జూనోటిక్ వ్యాధుల (జంతువుల నుండి మానవులకు సంక్రమించే వ్యాధులు) వ్యాప్తిని అరికట్టడానికి మరియు అత్యవసర సమయాల్లో వివిధ విభాగాల మధ్య సమన్వయాన్ని పరీక్షించడానికి భారత ప్రభుత్వ పశుసంవర్ధక మరియు డెయిరింగ్ శాఖ (DAHD) మధ్యప్రదేశ్ లోని విదిశలో 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' (PYA) పేరిట ఐదు రోజుల జాతీయ స్థాయి మాక్ డ్రిల్ను నిర్వహించింది. నేషనల్ వన్ హెల్త్ మిషన్ కింద నిర్వహించబడిన ఈ వ్యాయామంలో ఇన్ఫ్లుఎంజా A (H1N1) వైరస్ వ్యాప్తిని ఒక నమూనాగా తీసుకుని, మానవ మరియు వన్యప్రాణుల పర్యావరణ వ్యవస్థలపై దాని ప్రభావాన్ని, మరియు జీవసంబంధిత ముప్పులను ఎదుర్కొనేందుకు దేశ సన్నద్ధతను పరీక్షించారు.
కేంద్ర పశుసంవర్ధక మరియు డెయిరింగ్ శాఖ (DAHD) ఆధ్వర్యంలో ఐదు రోజుల పాటు సాగిన జాతీయ స్థాయి మాక్ డ్రిల్ 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' (PYA) విజయవంతంగా ముగిసింది. ఈ వ్యాయామంలో భాగంగా, అత్యంత వేగంగా వ్యాపించే ఇన్ఫ్లుఎంజా A (H1N1) వైరస్ జంతువుల నుండి మానవులకు మరియు వన్యప్రాణుల పర్యావరణ వ్యవస్థల్లోకి ప్రవేశిస్తే ఎలాంటి పరిస్థితులు ఎదురవుతాయనే కృత్రిమ వాతావరణాన్ని (Simulation) సృష్టించారు. వివిధ ప్రభుత్వ వైద్య, పరిశోధన సంస్థల మధ్య సమన్వయాన్ని పెంచడం మరియు ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థల లోపాలను గుర్తించడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం.
ఈ ఐదు రోజుల మాక్ డ్రిల్ మధ్యప్రదేశ్ లోని విదిశ జిల్లాలో నిర్వహించబడింది. భౌగోళికంగా మరియు పర్యావరణపరంగా జంతు-మానవ సంబంధాలు ఎక్కువగా ఉండే ప్రాంతాలను దృష్టిలో ఉంచుకుని, క్షేత్రస్థాయి పరిశీలన కోసం ఈ ప్రాంతాన్ని ఎంపిక చేశారు. జాతీయ మరియు రాష్ట్ర స్థాయి ఆరోగ్య, పశువైద్య సంస్థల ప్రతినిధులు ఈ సమగ్ర వ్యాయామంలో ప్రత్యక్షంగా పాల్గొన్నారు.
ఈ ప్రతిష్టాత్మక వ్యాయామంలో బహుళ ప్రభుత్వ సంస్థల భాగస్వామ్యం ఉంది:
ఈ మాక్ డ్రిల్ క్రింది క్రమబద్ధమైన ప్రక్రియల ఆధారంగా నిర్వహించబడింది:
1. వ్యాప్తి గుర్తింపు (Outbreak Simulation): మొదట విదిశ పరిసర ప్రాంతాల్లో ఇన్ఫ్లుఎంజా A (H1N1) లక్షణాలు జంతువులలో ఉన్నట్లు నమూనాను సృష్టించారు.
2. సమాచార మార్పిడి: పశువైద్య విభాగం ఈ సమాచారాన్ని వెంటనే నేషనల్ జాయింట్ అవుట్బ్రేక్ రెస్పాన్స్ టీమ్ (NJORT) కు బదిలీ చేసింది.
3. ఉమ్మడి దర్యాప్తు: ICMR, ICAR మరియు NCDC నిపుణులు ఉమ్మడిగా క్షేత్రస్థాయికి చేరుకుని జంతు మరియు మానవ నమూనాలను సేకరించే పద్ధతులను ప్రదర్శించారు.
4. కంటైన్మెంట్ ప్రోటోకాల్స్: వ్యాధి సోకిన ప్రాంత కదలికల నియంత్రణ (Movement Control) మరియు జీవసంబంధిత రక్షణ చర్యలను (Biosafety) ఆప్టిమైజ్ చేశారు.
