7వ జాతీయ జల పురస్కారాలను ప్రారంభించిన కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ

What Happened

కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో 7వ జాతీయ జల పురస్కారాలు జూలై 3, 2026న అధికారికంగా ప్రారంభమయ్యాయి. దేశవ్యాప్తంగా నీటి సంరక్షణ, వర్షపు నీటి నిల్వ, మురుగునీటి నిర్వహణలో అత్యుత్తమ కృషి చేసిన వారిని గుర్తించడం దీని ఉద్దేశం. దరఖాస్తులను కేంద్ర ప్రభుత్వ 'రాష్ట్రీయ పురస్కార్ పోర్టల్' ద్వారా ఆహ్వానిస్తున్నారు. వర్షాభావ పరిస్థితులు మరియు భూగర్భ జలాల క్షీణతను అరికట్టేందుకు వినూత్న చర్యలు అవసరమైన నేపథ్యంలో ఈ ప్రకటన వెలువడింది.

When & Where

పురస్కారాల ఆన్‌లైన్ దరఖాస్తు ప్రక్రియ జూలై 3, 2026న ప్రారంభమైంది. ఆగస్టు 28, 2026 వరకు ఆన్‌లైన్‌లో దరఖాస్తులు స్వీకరిస్తారు. న్యూఢిల్లీ కేంద్రంగా జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ ఈ కార్యక్రమాన్ని దేశవ్యాప్తంగా అన్ని రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు, జిల్లాలకు వర్తించేలా అమలు చేస్తోంది.

Who Is Involved

• జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ: అవార్డులను ప్రకటించే మరియు పర్యవేక్షించే ప్రధాన కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖ.
• జల వనరులు, నదుల అభివృద్ధి మరియు గంగా పునరుద్ధరణ శాఖ (DoWR, RD & GR): పురస్కారాలను నిర్వహించే ప్రధాన నోడల్ విభాగం.
• రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు & జిల్లా యంత్రాంగాలు: అవార్డుల కోసం పోటీ పడే ప్రధాన భాగస్వామ్య పక్షాలు.
• స్థానిక సంస్థలు & పరిశ్రమలు: మున్సిపాలిటీలు, గ్రామ పంచాయతీలు మరియు CSR ద్వారా నీటి రంగానికి కృషి చేసే పరిశ్రమలు.

How It Works

• దశ 1 (దరఖాస్తు): అర్హులైన సంస్థలు, రాష్ట్రాలు, జిల్లాలు రాష్ట్రీయ పురస్కార్ పోర్టల్ ద్వారా ఆన్‌లైన్‌లో తమ ప్రొఫైల్‌ను సమర్పించాలి.
• దశ 2 (ప్రాథమిక పరిశీలన): వచ్చిన దరఖాస్తులను మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు చేసిన స్క్రీనింగ్ కమిటీ పరిశీలించి షార్ట్‌లిస్ట్ చేస్తుంది.
• దశ 3 (జ్యూరీ మూల్యాంకనం): స్వతంత్ర అపెక్స్ జ్యూరీ కమిటీ ఎంపిక చేసిన దరఖాస్తులను సమగ్రంగా పరిశీలిస్తుంది.
• దశ 4 (ఫైనల్ ఎంపిక): జ్యూరీ సిఫార్సుల ఆధారంగా కేంద్ర జల శక్తి మంత్రి ఆమోదంతో విజేతలను ప్రకటిస్తారు. విజేతలకు ఒక ప్రతిష్టాత్మక ట్రోఫీ మరియు ప్రశంసాపత్రం ప్రదానం చేస్తారు.

Why It Matters

ఈ పురస్కారాలు రాజ్యాంగపరంగా మరియు సామాజికంగా అత్యంత కీలకమైనవి. ఇది UPSC GS Paper 2 (Governance) మరియు GS Paper 3 (Environment & Conservation) కింద ముఖ్యం. సురక్షితమైన తాగునీరు ఆర్టికల్ 21 కింద ప్రాథమిక హక్కు. ఆర్థికంగా చూస్తే, వ్యవసాయం మరియు పరిశ్రమల మనుగడకు స్థిరమైన నీటి లభ్యత కీలకం. ఈ అవార్డులు రాష్ట్రాల మధ్య ఆరోగ్యకరమైన పోటీని (Competitive Federalism) పెంచి మెరుగైన నీటి మౌలిక సదుపాయాల కల్పనకు తోడ్పడతాయి.

