరియు 364 రోజుల కాలపరిమితి గల మూడు రకాల ట్రెజరీ బిల్లులను మాత్రమే జారీ చేస్తున్నారు.

---

Q3. ట్రెజరీ బిల్లుల వడ్డీ చెల్లింపు విధానానికి సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: [Moderate]

A) వీటికి ప్రతి ఆరు నెలలకు ఒకసారి స్థిర వడ్డీ చెల్లిస్తారు.

B) ఇవి ఎలాంటి వడ్డీని చెల్లించవు, డిస్కౌంట్‌కు జారీ చేయబడతాయి.

C) వీటి వడ్డీ రేటు ద్రవ్యోల్బణ సూచీతో ముడిపడి ఉంటుంది.

D) గడువు ముగిసిన తర్వాత చక్రవడ్డీతో కలిపి చెల్లిస్తారు.

Answer: B

Explanation: ట్రెజరీ బిల్లులను 'జీరో కూపన్ సెక్యూరిటీలు' అంటారు, ఇవి ఎలాంటి వడ్డీని చెల్లించవు మరియు ముఖ విలువ కంటే తక్కువ ధరకు జారీ చేయబడతాయి.

---

Q4. ట్రెజరీ బిల్లుల వేలం నిర్వహణకు సంబంధించి ఆర్‌బీఐ ఉపయోగించే అధికారిక ఎలక్ట్రానిక్ ప్లాట్‌ఫారమ్ పేరు ఏమిటి? [Moderate]

A) E-Kuber

B) E-Sampada

C) E-Sanad

D) E-Biz

Answer: A

Explanation: రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా తన కోర్ బ్యాంకింగ్ సొల్యూషన్ అయిన 'ఇ-కుబేర్' (E-Kuber) ప్లాట్‌ఫారమ్ ద్వారా ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల వేలాన్ని నిర్వహిస్తుంది.

---

Q5. ట్రెజరీ బిల్లులలో పెట్టుబడి పెట్టడానికి సంబంధించి కనీస పరిమితి ఎంత? [Moderate]

A) ₹10,000

B) ₹25,000

C) ₹50,000

D) ₹1,000

Answer: B

Explanation: ట్రెజరీ బిల్లులలో కనీస పెట్టుబడి పరిమితి ₹25,000 మరియు ఆ తర్వాత ₹25,000 గుణకాలలో పెట్టుబడి పెట్టవచ్చు ⚠️ [SOURCE NEEDED].

---

Q6. ఆర్‌బీఐ విడుదల చేసిన సెప్టెంబర్ 2026 క్యాలెండర్ ప్రకారం, వేలం పరిమాణాన్ని మార్చే వశ్యతకు సంబంధించి క్రింది వాటిలో ఏది నిజం? [Tricky]

A) క్యాలెండర్ ఖరారైన తర్వాత ఆర్‌బీఐ మొత్తాన్ని మార్చలేదు.

B) కేవలం పార్లమెంటు ఆమోదంతోనే వేలం పరిమాణాన్ని మార్చవచ్చు.

C) మార్కెట్ పరిస్థితులను బట్టి వేలం మొత్తాన్ని లేదా సమయాన్ని మార్చే పూర్తి వశ్యత ఆర్‌బీఐకి ఉంది.

D) వేలం మొత్తాన్ని కేవలం పెంచవచ్చు కానీ తగ్గించడానికి వీల్లేదు.

Answer: C

Explanation: నోటిఫికేషన్ ప్రకారం, మార్కెట్ పరిస్థితులు మరియు అవసరాల ఆధారంగా వేలం పరిమాణాన్ని లేదా సమయాన్ని సవరించే వశ్యత ఆర్‌బీఐకి ఉంటుంది.

---

Q7. ట్రెజరీ బిల్లుల వేలానికి సంబంధించి 'నాన్-కాంపిటీటివ్ బిడ్డింగ్' (Non-Competitive Bidding) ప్రయోజనం ఎవరికి వర్తిస్తుంది? [Tricky]

A) కేవలం విదేశీ పారిశ్రామికవేత్తలకు మాత్రమే

B) పెద్ద వాణిజ్య బ్యాంకులకు మాత్రమే

C) చిన్న పెట్టుబడిదారులు మరియు రిటైల్ ఇన్వెస్టర్లకు

D) కేవలం ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలకు మాత్రమే

Answer: C

Explanation: రిటైల్ మరియు చిన్న పెట్టుబడిదారులను ప్రోత్సహించడానికి, ధర నిర్ణయించే రిస్క్ లేకుండా వేలంలో పాల్గొనేందుకు నాన్-కాంపిటీటివ్ బిడ్డింగ్ సదుపాయాన్ని కల్పిస్తారు.