ఈ వ్యాయామం పోటీ పరీక్షల కోణంలో, ముఖ్యంగా UPSC GS Paper 2 (Governance & Public Health) మరియు GS Paper 3 (Science & Technology, Disaster Management) విభాగాలకు అత్యంత కీలకం. జూనోటిక్ వ్యాధులు ఆర్థిక వ్యవస్థను, ప్రజారోగ్యాన్ని అతలాకుతలం చేయగలవని కోవిడ్-19 నిరూపించింది. అందువల్ల, ఒకే ఆరోగ్య విధానం (One Health Approach) ద్వారా పర్యావరణం, జంతువులు మరియు మానవుల ఆరోగ్యాన్ని అనుసంధానించడం పాలనాపరంగా చాలా ముఖ్యం.
📌 [BACKGROUND — verify independently] భారతదేశంలో 'వన్ హెల్త్' భావన కేవలం కాగితాలకే పరిమితం కాకుండా కార్యాచరణ రూపంలోకి రావడం ఇటీవలి కాలంలోనే ప్రారంభమైంది.
📌 [BACKGROUND — verify independently]
ప్రపంచవ్యాప్తంగా అమెరికా (CDC), యూరోపియన్ యూనియన్ వంటి ప్రాంతాలు జూనోటిక్ ముప్పుల గుర్తింపులో ముందంజలో ఉన్నాయి. భారతదేశం పశుసంపదలో ప్రపంచంలోనే అగ్రస్థానంలో ఉన్నందున (దాదాపు 535 మిలియన్ల పశువులు), ఇక్కడ ముప్పు తీవ్రత ఎక్కువ. గ్లోబల్ వన్ హెల్త్ ఇండెక్స్ ల ప్రకారం, భారతదేశం నిఘా వ్యవస్థను మరింత బలోపేతం చేయాల్సి ఉంది.
ఈ వ్యాయామం భవిష్యత్తులో జాతీయ స్థాయిలో 'వన్ హెల్త్' చట్టాన్ని లేదా బలమైన పాలసీని తీసుకురావడానికి దోహదపడుతుంది. 2026-30 నాటికి దేశవ్యాప్తంగా అన్ని జిల్లాల్లో ఇలాంటి సమన్వయ కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయడం దీని లక్ష్యం. దీనివల్ల భవిష్యత్ మహమ్మారులను (Pandemics) ప్రారంభ దశలోనే అడ్డుకునే అవకాశం లభిస్తుంది.
Core Concept: వన్ హెల్త్ విధానం (One Health Approach)
Q1. ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచిన 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' (PYA) మాక్ డ్రిల్ ప్రధాన ఉద్దేశం ఏమిటి? [Easy]
A) సరిహద్దు భద్రతను బలోపేతం చేయడం
B) జూనోటిక్ వ్యాధుల వ్యాప్తి నివారణ మరియు ముందస్తు హెచ్చరిక ప్రతిస్పందనను పరీక్షించడం
C) డిజిటల్ బ్యాంకింగ్ మోసాలను అరికట్టడం
D) సేంద్రీయ వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించడం
Answer: B
Explanation: 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' అనేది జూనోటిక్ వ్యాధుల వ్యాప్తి సమయంలో వివిధ విభాగాల మధ్య సమన్వయాన్ని పరీక్షించడానికి నిర్వహించిన జాతీయ మాక్ డ్రిల్.
Q2. 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' మాక్ డ్రిల్ మధ్యప్రదేశ్ లోని ఏ జిల్లాలో నిర్వహించబడింది? [Easy]
A) భోపాల్
B) ఇండోర్
C) విదిశ
D) గ్వాలియర్
Answer: C
Explanation: ఈ ఐదు రోజుల జాతీయ స్థాయి మాక్ డ్రిల్ మధ్యప్రదేశ్ లోని విదిశ జిల్లాలో నిర్వహించబడింది.
Q3. 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' (PYA) కింద క్రింది ఏ వ్యాధి వ్యాప్తిని నమూనాగా (Simulation) తీసుకుని మాక్ డ్రిల్ నిర్వహించారు? [Moderate]
A) నిపా వైరస్ (Nipah)
B) ఇన్ఫ్లుఎంజా A (H1N1)
C) కోవిడ్-19 (COVID-19)
D) బ్రూసెల్లోసిస్ (Brucellosis)
Answer: B
Explanation: ఈ మాక్ డ్రిల్ లో మానవ మరియు వన్యప్రాణుల పర్యావరణ వ్యవస్థల్లోకి ఇన్ఫ్లుఎంజా A (H1N1) వైరస్ వ్యాప్తి చెందితే ఎలా ఎదుర్కోవాలో పరీక్షించారు.