Historical Background

📌 [BACKGROUND — verify independently]

• 2018: నీటి నిర్వహణ కోసం సమగ్ర దృక్పథాన్ని తీసుకురావాలనే లక్ష్యంతో భారత ప్రభుత్వం తొలిసారిగా 1వ జాతీయ జల పురస్కారాలను ప్రారంభించింది.
• 2019: నీటి వనరుల మంత్రిత్వ శాఖను మరియు తాగునీరు, పారిశుద్ధ్య మంత్రిత్వ శాఖలను విలీనం చేసి కేంద్ర ప్రభుత్వం 'జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ'ను ఏర్పాటు చేసింది.
• 2023-2024: 5వ మరియు 6వ జాతీయ జల పురస్కారాల ద్వారా జల్ జీవన్ మిషన్ వంటి పథకాల పనితీరును కూడా అవార్డుల ఎంపికకు ప్రామాణికంగా చేర్చారు.

Previous Related Events

📌 [BACKGROUND — verify independently]

• జూన్ 2024 (6వ జాతీయ జల పురస్కారాలు): ఈ అవార్డుల కోసం దరఖాస్తుల ప్రక్రియ ప్రారంభమై, ఉత్తమ రాష్ట్రాలు, జిల్లాలు మరియు పరిశ్రమల పనితీరును అంచనా వేశారు.
• నవంబర్ 2023: 5వ జాతీయ జల పురస్కారాల ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా నీటి సంరక్షణలో గ్రామ పంచాయతీల పాత్రను బలోపేతం చేశారు.
• 2021-2022 (క్యాచ్ ది రెయిన్ క్యాంపెయిన్): 'జల్ శక్తి అభియాన్ - క్యాచ్ ది రెయిన్' క్యాంపెయిన్ కింద దేశవ్యాప్తంగా వర్షపు నీటి నిల్వ నిర్మాణాలను ప్రోత్సహించారు.

Static GK Connection

• ఆర్టికల్ 21: భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం జీవించే హక్కులో సురక్షితమైన నీటిని పొందే హక్కు కూడా అంతర్భాగమే.
• 7వ షెడ్యూల్ - ఎంట్రీ 17 (రాష్ట్ర జాబితా): నీటి సరఫరా, సాగునీరు, కాలువలు, డ్రైనేజీ వంటివి రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పరిధిలో ఉంటాయి. అయితే, అంతర్రాష్ట్ర నదులు యూనియన్ జాబితా (ఎంట్రీ 56) పరిధిలోకి వస్తాయి.

India & World Comparison

ప్రపంచ జనాభాలో దాదాపు 18% భారతదేశంలో నివసిస్తున్నారు, కానీ ప్రపంచ తాజా నీటి (Freshwater) వనరులలో కేవలం 4% మాత్రమే మనకు అందుబాటులో ఉన్నాయి. భూగర్భ జలాలను అత్యధికంగా తోడుతున్న దేశాలలో భారత్ మొదటి స్థానంలో ఉంది. ఐక్యరాజ్యసమితి సస్టైనబుల్ డెవలప్‌మెంట్ గోల్ (SDG) 6 (క్లీన్ వాటర్ అండ్ శానిటేషన్) సాధించడానికి ఇజ్రాయెల్, ఆస్ట్రేలియా వంటి దేశాలతో పోలిస్తే భారత్ మరింత సమర్థవంతమైన నీటి నిర్వహణ విధానాలను అమలు చేయాల్సి ఉంది.

Future Impact

ఈ 7వ జాతీయ జల పురస్కారాల ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా 'జల్ సమృద్ధ్ భారత్' లక్ష్యం మరింత వేగవంతం అవుతుంది. 2030 నాటికి SDG-6 లక్ష్యాలను చేరుకోవడానికి రాష్ట్రాలు మరిన్ని వినూత్న విధానాలను అవలంబించే అవకాశం ఉంది. పరిశ్రమలు CSR నిధులను కాలుష్య నియంత్రణ మరియు మురుగునీటి పునర్వినియోగ ప్రాజెక్టులకు మళ్లించేలా ఈ అవార్డులు మార్గనిర్దేశం చేస్తాయి.