---

Q8. 1997 లో భారతదేశ ద్రవ్య మార్కెట్లో జరిగిన ఏ కీలక మార్పు ట్రెజరీ బిల్లుల ప్రస్తుత రూపానికి కారణమైంది? [Tricky]

A) యాడ్-హాక్ (Ad-hoc) ట్రెజరీ బిల్లుల రద్దు

B) ఎల్ఏఎఫ్ (LAF) విధానం పూర్తి రద్దు

C) విదేశీ బ్యాంకులపై నిషేధం

D) రూపాయి విలువను పూర్తిగా తగ్గించడం

Answer: A

Explanation: 1997 ఏప్రిల్ లో యాడ్-హాక్ ట్రెజరీ బిల్లుల విధానాన్ని రద్దు చేసి, వేస్ అండ్ మీన్స్ అడ్వాన్సెస్ (WMA) విధానాన్ని తీసుకురావడం ప్రభుత్వ రుణ సేకరణలో మైలురాయిగా నిలిచింది.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

భారతదేశంలో ద్రవ్య మార్కెట్ సాధనాలకు సంబంధించి, 'ట్రెజరీ బిల్లుల' (Treasury Bills) కు గల ప్రధాన లక్షణం క్రింది వాటిలో ఏది?

A) ఇవి ఒక సంవత్సరం కంటే ఎక్కువ కాలపరిమితి గల దీర్ఘకాలిక సాధనాలు

B) వీటిని కేవలం ప్రైవేట్ కార్పొరేట్ సంస్థలు మాత్రమే జారీ చేస్తాయి

C) ఇవి ప్రభుత్వంచే జారీ చేయబడే స్వల్పకాలిక, సున్నా-కూపన్ సాధనాలు

D) వీటిపై త్రైమాసిక ప్రాతిపదికన స్థిరమైన డివిడెండ్ చెల్లిస్తారు

Answer: C

Explanation: ట్రెజరీ బిల్లులు కేంద్ర ప్రభుత్వ స్వల్పకాలిక సాధనాలు, ఇవి సున్నా వడ్డీతో (కూపన్ లేకుండా) డిస్కౌంట్‌కు జారీ అవుతాయి.

---

PYQ 2:

భారతదేశంలో ట్రెజరీ బిల్లులకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. కేంద్ర ప్రభుత్వం వలె రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా తమ తాత్కాలిక నగదు కొరతను తీర్చుకోవడానికి ట్రెజరీ బిల్లులను జారీ చేయవచ్చు.
2. ట్రెజరీ బిల్లులు ఎల్లప్పుడూ వాటి ముఖ విలువ కంటే తక్కువ ధరకు వేలం వేయబడతాయి.
3. వీటి వేలం ప్రక్రియను రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా నిర్వహిస్తుంది.

పై ప్రకటనలలో ఏది/వి సరైనవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 2 driven 3 మాత్రమే

C) 1 మరియు 3 మాత్రమే

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: B

Explanation: ప్రకటన 1 తప్పు ఎందుకంటే రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ట్రెజరీ బిల్లులను జారీ చేయలేవు. ప్రకటన 2 మరియు 3 సరైనవి.

---

PYQ 3:

జతపరచండి:

| జాబితా-I (సాధనం) | జాబితా-II (గరిష్ట కాలపరిమితి) | | --- | --- | | (a) ట్రెజరీ బిల్లులు | (1) ఒక సంవత్సరం లోపు (స్వల్పకాలిక) | | (b) ప్రభుత్వ డేటెడ్ సెక్యూరిటీలు | (2) 40 సంవత్సరాల వరకు (దీర్ఘకాలిక) | | (c) కాల్ మనీ (Call Money) | (3) 1 నుండి 14 రోజులు |

సరైన కోడ్‌ను ఎంచుకోండి:

A) (a)-1, (b)-2, (c)-3

B) (a)-2, (b)-1, (c)-3

C) (a)-3, (b)-2, (c)-1

D) (a)-1, (b)-3, (c)-2

Answer: A

Explanation: ట్రెజరీ బిల్లులు స్వల్పకాలికమైనవి (గరిష్టంగా 364 రోజులు), డేటెడ్ సెక్యూరిటీలు దీర్ఘకాలికమైనవి, కాల్ మనీ అనేది అతి స్వల్పకాలిక అంతర-బ్యాంకింగ్ సాధనం.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రభుత్వ నగదు నిర్వహణ సాధనంగా ట్రెజరీ బిల్లుల (T-Bills) ప్రాధాన్యతను క్లుప్తంగా వివరించండి.