Q4. 'నేషనల్ వన్ హెల్త్ మిషన్' కు సంబంధించి క్రింది వానిలో సరైన ప్రకటన ఏది? [Moderate]
A) ఇది కేవలం గిరిజన ప్రాంతాల ప్రజల ఆరోగ్య సంరక్షణకు ఉద్దేశించినది
B) ఇది కేవలం సాయుధ దళాల వైద్య సేవలకు సంబంధించినది
C) ఇది మానవ, జంతు మరియు పర్యావరణ ఆరోగ్యాన్ని అనుసంధానించే సమగ్ర విధానం
D) ఇది కేవలం విదేశీ పర్యాటకుల ఆరోగ్య పర్యవేక్షణకు ఉద్దేశించినది
Answer: C
Explanation: వన్ హెల్త్ విధానం అనేది మానవులు, జంతువులు మరియు పర్యావరణ వ్యవస్థల ఆరోగ్యాన్ని ఒకే చట్రంలోకి తెచ్చే సమగ్ర విధానం.
Q5. 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' నిర్వహణలో పాల్గొన్న 'నేషనల్ జాయింట్ అవుట్బ్రేక్ రెస్పాన్స్ టీమ్' (NJORT) లో సభ్యులుగా ఉన్న సంస్థలు ఏవి? [Moderate]
A) ISRO, DRDO మరియు BARC
B) ICAR, ICMR, NCDC మరియు AIIMS భోపాల్
C) RBI, SEBI మరియు NABARD
D) NITI Aayog, UPSC మరియు SSC
Answer: B
Explanation: ఈ వ్యాయామంలో వైద్య మరియు పశువైద్య రంగాలకు చెందిన ICAR, ICMR, NCDC మరియు AIIMS భోపాల్ నిపుణులు NJORT బృందంగా పాల్గొన్నారు.
Q6. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆదేశిక సూత్రాలలోని ఏ ఆర్టికల్ పశుసంవర్ధక రంగాన్ని ఆధునిక మరియు శాస్త్రీయ పద్ధతులలో పెంపొందించడం గురించి పేర్కొంటుంది? [Tricky]
A) ఆర్టికల్ 40
B) ఆర్టికల్ 44
C) ఆర్టికల్ 48
D) ఆర్టికల్ 51A
Answer: C
Explanation: ఆర్టికల్ 48 వ్యవసాయం మరియు పశుసంవర్ధక రంగాన్ని ఆధునిక పద్ధతులలో ఆర్గనైజ్ చేయడం మరియు పశువుల వధను నిషేధించడం గురించి తెలుపుతుంది.
Q7. జూనోటిక్ వ్యాధుల (Zoonotic Diseases) కు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను గమనించండి: [Tricky]
1. ఇవి కేవలం పక్షుల నుండి మాత్రమే మానవులకు సంక్రమిస్తాయి.
2. ప్రపంచవ్యాప్తంగా మానవులలో వచ్చే అంటువ్యాధులలో సగానికి పైగా జూనోటిక్ స్వభావం ఉన్నవే.
పై ప్రకటనలలో ఏది/వి సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2 రెండూ
D) ఏదీ కాదు
Answer: B
Explanation: ప్రకటన 1 తప్పు ఎందుకంటే జూనోటిక్ వ్యాధులు క్షీరదాలు, పక్షులు, కీటకాలు వంటి వివిధ జంతువుల నుండి రావచ్చు. ప్రకటన 2 సరైనది, దాదాపు 60% మానవ అంటువ్యాధులు జూనోటిక్ స్వభావం కలవి.
Q8. 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' వంటి మాక్ డ్రిల్స్ నిర్వహించడం వల్ల లభించే ప్రధాన ప్రయోజనం ఏమిటి? [Tricky]
A) దేశంలో పశుగ్రాసం ఉత్పత్తిని రెట్టింపు చేయడం
B) వివిధ ప్రభుత్వ పరిశోధన మరియు ఆరోగ్య సంస్థల మధ్య కమ్యూనికేషన్ లోపాలను (Systemic Gaps) గుర్తించి సరిచేయడం
C) పశువుల ఎగుమతిపై సుంకాలను తగ్గించడం
D) గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో కొత్త పశువైద్య కళాశాలలను స్థాపించడం
Answer: B
Explanation: ఈ వ్యాయామం యొక్క ప్రాథమిక ఉద్దేశం వ్యవస్థాగత లోపాలను (Systemic Gaps) అంచనా వేయడం మరియు వ్యాప్తి నియంత్రణ ప్రోటోకాల్స్ ను బలోపేతం చేయడం.