---

🔑 Key Points for Revision

• 7వ జాతీయ జల పురస్కారాలను కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ జూలై 3, 2026న ప్రారంభించింది.
• దరఖాస్తులను రాష్ట్రీయ పురస్కార్ పోర్టల్ (awards.gov.in) ద్వారా ఆగస్టు 28, 2026 వరకు స్వీకరిస్తారు.
• ఈ అవార్డుల ముఖ్య లక్ష్యం దేశాన్ని 'జల్ సమృద్ధ్ భారత్' (నీటితో సుసంపన్నమైన దేశం) గా మార్చడం.
• తొలి జాతీయ జల పురస్కారాలను 2018లో భారత ప్రభుత్వం మొదటిసారిగా స్థాపించింది.
• ఈ అవార్డులను జల వనరులు, నదుల అభివృద్ధి మరియు గంగా పునరుద్ధరణ శాఖ (DoWR, RD & GR) పర్యవేక్షిస్తుంది.
• 7వ ఎడిషన్‌లో ఉత్తమ రాష్ట్రం, ఉత్తమ జిల్లా, ఉత్తమ మున్సిపాలిటీ వంటి ప్రధాన విభాగాల్లో మొత్తం 70 అవార్డులు ఇస్తారు.
• విజేతలకు కేంద్ర ప్రభుత్వం తరఫున ప్రశంసాపత్రం మరియు ట్రోఫీ అందించబడుతుంది.
• ఆర్టికల్ 21 కింద సురక్షిత తాగునీరు అనేది పౌరుల ప్రాథమిక హక్కు.
• రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్, రాష్ట్ర జాబితాలోని ఎంట్రీ 17 కింద 'నీరు' (Water) ఒక సబ్జెక్ట్‌గా ఉంది.
• ప్రపంచ జనాభాలో 18% ఉన్న భారత్‌లో కేవలం 4% ప్రపంచ తాజా నీటి వనరులు మాత్రమే ఉన్నాయి.
• అవార్డుల ఎంపికలో జల్ సంచయ్ జల్ భాగీదారీ (JSJB) మరియు జల్ జీవన్ మిషన్ (JJM) పనితీరు కీలకం.
• పర్యావరణ పరిరక్షణ మరియు నీటి సంరక్షణ బాధ్యతను కార్పొరేట్ సంస్థల CSR కింద కూడా ప్రోత్సహిస్తున్నారు.
• ఈ అవార్డుల ఎంపికకు జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ ఒక స్వతంత్ర అపెక్స్ జ్యూరీ కమిటీని నియమిస్తుంది.
• ఐక్యరాజ్యసమితి నిర్దేశించిన SDG-6 (క్లీన్ వాటర్ & శానిటేషన్) సాధనలో ఈ అవార్డులు ఒక ముందడుగు.
• 2019లో నదీ జలాల మంత్రిత్వ శాఖ మరియు తాగునీటి మంత్రిత్వ శాఖను కలిపి జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు చేశారు.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: భారతదేశంలో నీటి వనరుల నిర్వహణ (Water Resource Management in India)