Answer: భారత కేంద్ర ప్రభుత్వం తన స్వల్పకాలిక నగదు ప్రవాహాలలో ఏర్పడే హెచ్చుతగ్గులను (mismatches) సమతుల్యం చేసుకోవడానికి ట్రెజరీ బిల్లులు అత్యంత కీలకమైన సాధనంగా పనిచేస్తాయి. పన్ను వసూళ్లు మరియు ప్రభుత్వ వ్యయాల మధ్య కాలపరిమితి వ్యత్యాసాల వల్ల ఏర్పడే తాత్కాలిక లోటును పూడ్చడానికి ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ, ఆర్‌బీఐ ద్వారా వీటిని జారీ చేస్తుంది.

ఆర్థిక పరంగా చూస్తే, ట్రెజరీ బిల్లులు ద్రవ్య మార్కెట్లో బెంచ్‌మార్క్ రేట్లుగా పనిచేస్తాయి. ఇవి సురక్షితమైన (Sovereign) సాధనాలు కావడం వల్ల బ్యాంకులు తమ చట్టబద్ధ ద్రవ్య నిష్పత్తి (SLR) నిబంధనలను పాటించడానికి వీటిని ఎక్కువగా కొనుగోలు చేస్తాయి. ఆర్‌బీఐ వీటి ద్వారా మార్కెట్లోని అదనపు లిక్విడిటీని నియంత్రించి, ద్రవ్యోల్బణ స్థిరత్వానికి తోడ్పడుతుంది.

ముగింపుగా, ముందస్తు వేలం క్యాలెండర్ల ద్వారా ట్రెజరీ బిల్లుల జారీని క్రమబద్ధీకరించడం వల్ల దేశీయ ద్రవ్య మార్కెట్లలో పారదర్శకత పెరగడమే కాకుండా, ప్రభుత్వ రుణ సేకరణ వ్యయం తగ్గి ఆర్థిక క్రమశిక్షణ అలవడుతుంది.

---

Question 2 (250 words): భారతదేశంలో ప్రభుత్వ రుణ సేకరణ యంత్రాంగాన్ని విశ్లేషిస్తూ, ద్రవ్య మార్కెట్ స్థిరత్వాన్ని కాపాడటంలో రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) మరియు కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ మధ్య సమన్వయం యొక్క ప్రాముఖ్యతను చర్చించండి.

Answer: భారతదేశంలో ప్రభుత్వ రుణ సేకరణ మరియు నగదు నిర్వహణ అనేది ఆర్థిక క్రమశిక్షణకు అద్దం పడుతుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వం తన బడ్జెట్ అవసరాల కోసం దీర్ఘకాలిక బాండ్లు (Dated Securities) మరియు స్వల్పకాలిక అవసరాల కోసం ట్రెజరీ బిల్లులపై ఆధారపడుతుంది. ఈ మొత్తం ప్రక్రియ కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని ఆర్థిక వ్యవహారాల శాఖ మరియు రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) ల సంయుక్త సమన్వయంతో సాగుతుంది.

ఈ యంత్రాంగంలో ఆర్‌బీఐ పాత్ర బహుముఖమైనది. ప్రభుత్వానికి అధికారిక బ్యాంకర్‌గా వ్యవహరిస్తూ, ఆర్‌బీఐ మార్కెట్ పరిస్థితులను అంచనా వేస్తుంది మరియు త్రైమాసిక వేలం క్యాలెండర్లను విడుదల చేస్తుంది. ఇటీవల జూలై-సెప్టెంబర్ 2026 త్రైమాసికానికి విడుదల చేసిన ట్రెజరీ బిల్లుల క్యాలెండర్ ఇందుకు చక్కని ఉదాహరణ. ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ వ్యయ అవసరాలను గుర్తించగా, ఆర్‌బీఐ మార్కెట్లో ద్రవ్య లభ్యత (Liquidity) మరియు వడ్డీ రేట్లపై ప్రతికూల ప్రభావం పడకుండా వేలం పరిమాణాన్ని సర్దుబాటు చేస్తుంది.