PYQ 1:
ప్రజారోగ్య రంగంలో తరచుగా వార్తల్లో వినిపించే 'వన్ హెల్త్' (One Health) భావన దేనిని సూచిస్తుంది?
A) దేశంలోని పౌరులందరికీ ఒకే రకమైన ఉచిత వైద్య బీమా కల్పించడం
B) మానవ, జంతు మరియు పర్యావరణ ఆరోగ్యం యొక్క పరస్పర ఆధారపడటాన్ని గుర్తించే సమగ్ర విధానం
C) ఒకే హాస్పిటల్ లో అన్ని రకాల వ్యాధులకు చికిత్స అందించడం
D) ఆయుష్ (AYUSH) మరియు అల్లోపతి వైద్య విధానాలను విలీనం చేయడం
Answer: B
Explanation: వన్ హెల్త్ అనేది మానవులు, జంతువులు మరియు పర్యావరణం మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని గుర్తించి, వ్యాధుల నివారణకు ఉమ్మడిగా పనిచేసే అంతర్జాతీయంగా ఆమోదించబడిన విధానం.
PYQ 2:
క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. కేంద్ర పశుసంవర్ధక మరియు డెయిరింగ్ శాఖ (DAHD) మత్స్యశాఖ, పశుసంవర్ధక మరియు డెయిరింగ్ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోకి వస్తుంది.
2. 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' అనేది భారతదేశం మరియు ఓమన్ దేశాల మధ్య జరిగిన ఉమ్మడి సైనిక వ్యాయామం.
ఏ ప్రకటన(లు) సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2 రెండూ
D) ఏదీ కాదు
Answer: A
Explanation: ప్రకటన 1 సరైనది. ప్రకటన 2 తప్పు ఎందుకంటే 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' అనేది సైనిక వ్యాయామం కాదు, ఇది జూనోటిక్ వ్యాధుల నివారణకై దేశీయ సంస్థలు నిర్వహించిన వన్ హెల్త్ మాక్ డ్రిల్.
PYQ 3:
జంటలను జతపరచండి:
1. జూనోటిక్ వ్యాధి — ఎ) ఇన్ఫ్లుఎంజా A (H1N1)
2. ఆర్టికల్ 48 — బి) ఆదేశిక సూత్రాలు (పశుసంవర్ధక)
3. NJORT — సి) నేషనల్ జాయింట్ అవుట్బ్రేక్ రెస్పాన్స్ టీమ్
సరైన కోడ్ను ఎంచుకోండి:
A) 1-ఎ, 2-బి, 3-సి
B) 1-బి, 2-ఎ, 3-సి
C) 1-సి, 2-బి, 3-ఎ
D) 1-ఎ, 2-సి, 3-బి
Answer: A
Explanation: ఇవ్వబడిన అన్ని జంటలు నేరుగా మరియు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి. H1N1 ఒక జూనోటిక్ వ్యాధి నమూనా, ఆర్టికల్ 48 పశుసంవర్ధకానికి సంబంధించినది, మరియు NJORT అనేది అవుట్బ్రేక్ రెస్పాన్స్ టీమ్.
Question 1 (150 words): జూనోటిక్ వ్యాధుల ముప్పును ఎదుర్కోవడంలో 'వన్ హెల్త్ విధానం' (One Health Approach) యొక్క ఆవశ్యకతను వివరించండి. ఇటీవల జరిగిన 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' దీనికి ఎలా ఉపయోగపడుతుంది?
Answer: జూనోటిక్ వ్యాధులు మానవ పర్యావరణ వ్యవస్థలు మరియు జంతువుల మధ్య ఉండే నిరంతర సంబంధాల వల్ల సంభవిస్తాయి. ప్రపంచవ్యాప్తంగా దాదాపు 60 శాతం మానవ అంటువ్యాధులు జంతువుల నుంచే వస్తున్నందున, కేవలం మానవ వైద్య విధానాల ద్వారా వీటిని అడ్డుకోలేము. ఇక్కడే 'వన్ హెల్త్ విధానం' ఆవశ్యకత ఏర్పడుతుంది, ఇది మానవ, జంతు మరియు పర్యావరణ ఆరోగ్యాన్ని ఒకే వేదికపైకి తెస్తుంది.