• Definition: పర్యావరణాన్ని కాపాడుతూ సామాజిక మరియు ఆర్థిక ప్రయోజనాల కోసం నీటి వనరులను స్థిరమైన రీతిలో ప్రణాళికబద్ధంగా అభివృద్ధి చేయడం, పంపిణీ చేయడం మరియు నిర్వహించడాన్ని నీటి వనరుల నిర్వహణ అంటారు.
• Constitutional / Legal Basis: ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు), 7వ షెడ్యూల్ రాష్ట్ర జాబితా ఎంట్రీ 17 (నీటి సరఫరా, సాగునీరు), మరియు యూనియన్ జాబితా ఎంట్రీ 56 (అంతర్రాష్ట్ర నదుల అభివృద్ధి).
• Scientific / Economic Principle: వాటర్ సైకిల్ (Hydrological Cycle) నిర్వహణ మరియు డిమాండ్-సప్లై మేనేజ్‌మెంట్ ద్వారా నీటి కొరతను సమర్థవంతంగా నివారించడం.
• How it connects to this event: 7వ జాతీయ జల పురస్కారాలు వికేంద్రీకృత నీటి నిర్వహణ మరియు వర్షపు నీటి నిల్వను ప్రోత్సహించడం ద్వారా ఈ కాన్సెప్ట్‌ను నేరుగా అమలు చేస్తున్నాయి.
• Origin & History: స్వాతంత్ర్యానంతరం భారత ప్రభుత్వం బహుళార్ధసాధక నదీలోయ ప్రాజెక్టుల ద్వారా జాతీయ స్థాయిలో నీటి నిర్వహణను ప్రారంభించింది (ఉదాహరణ: 1948లో దామోదర్ వ్యాలీ కార్పొరేషన్).
• Key milestone 1: 2012లో జాతీయ జల విధానాన్ని (National Water Policy) సవరించి నీటికి ఆర్థిక విలువను ఆపాదించడం.
• Key milestone 2: 2019లో సమగ్ర నీటి నిర్వహణ కోసం వేర్వేరుగా ఉన్న మంత్రిత్వ శాఖలను కలిపి 'జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ'ను ఏర్పాటు చేయడం.
• Related Acts / Schemes / Treaties: జల్ జీవన్ మిషన్, జల్ శక్తి అభియాన్, మరియు నమామి గంగే కార్యక్రమం.
• Nodal Ministry / Body: కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ మరియు సెంట్రల్ వాటర్ కమిషన్ (CWC).
• India-specific relevance: వ్యవసాయ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ కావడం మరియు రుతుపవనాలపై తీవ్రంగా ఆధారపడటం వల్ల భారత్‌లో జల సంరక్షణ అత్యంత ఆవశ్యకం.
• Global comparison: ఇజ్రాయెల్ వంటి దేశాలు బిందు సేద్యం (Drip Irrigation) మరియు మురుగునీటి పునర్వినియోగంలో (Wastewater Recycling) ప్రపంచంలో అగ్రగామిగా ఉన్నాయి.
• Data point: భారతదేశంలో ప్రతి సంవత్సరం అందుబాటులో ఉండే పునరుత్పాదక నీటి వనరులు సుమారు 1,123 బిలియన్ క్యూబిక్ మీటర్లు (BCM).
• Common exam angle: అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల పరిష్కారం (ఆర్టికల్ 262) మరియు నీటి సంరక్షణ పథకాల లక్ష్యాలు (ఉదా: ప్రతి ఇంటికి కుళాయి నీరు).
• Easy memory hook: "JSA & JJM" - Jal Shakti Abhiyan (సంరక్షణ కోసం), Jal Jeevan Mission (పంపిణీ కోసం).

---

❓ Practice MCQs

Q1. 7వ జాతీయ జల పురస్కారాలను ఏ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రారంభించింది? [Easy]

A) పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ

B) కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ

C) గృహ నిర్మాణ మరియు పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ

D) వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ

Answer: B

Explanation: నీటి సంరక్షణను ప్రోత్సహించేందుకు 7వ జాతీయ జల పురస్కారాలను జూలై 3, 2026న కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ ప్రారంభించింది.

---

Q2. మొదటి జాతీయ జల పురస్కారాలను భారత ప్రభుత్వం ఏ సంవత్సరంలో స్థాపించింది? [Easy]

A) 2014

B) 2016

C) 2018

D) 2019

Answer: C

Explanation: దేశంలో నీటి నిర్వహణకు ఒక సమగ్ర విధానాన్ని తీసుకురావాలనే లక్ష్యంతో 2018లో తొలి జాతీయ జల పురస్కారాలను ప్రవేశపెట్టారు.