ఈ రెండు వ్యవస్థల మధ్య సమన్వయం లోపిస్తే మార్కెట్లో 'క్రౌడింగ్ అవుట్' (Crowding Out) ప్రభావం ఏర్పడుతుంది. అంటే ప్రభుత్వం మార్కెట్ నుండి పెద్ద మొత్తంలో నిధులను సేకరిస్తే, ప్రైవేట్ రంగానికి రుణాల లభ్యత తగ్గి వడ్డీ రేట్లు పెరుగుతాయి. అందువల్ల, ఆర్‌బీఐ తన ఓపెన్ మార్కెట్ ఆపరేషన్స్ (OMO) మరియు వేలం వశ్యత ద్వారా సమతుల్యతను కాపాడుతుంది.

భవిష్యత్తు మార్గంగా, ప్రభుత్వ రుణ నిర్వహణను మరింత బలోపేతం చేయడానికి స్వతంత్ర 'డెట్ మేనేజ్‌మెంట్ ఆఫీస్' (DMO) ఏర్పాటు ప్రతిపాదనను పరిశీలించాల్సి ఉంది. ఇది ఆర్‌బీఐ ద్రవ్య విధానానికి, ప్రభుత్వ రుణ నిర్వహణకు మధ్య గల ప్రయోజనాల సంఘర్షణను తొలగించి ఆర్థిక స్థిరత్వాన్ని మరింత పటిష్టం చేస్తుంది.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: ట్రెజరీ బిల్లులను కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రెండూ జారీ చేస్తాయని విద్యార్థులు తప్పుగా భావిస్తారు. సరైన వాస్తవం ఏమిటంటే, ట్రెజరీ బిల్లులను కేవలం కేంద్ర ప్రభుత్వం మాత్రమే జారీ చేస్తుంది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు జారీ చేసే వాటిని 'స్టేట్ డెవలప్‌మెంట్ లోన్స్' (SDL) అంటారు.
• Trap 2: ట్రెజరీ బిల్లులపై స్థిరమైన వడ్డీ రేటు (Coupon Rate) ఉంటుందని చాలామంది అనుకుంటారు. కానీ వాస్తవానికి ఇవి 'సున్నా కూపన్ సెక్యూరిటీలు' (Zero Coupon Securities). వీటిపై ఎలాంటి వడ్డీ ఉండదు, కేవలం డిస్కౌంట్ ధరకు మాత్రమే విక్రయిస్తారు.
• Trap 3: పరీక్షలలో 14 రోజుల ట్రెజరీ బిల్లులు ప్రస్తుతం చలామణిలో ఉన్నాయని పాత పుస్తకాలను బట్టి రాస్తుంటారు. అయితే, ప్రస్తుతం సాధారణ మార్కెట్ వేలం కోసం కేవలం 91, 182, మరియు 364 రోజుల బిల్లులు మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్నాయని గుర్తుంచుకోవాలి.

---

🧭 Exam Tip

• Prelims Angle: ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలో ట్రెజరీ బిల్లుల కాలపరిమితి రోజులు (91, 182, 364), వాటిని జారీ చేసే అధికారం ఎవరికి ఉంది (కేంద్రం మాత్రమే), మరియు ఇవి వడ్డీ రహిత సాధనాలు అనే ప్రాథమిక సూత్రాలపై నేరుగా ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఎక్కువ.
• Mains Angle: మెయిన్స్ పరీక్షలో భారత ప్రభుత్వ రుణ నిర్వహణ (Debt Management), ద్రవ్య మార్కెట్ నియంత్రణలో ఆర్‌బీఐ పాత్ర, మరియు ప్రభుత్వ వ్యయాలు ప్రైవేట్ పెట్టుబడులను ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయనే analytical కోణంలో ప్రశ్నలు వస్తాయి.
• Interview Angle: ఇంటర్వ్యూ రౌండ్‌లో "ప్రభుత్వం ఎక్కువగా రుణాలు సేకరిస్తే దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థపై ఎలాంటి ప్రభావం ఉంటుంది?" లేదా "ఆర్థిక లోటును పూడ్చడానికి నోట్లను ముద్రించకుండా ట్రెజరీ బిల్లుల ద్వారా రుణాలు ఎందుకు సేకరిస్తారు?" అనే విధానపరమైన అవగాహనను పరీక్షిస్తారు.
• High-Probability Prediction: రాబోయే పరీక్షా చక్రంలో, ఆర్‌బీఐ 'రిటైల్ డైరెక్ట్ స్కీమ్' మరియు ప్రభుత్వ సెక్యూరిటీల మార్కెట్లలో చిన్న పెట్టుబడిదారుల భాగస్వామ్యంపై స్టేట్‌మెంట్ ఆధారిత ప్రశ్న వచ్చే అవకాశం చాలా ఎక్కువగా ఉంది.