ఇటీవల మధ్యప్రదేశ్ లోని విదిశలో నిర్వహించిన ఐదు రోజుల 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' (PYA) మాక్ డ్రిల్ ఈ దిశగా ఒక మైలురాయి. ఇన్ఫ్లుఎంజా A (H1N1) వైరస్ వ్యాప్తిని నమూనాగా తీసుకుని నిర్వహించిన ఈ వ్యాయామం ద్వారా ICAR, ICMR మరియు NCDC వంటి బహుళ సంస్థల మధ్య కమ్యూనికేషన్ లోపాలను గుర్తించే అవకాశం లభించింది. ఇది భవిష్యత్తులో నిజమైన మహమ్మారులు సంభవించినప్పుడు ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలను వేగవంతం చేయడానికి మరియు క్షేత్రస్థాయిలో కట్టడి (Containment) చర్యలను సమర్థవంతంగా అమలు చేయడానికి భారతదేశ సన్నద్ధతను గణనీయంగా పెంచుతుంది.
Question 2 (250 words): భారతదేశంలో జూనోటిక్ వ్యాధుల నిఘా మరియు నియంత్రణలో ఉన్న ప్రధాన సవాళ్లు ఏమిటి? 'నేషనల్ వన్ హెల్త్ మిషన్' ఈ సవాళ్లను ఎలా అధిగమించగలదో విశ్లేషించండి.
Answer: భారతదేశం ప్రపంచంలోనే అత్యధిక పశుసంపదను (సుమారు 535 మిలియన్లు) కలిగి ఉండి, గ్రామీణ జనాభా జంతువులతో ప్రత్యక్ష సంబంధాలు కలిగి ఉన్న దేశం. ఈ పరిణామాలు జూనోటిక్ వ్యాధుల ముప్పును తీవ్రతరం చేస్తాయి. అయితే, దేశంలో వీటి నిఘా మరియు నియంత్రణకు సంబంధించి అనేక సవాళ్లు ఉన్నాయి. మొదటిగా, పశువైద్య విభాగం మరియు మానవ ఆరోగ్య విభాగాల మధ్య సంస్థాగత సమన్వయ లోపం (Institutional Silos) ప్రధాన అవరోధంగా ఉంది. రెండవది, గ్రామీణ మరియు అటవీ ప్రాంతాలలో ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు (Early Warning Systems) బలహీనంగా ఉండటం వల్ల వ్యాధి వ్యాప్తిని ప్రారంభ దశలోనే గుర్తించలేకపోతున్నాము. మూడవది, జీవసంబంధ రక్షణ (Biosafety) ప్రోటోకాల్స్ పై క్షేత్రస్థాయి సిబ్బందికి అవగాహన లోపించడం.
ఈ సవాళ్లను అధిగమించడానికి 'నేషనల్ వన్ హెల్త్ మిషన్' ఒక సమగ్ర చట్రాన్ని అందిస్తుంది. ఈ మిషన్ క్రింది వ్యూహాల ద్వారా మార్పును తీసుకురాగలదు:
రాష్ట్ర మరియు కేంద్ర స్థాయిలలోని విభిన్న మంత్రిత్వ శాఖలను (ఆరోగ్య, పశుసంవర్ధక, పర్యావరణ శాఖలు) ఒకే గొడుగు కిందకు తీసుకురావడం ద్వారా సమాచార మార్పిడి వేగవంతమవుతుంది. ఇటీవల జరిగిన 'పశుజన్య యుద్ధ అభ్యాస్' (PYA) వంటి జాతీయ మాక్ డ్రిల్స్ ద్వారా నేషనల్ జాయింట్ అవుట్బ్రేక్ రెస్పాన్స్ టీమ్ (NJORT) వంటి ఉమ్మడి బృందాల కార్యాచరణ సామర్థ్యం పెరుగుతుంది. ఇది నిధుల దుర్వినియోగాన్ని తగ్గించి, సంయుక్త పరిశోధనలను ప్రోత్సహిస్తుంది.
అంతేకాకుండా, ల్యాబొరేటరీ నెట్వర్క్ల అనుసంధానం ద్వారా జంతువులలో వైరస్ మార్పులను (Mutations) మానవులకు వ్యాపించక ముందే గుర్తించవచ్చు. ముగింపుగా, వన్ హెల్త్ మిషన్ కేవలం ఒక పాలసీగా కాకుండా, క్షేత్రస్థాయి వ్యాయామాల ద్వారా నిరంతరం బలోపేతం చేయబడితేనే భారతదేశం భవిష్యత్ జీవసంబంధ అత్యవసర పరిస్థితులను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కోగలదు.