---

Q3. జాతీయ జల పురస్కారాల ఎంపిక ప్రక్రియ కోసం దరఖాస్తులను ఏ పోర్టల్ ద్వారా స్వీకరిస్తారు? [Moderate]

A) జల్ జీవన్ పోర్టల్

B) ఈ-గ్రామ్ స్వరాజ్ పోర్టల్

C) రాష్ట్రీయ పురస్కార్ పోర్టల్

D) మైగవ్ (MyGov) పోర్టల్

Answer: C

Explanation: అవార్డుల నామినేషన్ల ప్రక్రియను పారదర్శకంగా నిర్వహించేందుకు దరఖాస్తులను రాష్ట్రీయ పురస్కార్ పోర్టల్ (awards.gov.in) ద్వారా స్వీకరిస్తారు.

---

Q4. నీరు (Water) అనేది భారత రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం ఏ జాబితాకు చెందుతుంది? [Moderate]

A) కేంద్ర జాబితా (Union List)

B) రాష్ట్ర జాబితా (State List)

C) ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List)

D) అవశిష్ట అధికారాలు (Residuary Powers)

Answer: B

Explanation: రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్, రాష్ట్ర జాబితా (List II) లోని ఎంట్రీ 17 ప్రకారం నీటి సరఫరా, సాగునీరు మరియు కాలువలు రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పరిధిలోకి వస్తాయి.

---

Q5. జాతీయ జల పురస్కారాల ప్రధాన లక్ష్యం ఏ విజన్‌ను సాకారం చేయడం? [Moderate]

A) స్వచ్ఛ్ భారత్

B) జల్ సమృద్ధ్ భారత్

C) డిజిటల్ ఇండియా

D) హర్ ఘర్ జల్

Answer: B

Explanation: నీటి భద్రత మరియు స్థిరమైన అభివృద్ధిని సాధించడం ద్వారా 'జల్ సమృద్ధ్ భారత్' (నీటితో సుసంపన్నమైన భారతదేశం) విజన్‌ను సాకారం చేయడమే ఈ అవార్డుల లక్ష్యం.

---

Q6. ఈ కింది వాటిలో 7వ జాతీయ జల పురస్కారాల మూల్యాంకనానికి ప్రధానంగా పరిగణనలోకి తీసుకునే కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకాలు ఏవి? [Tricky]

A) అమృత్ (AMRUT) మరియు స్వచ్ఛ్ భారత్ మిషన్

B) జల్ సంచయ్ జల్ భాగీదారీ (JSJB) మరియు జల్ జీవన్ మిషన్ (JJM)

C) ప్రధాన మంత్రి కృషి సించాయీ యోజన (PMKSY) మాత్రమే

D) నమామి గంగే ప్రాజెక్టు మరియు ఎంజీఎన్ఆర్ఈజీఏ (MGNREGA)

Answer: B

Explanation: 7వ జాతీయ జల పురస్కారాల ఎంపికలో జల్ సంచయ్ జల్ భాగీదారీ (JSJB) ఫ్రేమ్‌వర్క్ మరియు జల్ జీవన్ మిషన్ (JJM) కింద సాధించిన పురోగతిని ప్రధానంగా పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు.

---

Q7. భారతదేశ నీటి లభ్యతకు సంబంధించి సరైన వ్యాఖ్యను గుర్తించండి. [Tricky]

A) భారతదేశం ప్రపంచ జనాభాలో 18% మరియు ప్రపంచ తాజా నీటి వనరులలో 18% కలిగి ఉంది.

B) భారతదేశం ప్రపంచ జనాభాలో 4% మరియు ప్రపంచ తాజా నీటి వనరులలో 18% కలిగి ఉంది.

C) భారతదేశం ప్రపంచ జనాభాలో 18% మరియు ప్రపంచ తాజా నీటి వనరులలో కేవలం 4% మాత్రమే కలిగి ఉంది.

D) భారతదేశం ప్రపంచ జనాభాలో 10% మరియు ప్రపంచ తాజా నీటి వనరులలో 10% కలిగి ఉంది.

Answer: C

Explanation: భారతదేశంలో ప్రపంచ జనాభాలో దాదాపు 18% నివసిస్తుండగా, ప్రపంచంలోని తాజా నీటి (Freshwater) వనరులలో కేవలం 4% మాత్రమే మనకు అందుబాటులో ఉన్నాయి.

---

Q8. జాతీయ జల పురస్కారాల్లో 'ఉత్తమ రాష్ట్రం' లేదా 'ఉత్తమ జిల్లా' విభాగంలో ఎంపికైన విజేతలకు అవార్డుతో పాటు ఏ బహుమతిని అందిస్తారు? [Tricky]

A) ఒక ట్రోఫీ మరియు రూ.5 లక్షల నగదు బహుమతి.

B) ఒక ప్రతిష్టాత్మక ట్రోఫీ మరియు ప్రశంసాపత్రం.

C) నగదు బహుమతి మాత్రమే ఇస్తారు, ట్రోఫీ ఉండదు.

D) అవార్డుల నిబంధనల ప్రకారం ఎలాంటి బహుమతి ఇవ్వబడదు.

Answer: B

Explanation: 7వ జాతీయ జల పురస్కారాల నిబంధనల ప్రకారం విజేతలకు (ఉత్తమ రాష్ట్రం, జిల్లా, ULB వంటి విభాగాల్లో) ఒక ప్రతిష్టాత్మకమైన ట్రోఫీ మరియు ప్రశంసాపత్రం (Citation) మాత్రమే అందజేయబడుతుంది.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

భారతదేశంలో నీటి వనరుల నిర్వహణకు సంబంధించి కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖను ఏ సంవత్సరంలో ఏర్పాటు చేశారు?

A) 2014

B) 2016

C) 2018

D) 2019

Answer: D

Explanation: నీటి వనరులు, నదీ అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖను మరియు తాగునీరు, పారిశుద్ధ్య మంత్రిత్వ శాఖలను విలీనం చేసి 2019లో సమగ్ర నిర్వహణ కోసం జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖను కేంద్ర ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసింది.

---

PYQ 2:

జాతీయ జల పురస్కారాలకు సంబంధించి కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:

1. జాతీయ జల పురస్కారాలను 2018లో తొలిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు.
2. ఈ పురస్కారాలను పర్యావరణ మరియు అటవీ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రదానం చేస్తుంది.
3. జల్ సమృద్ధ్ భారత్ విజన్‌ను సాకారం చేయడమే ఈ అవార్డుల ప్రధాన లక్ష్యం.

పై వ్యాఖ్యలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 1 మరియు 3 మాత్రమే

C) 2 మరియు 3 మాత్రమే

D) పైవన్నీ సరైనవే

Answer: B

Explanation: మొదటి మరియు మూడవ వ్యాఖ్యలు సరైనవి. రెండవ వ్యాఖ్య తప్పు ఎందుకంటే, ఈ పురస్కారాలను కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ (DoWR, RD & GR) ప్రదానం చేస్తుంది.

---

PYQ 3:

Assertion (A): భారతదేశం నీటి కొరతను ఎదుర్కొంటున్నది, కాబట్టి జాతీయ స్థాయిలో నీటి సంరక్షణ విధానాలు తక్షణ ఆవశ్యకం.

Reason (R): భారతదేశంలో ప్రపంచ జనాభాలో సుమారు 18% నివసిస్తుండగా, ప్రపంచంలోని తాజా నీటి వనరులలో కేవలం 4% మాత్రమే ఇక్కడ ఉన్నాయి.

A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కి సరైన వివరణ.

B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు.

C) A సరైనది, కానీ R తప్పు.

D) A తప్పు, కానీ R సరైనది.

Answer: A

Explanation: జనాభాకు మరియు అందుబాటులో ఉన్న నీటి వనరులకు మధ్య ఉన్న తీవ్ర అసమతుల్యత (18% జనాభాకు కేవలం 4% నీరు) కారణంగానే భారతదేశంలో జాతీయ జల పురస్కారాల వంటి నీటి సంరక్షణ విధానాలు అత్యంత అవసరం. కాబట్టి R సరైన వివరణ.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారతదేశంలో జల భద్రతను పెంపొందించడంలో 'జాతీయ జల పురస్కారాల' పాత్రను చర్చించండి. ఈ పురస్కారాలు వికేంద్రీకృత నీటి నిర్వహణకు ఎలా తోడ్పడతాయి?

భారతదేశంలో 'జల్ సమృద్ధ్ భారత్' (నీటితో సుసంపన్నమైన భారత్) విజన్‌ను సాధించే దిశగా కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ 2018లో జాతీయ జల పురస్కారాలను ప్రారంభించింది. పరిమిత నీటి వనరులు (ప్రపంచ తాజా నీటి వనరులలో 4% మాత్రమే) ఉన్న భారతదేశంలో నీటి సంరక్షణ ఒక సమిష్టి బాధ్యతగా మారాలి.

ఈ అవార్డులు వికేంద్రీకృత నీటి నిర్వహణను ప్రోత్సహించడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ఉత్తమ రాష్ట్రం, ఉత్తమ జిల్లా, ఉత్తమ గ్రామ పంచాయతీ మరియు మున్సిపాలిటీలకు అవార్డులు ఇవ్వడం ద్వారా కింది స్థాయి నుండి ఆరోగ్యకరమైన పోటీ (Competitive Federalism) ఏర్పడుతుంది. ఇది స్థానిక సంస్థలు వర్షపు నీటి నిల్వ, మురుగునీటి శుద్ధి మరియు గ్రౌండ్ వాటర్ రీఛార్జ్ వంటి వినూత్న ప్రాజెక్టులను చేపట్టేలా ప్రోత్సహిస్తుంది.

అంతేకాకుండా, కార్పొరేట్ సంస్థల (CSR) భాగస్వామ్యాన్ని కూడా గుర్తించడం ద్వారా పబ్లిక్-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం పెరుగుతుంది. జల్ జీవన్ మిషన్ మరియు జల్ సంచయ్ జల్ భాగీదారీ వంటి పథకాల పురోగతిని ఈ అవార్డులకు ప్రామాణికంగా తీసుకోవడం వల్ల క్షేత్రస్థాయి అమలు మరింత పారదర్శకంగా మారుతుంది. తద్వారా 2030 నాటికి SDG-6 (క్లీన్ వాటర్) లక్ష్యాలను భారత్ వేగంగా చేరుకోగలుగుతుంది.

---

Question 2 (250 words): "రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 కింద సురక్షితమైన తాగునీరు ఒక ప్రాథమిక హక్కు." ఈ నేపథ్యంలో, భారతదేశంలో నీటి వనరుల నిర్వహణలో ఉన్న సవాళ్లను విశ్లేషించి, వాటి పరిష్కారానికి జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ చేపడుతున్న చర్యలను వివరించండి.

భారత సుప్రీంకోర్టు వివిధ తీర్పుల్లో ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు) కింద 'సురక్షితమైన తాగునీటి హక్కు'ను ప్రాథమిక హక్కుగా గుర్తించింది. అయినప్పటికీ, భౌగోళిక మరియు వాతావరణ మార్పుల కారణంగా భారతదేశం తీవ్రమైన నీటి కొరతను ఎదుర్కొంటోంది. ప్రపంచ జనాభాలో 18% ఉన్న భారత్‌లో కేవలం 4% స్వచ్ఛమైన నీటి వనరులు మాత్రమే ఉండటం ప్రధాన సవాలు.

భారతదేశంలో నీటి వనరుల నిర్వహణలో ప్రధానంగా మూడు సవాళ్లు ఉన్నాయి. మొదటిది, వ్యవసాయ రంగంలో భూగర్భ జలాల మితిమీరిన దోపిడీ. భారత్ ప్రపంచంలోనే అత్యధికంగా భూగర్భ జలాలను తోడుతున్న దేశం. రెండవది, వాతావరణ మార్పుల వల్ల రుతుపవనాల్లో అనిశ్చితి, తద్వారా తరచుగా కరువులు మరియు వరదలు రావడం. మూడవది, రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం నీరు రాష్ట్రాల జాబితాలో (ఎంట్రీ 17) ఉండటం వల్ల అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాలు తలెత్తి సమగ్ర జాతీయ విధానాల అమలు కష్టంగా మారుతోంది.

ఈ సవాళ్లను అధిగమించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 2019లో 'జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ'ను ఏర్పాటు చేసి పాలనను కేంద్రీకృతం చేసింది. జల్ జీవన్ మిషన్ ద్వారా ప్రతి గ్రామీణ ఇంటికి కుళాయి నీటిని అందించే కార్యక్రమం వేగంగా సాగుతోంది. స్థానిక స్థాయిలో నీటి సంరక్షణను ప్రోత్సహించడానికి జూలై 3, 2026న 7వ జాతీయ జల పురస్కారాలను ప్రారంభించారు. ఈ అవార్డుల ద్వారా రాష్ట్రాలు మరియు జిల్లాల మధ్య మెరుగైన నీటి పద్ధతులను అవలంబించే పోటీతత్వాన్ని పెంచుతున్నారు.

ముగింపుగా, నీటి సంరక్షణను కేవలం ప్రభుత్వ కార్యక్రమంగా కాకుండా ఒక 'జన్ ఆందోళన్' (ప్రజా ఉద్యమం) గా మార్చాలి. వ్యవసాయంలో డ్రిప్ ఇరిగేషన్, పరిశ్రమల్లో మురుగునీటి పునర్వినియోగం పెంచడం ద్వారా దీర్ఘకాలిక జల భద్రతను సాధించవచ్చు.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: Students often confuse జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ with పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ. The correct fact is జాతీయ జల పురస్కారాలను మరియు జల్ జీవన్ మిషన్ వంటి కార్యక్రమాలను 'జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ' (Ministry of Jal Shakti) పర్యవేక్షిస్తుంది.
• Trap 2: A common wrong assumption is 7వ జాతీయ జల పురస్కారాలు కేవలం కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకాలను అమలు చేసే ప్రభుత్వ ఏజెన్సీలకు మాత్రమే ఇస్తారని భావిస్తారు. The reality is ఈ పురస్కారాలు రాష్ట్రాలు, జిల్లాలు, గ్రామ పంచాయతీలతో పాటు కార్పొరేట్ సంస్థలకు (CSR విభాగంలో) మరియు NGO లకు కూడా ఇస్తారు.
• Trap 3: Many students miss నీటి యొక్క రాజ్యాంగపరమైన స్థితి when answering questions on this topic. Always remember నీరు అనేది 7వ షెడ్యూల్‌లో 'రాష్ట్ర జాబితా' (State List - Entry 17) కు చెందిన అంశం, కానీ అంతర్రాష్ట్ర నదుల నియంత్రణ కేంద్ర జాబితా (Entry 56) లో ఉంటుంది.

---

🧭 Exam Tip

• Prelims: ఎగ్జామినర్లు సాధారణంగా ఈ అవార్డులను ప్రారంభించిన సంవత్సరం (2018), నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ (జల శక్తి), మరియు నీరు రాష్ట్ర జాబితాలో ఉందా లేదా కేంద్ర జాబితాలో ఉందా అనే రాజ్యాంగ నిబంధనలపై తరచుగా ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
• Mains: GS-2 మరియు GS-3 లో స్థిరమైన అభివృద్ధి, వికేంద్రీకృత పాలన (Competitive Federalism) మరియు నీటి నిర్వహణ సవాళ్లకు సంబంధించిన విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు ఆశించవచ్చు.
• Interview: మీరు ఎంపికైన జిల్లాలో కలెక్టర్‌గా ఉంటే నీటి కొరతను ఎలా పరిష్కరిస్తారు? జాతీయ జల పురస్కారం సాధించడానికి మీ యాక్షన్ ప్లాన్ ఏమిటి? అనే కోణంలో ఇంటర్వ్యూ ప్యానెల్ అభ్యర్థులను పరీక్షిస్తుంది.
• Prediction: రాబోయే గ్రూప్స్ లేదా UPSC ప్రిలిమ్స్‌లో "జల్ సంచయ్ జల్ భాగీదారీ" మరియు "జల్ జీవన్ మిషన్" పారామితులకు, జాతీయ జల పురస్కారాలకు ఉన్న లింక్ పైన స్టేట్‌మెంట్ బేస్డ్ (PYQ-2 మోడల్) ప్రశ్న వచ్చే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంది.