Udyo Logo

Udyo

Get the Udyo Mobile App

Sign in to save your progress and access all features.

ట్రాన్స్‌జెండర్ల సాధికారత మరియు స్మైల్ (SMILE) పథకం పరిణామాలు

2026 జూలై 12న పూణేలోని సావిత్రీబాయి ఫూలే పూణే విశ్వవిద్యాలయంలో "ట్రాన్స్‌జెండర్ ఐడెంటిటీ మరియు ఇష్యూస్" పై జాతీయ సెమినార్ ముగిసింది. ఈ సదస్సులో కేంద్ర సామాజిక న్యాయం, సాధికారత శాఖ సహాయ మంత్రి రాందాస్ అథావాలే ముఖ్య అతిథిగా ప్రసంగించారు. ట్రాన్స్‌జెండర్ల హక్కులు, గౌరవం, మరియు సమగ్ర అభివృద్ధికి భారత ప్రభుత్వం కట్టుబడి ఉందని ఆయన స్పష్టం చేశారు. ఈ సందర్భంగా కేంద్ర ప్రభుత్వ ప్రతిష్టాత్మక కార్యక్రమమైన స్మైల్ (SMILE - Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise) పథకం ద్వారా ట్రాన్స్‌జెండర్లకు విద్య, ఆరోగ్యం, జీవనోపాధి కల్పిస్తూ వారిని సమాజ ప్రధాన స్రవంతిలోకి తీసుకువస్తున్నట్లు మంత్రి హైలైట్ చేశారు.

What Happened

సావిత్రీబాయి ఫూలే పూణే విశ్వవిద్యాలయంలో "ట్రాన్స్‌జెండర్ల గుర్తింపు మరియు సమస్యలపై అవగాహన" అనే అంశంపై రెండు రోజుల జాతీయ సెమినార్ నిర్వహించబడింది. 2026 జూలై 12న జరిగిన ముగింపు సమావేశంలో కేంద్ర మంత్రి రాందాస్ అథావాలే పాల్గొన్నారు. ట్రాన్స్‌జెండర్ సమాజానికి సమాన అవకాశాలు, సామాజిక ఆమోదం మరియు సంక్షేమ కార్యక్రమాల సమర్థవంతమైన అమలును నిర్ధారించడానికి ప్రభుత్వ సంస్థలు, విద్యా సంస్థలు మరియు సివిల్ సొసైటీ సంస్థల మధ్య సమన్వయం అవసరమని ఆయన పిలుపునిచ్చారు.

When & Where

ఈ జాతీయ సెమినార్ మహారాష్ట్రలోని పూణే నగరంలో ఉన్న ప్రముఖ విద్యాసంస్థ సావిత్రీబాయి ఫూలే పూణే విశ్వవిద్యాలయంలో జరిగింది. ఈ కార్యక్రమం 2026 జూలై 12న ముగిసింది. విద్యాసంస్థల్లో ట్రాన్స్‌జెండర్ల సమస్యలపై అవగాహన పెంచడానికి ఈ వేదికను ఎంచుకోవడం ఒక వ్యూహాత్మక అడుగు.

Who Is Involved

  • కేంద్ర సామాజిక న్యాయం, సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ: ఈ పథకాలు మరియు విధానాల అమలుకు నోడల్ అథారిటీ.
  • శ్రీ రాందాస్ అథావాలే: కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత సహాయ మంత్రి, ఈ సదస్సుకు ముఖ్య అతిథి.
  • సావిత్రీబాయి ఫూలే పూణే విశ్వవిద్యాలయం: సదస్సును విజయవంతంగా నిర్వహించిన విద్యా భాగస్వామి.
  • సివిల్ సొసైటీ మరియు విద్యావేత్తలు: ట్రాన్స్‌జెండర్ల హక్కుల కోసం పనిచేస్తున్న ప్రతినిధులు ఇందులో పాల్గొన్నారు.

How It Works

ట్రాన్స్‌జెండర్ల సాధికారత మరియు స్మైల్ (SMILE) పథకం క్రింది వ్యూహాత్మక దశల ద్వారా పనిచేస్తుంది:

1. గుర్తింపు మరియు పోర్టల్ రిజిస్ట్రేషన్: ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తులు ప్రభుత్వ జాతీయ పోర్టల్ ద్వారా ఎలాంటి ఇబ్బందులు లేకుండా డిజిటల్‌గా గుర్తింపు కార్డుల (Transgender ID Cards) కోసం దరఖాస్తు చేసుకోవచ్చు.
2. విద్య మరియు స్కాలర్‌షిప్‌లు: పాఠశాల మరియు ఉన్నత విద్యను అభ్యసించే ట్రాన్స్‌జెండర్ విద్యార్థులకు ఆర్థిక సహాయం మరియు స్కాలర్‌షిప్‌లను ఈ పథకం అందిస్తుంది.
3. ఆరోగ్య సంరక్షణ (ఆయుష్మాన్ భారత్ సంయోజనం): స్మైల్ పథకం కింద అర్హులైన ట్రాన్స్‌జెండర్లకు లింగ మార్పిడి శస్త్రచికిత్సలతో సహా సమగ్ర ఆరోగ్య బీమా సదుపాయాన్ని కల్పిస్తారు.
4. జీవనోపాధి మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి: స్వయం ఉపాధి మరియు కార్పొరేట్ రంగాలలో ఉపాధి పొందేందుకు వీలుగా ప్రత్యేక నైపుణ్య శిక్షణ కార్యక్రమాలను ప్రభుత్వం నిర్వహిస్తుంది.

Why It Matters

ఈ అంశం పోటీ పరీక్షల పరంగా చాలా ముఖ్యమైనది. ముఖ్యంగా UPSC GS పేపర్ 2 (గవర్నెన్స్, సామాజిక న్యాయం, బలహీన వర్గాల సంక్షేమం) మరియు రాష్ట్ర పిఎస్సి పరీక్షల సిలబస్‌కు ఇది ప్రత్యక్షంగా కనెక్ట్ అవుతుంది. రాజ్యాంగబద్ధంగా జీవించే హక్కును (ఆర్టికల్ 21) నిలబెట్టడానికి, సమాజంలో లింగ వివక్షను రూపుమాపడానికి ఇటువంటి కార్యక్రమాలు ఎంతో కీలకం.

Historical Background

📌 [BACKGROUND — verify independently] భారతదేశంలో ట్రాన్స్‌జెండర్ హక్కుల ఉద్యమం సుదీర్ఘ చరిత్రను కలిగి ఉంది. 2014 లో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన 'నల్సా వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా' (NALSA vs Union of India) తీర్పు ద్వారా ట్రాన్స్‌జెండర్లను అధికారికంగా 'మూడవ లింగం' (Third Gender) గా గుర్తించారు. ఇది వారి ప్రాథమిక హక్కుల పునరుద్ధరణకు నాంది పలికింది. దీనిని అనుసరిస్తూ పార్లమెంటు 2019 లో ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తుల (హక్కుల రక్షణ) చట్టాన్ని ఆమోదించింది. ఈ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన తర్వాతే 2020 లో జాతీయ ట్రాన్స్‌జెండర్ల కౌన్సిల్ (NCTP) ఏర్పడింది.

Previous Related Events

📌 [BACKGROUND — verify independently] గడచిన ఐదేళ్లలో కేంద్ర ప్రభుత్వం అనేక కీలక అడుగులు వేసింది. 2021 లో 'స్మైల్' (SMILE) పథకాన్ని అధికారికంగా ప్రారంభించారు. దీని కింద భిక్షాటనలో ఉన్నవారికి మరియు ట్రాన్స్‌జెండర్లకు సమగ్ర పునరావాసం కల్పిస్తున్నారు. 2022 లో నేషనల్ హెల్త్ అథారిటీ (NHA) తో సామాజిక న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ ఒప్పందం కుదుర్చుకుని, ఆయుష్మాన్ భారత్ పరిధిలోకి ట్రాన్స్‌జెండర్ల ప్రత్యేక ప్యాకేజీలను చేర్చింది. 2024 లో దేశవ్యాప్తంగా వివిధ నగరాల్లో ట్రాన్స్‌జెండర్ల కోసం 'గరిమా గృహ' (Garima Greh) పేరిట సురక్షిత ఆశ్రయ గృహాలను ఏర్పాటు చేశారు.

Static GK Connection

  • రాజ్యాంగ నిబంధనలు: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 14 (చట్టం ముందు సమానత్వం), ఆర్టికల్ 15 (లింగ వివక్ష నిషేధం), మరియు ఆర్టికల్ 21 (గౌరవప్రదమైన జీవించే హక్కు) ట్రాన్స్‌జెండర్లకు సమానంగా వర్తిస్తాయి.
  • చట్టబద్ధమైన సంస్థ: ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తుల (హక్కుల రక్షణ) చట్టం, 2019 ప్రకారం ఏర్పాటైన 'నేషనల్ కౌన్సిల్ ఫర్ ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్' (NCTP) ఒక చట్టబద్ధమైన సంస్థ (Statutory Body). దీనికి కేంద్ర సామాజిక న్యాయ శాఖ మంత్రి అధ్యక్షత వహిస్తారు.

India & World Comparison

భారతదేశం ట్రాన్స్‌జెండర్ల గుర్తింపునకు చట్టబద్ధమైన మరియు డిజిటల్ హక్కులను కల్పించడంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా ముందు వరుసలో నిలుస్తోంది. అయితే, అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ (ILO) నివేదికల ప్రకారం గ్లోబల్ జెండర్ గ్యాప్ ఇండెక్స్‌లలో మరియు ఉపాధి అవకాశాలలో ఇప్పటికీ ట్రాన్స్‌జెండర్లు వెనుకబడి ఉన్నారు. అర్జెంటీనా, డెన్మార్క్ వంటి దేశాలు స్వయం-ధృవీకరణ (Self-determination of gender) హక్కును పూర్తిగా కల్పించగా, భారతదేశం దీనిని మెడికల్ సర్టిఫికేషన్ మరియు జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ ప్రక్రియతో ముడిపెట్టింది.

Future Impact

రాబోయే రోజుల్లో స్మైల్ పథకం విస్తరణ ద్వారా కార్పొరేట్ ఉద్యోగాలలో ట్రాన్స్‌జెండర్లకు రిజర్వేషన్లు లేదా ప్రత్యేక కోటాలు కల్పించే అవకాశం ఉంది. 2030 నాటికి సుస్థిరాభివృద్ధి లక్ష్యాలలో (SDG 5 - లింగ సమానత్వం, SDG 10 - అసమానతల తగ్గింపు) భాగంగా భారతదేశం వంద శాతం ట్రాన్స్‌జెండర్ ఐడీ కార్డుల పంపిణీని పూర్తి చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. విద్యాసంస్థల్లో వీరికి ప్రత్యేక సీట్ల కేటాయింపు మరియు స్కాలర్‌షిప్ నిధుల పెంపు రాబోయే బడ్జెట్‌లలో కీలకం కానుంది.


🔑 Key Points for Revision

  • 2026 జూలై 12న పూణే విశ్వవిద్యాలయంలో ట్రాన్స్‌జెండర్ల జాతీయ సెమినార్ ముగిసింది.
  • కేంద్ర మంత్రి రాందాస్ అథావాలే ఈ ముగింపు సదస్సులో ముఖ్య అతిథిగా పాల్గొన్నారు.
  • ట్రాన్స్‌జెండర్ల సాధికారతకు కేంద్ర నోడల్ సంస్థ సామాజిక న్యాయం, సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ.
  • కేంద్ర ప్రభుత్వ ప్రతిష్టాత్మక పథకం పేరు స్మైల్ (SMILE).
  • SMILE విస్తరణ రూపం: Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise.
  • చారిత్రాత్మక నల్సా (NALSA) తీర్పు వెలువడిన సంవత్సరం 2014.
  • ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తుల (హక్కుల రక్షణ) చట్టం అమల్లోకి వచ్చిన సంవత్సరం 2019.
  • ఈ చట్టం ప్రకారం జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ (DM) ట్రాన్స్‌జెండర్ గుర్తింపు పత్రాన్ని జారీ చేస్తారు.
  • రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 14, 15, 21 లతో ఈ అంశానికి ప్రత్యక్ష సంబంధం ఉంది.
  • ట్రాన్స్‌జెండర్ల కోసం ఏర్పాటు చేసిన సురక్షిత ఆశ్రయ గృహాల పేరు 'గరిమా గృహ'.
  • నేషనల్ కౌన్సిల్ ఫర్ ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్ (NCTP) ఒక చట్టబద్ధమైన సంస్థ.
  • NCTP కి కేంద్ర సామాజిక న్యాయ శాఖ మంత్రి చైర్మన్‌గా వ్యవహరిస్తారు.
  • స్మైల్ పథకం కింద ఆయుష్మాన్ భారత్ హెల్త్ కార్డుల ద్వారా వైద్య సహాయం అందుతుంది.
  • భిక్షాటన నిర్మూలన మరియు ట్రాన్స్‌జెండర్ల పునరావాసం స్మైల్ పథకం యొక్క రెండు ముఖ్య భాగాలు.
  • సుస్థిరాభివృద్ధి లక్ష్యాలు (SDG) 5 మరియు 10 ఈ సామాజిక న్యాయ అంశంతో ముడిపడి ఉన్నాయి.

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: ట్రాన్స్‌జెండర్ల హక్కులు మరియు చట్టబద్ధమైన రక్షణ

  • Definition: ఒక వ్యక్తి పుట్టుకతో వచ్చే శారీరక లింగానికి, వారి అంతర్గత లింగ గుర్తింపునకు (Gender Identity) తేడా ఉండటాన్ని ట్రాన్స్‌జెండర్ అంటారు.
  • Constitutional / Legal Basis: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 14, 15 అందరికీ సమానత్వాన్ని కల్పిస్తాయి. 2019 చట్టం వీరికి చట్టబద్ధమైన రక్షణ ఇస్తుంది.
  • Scientific / Economic Principle: సామాజిక చేరిక (Social Inclusion) మరియు డెమోగ్రాఫిక్ డివిడెండ్ వినియోగం అనే ఆర్థిక సూత్రంపై ఇది ఆధారపడింది.
  • How it connects to this event: పూణే సదస్సు మరియు స్మైల్ పథకం ద్వారా ఈ రాజ్యాంగ మరియు చట్టబద్ధమైన హక్కులను క్షేత్రస్థాయిలో అమలు చేస్తున్నారు.
  • Origin & History: భారతదేశంలో 2014 నల్సా తీర్పుతో అధికారికంగా థర్డ్ జెండర్ గుర్తింపు ప్రక్రియ ప్రారంభమైంది.
  • Key milestone 1: 2014 నల్సా తీర్పు ద్వారా స్వయం లింగ నిర్ధారణ హక్కును సుప్రీంకోర్టు ఆమోదించింది.
  • Key milestone 2: 2019 లో ట్రాన్స్‌జెండర్ల చట్టం ద్వారా వివక్షను నేరంగా పరిగణించడం ప్రారంభించారు.
  • Related Acts / Schemes / Treaties: స్మైల్ (SMILE) పథకం, గరిమా గృహ యోజన, ఆయుష్మాన్ భారత్ TG ప్యాకేజీ.
  • Nodal Ministry / Body: కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Social Justice and Empowerment).
  • India-specific relevance: భారతదేశంలో హిజ్రా/కిన్నెర సంస్కృతికి సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉన్నందున, వారిని ఆర్థికంగా బలోపేతం చేయడం దేశాభివృద్ధికి అవసరం.
  • Global comparison: ఐక్యరాజ్యసమితి మానవ హక్కుల కౌన్సిల్ (UNHRC) సూత్రాలకు అనుగుణంగా భారతదేశం తన చట్టాలను రూపొందించింది.
  • Data point: 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం భారతదేశంలో దాదాపు 4.88 లక్షల మంది ట్రాన్స్‌జెండర్లు ఉన్నారు (ప్రస్తుతం ఈ సంఖ్య మరింత ఎక్కువ).
  • Common exam angle: నల్సా తీర్పు ప్రాముఖ్యత, 2019 చట్టంలోని లోపాలు/లక్షణాలు, మరియు స్మైల్ పథకం యొక్క ఉద్దేశాలపై ప్రశ్నలు వస్తుంటాయి.
  • Easy memory hook: Support for Marginalized Individuals = SMILE (నవ్వును తెచ్చే సంక్షేమ పథకం).

❓ Practice MCQs

Q1. కేంద్ర ప్రభుత్వ ప్రతిష్టాత్మక పథకమైన 'SMILE' యొక్క పూర్తి రూపం ఏమిటి? [Easy]

A) Support for Minority Individuals for Livelihood and Employment

B) Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise

C) Scheme for Modernization of Industries and Labour Empowerment

D) Social Movement for Inclusive Livelihood and Education

Answer: B

Explanation: SMILE పథకం పూర్తి రూపం 'Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise' మరియు ఇది ట్రాన్స్‌జెండర్లు, భిక్షాటన చేసేవారి కోసం ఉద్దేశించబడింది.


Q2. ఇటీవల 'ట్రాన్స్‌జెండర్ ఐడెంటిటీ అండ్ ఇష్యూస్' పై జాతీయ సెమినార్ జూలై 2026 లో ఎక్కడ నిర్వహించబడింది? [Easy]

A) ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం

B) జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయం

C) సావిత్రీబాయి ఫూలే పూణే విశ్వవిద్యాలయం

D) హైదరాబాద్ కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం

Answer: C

Explanation: ఈ జాతీయ సదస్సు మహారాష్ట్రలోని సావిత్రీబాయి ఫూలే పూణే విశ్వవిద్యాలయంలో విజయవంతంగా ముగిసింది.


Q3. ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తుల (హక్కుల రక్షణ) చట్టం, 2019 ప్రకారం ట్రాన్స్‌జెండర్ గుర్తింపు పత్రాన్ని (Certificate of Identity) జారీ చేసే అధికారం ఎవరికి ఉంది? [Moderate]

A) రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి

B) జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ (District Magistrate)

C) కేంద్ర సామాజిక న్యాయ శాఖ మంత్రి

D) సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి

Answer: B

Explanation: 2019 చట్టం ప్రకారం, సంబంధిత జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ (DM) మాత్రమే దరఖాస్తును పరిశీలించి గుర్తింపు పత్రాన్ని జారీ చేయాలి.


Q4. సుప్రీంకోర్టు ఏ చారిత్రాత్మక తీర్పు ద్వారా ట్రాన్స్‌జెండర్లను 'థర్డ్ జెండర్'గా గుర్తించి, వారి ప్రాథమిక హక్కులను నిలబెట్టింది? [Moderate]

A) నవతేజ్ సింగ్ జోహార్ కేసు (2018)

B) నల్సా వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2014)

C) శ్రేయా సింఘాల్ కేసు (2015)

D) పుట్టస్వామి కేసు (2017)

Answer: B

Explanation: 2014 నాటి నేషనల్ లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీ (NALSA) వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో సుప్రీంకోర్టు థర్డ్ జెండర్ గుర్తింపును ఇచ్చింది.


Q5. నేషనల్ కౌన్సిల్ ఫర్ ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్ (NCTP) కు హోదా పరంగా కింది వానిలో ఏది సరైనది? [Moderate]

A) ఇది ఒక రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థ (Constitutional Body)

B) ఇది ఒక చట్టబద్ధమైన సంస్థ (Statutory Body)

C) ఇది కేవలం ఒక స్వచ్ఛంద సంస్థ (NGO)

D) ఇది నీతి ఆయోగ్ కింద పనిచేసే ఒక తాత్కాలిక సమితి

Answer: B

Explanation: ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తుల చట్టం 2019 ద్వారా పార్లమెంటు చట్టం ప్రకారం ఏర్పడినందున NCTP ఒక చట్టబద్ధమైన సంస్థ.


Q6. స్మైల్ (SMILE) పథకానికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. ఇది కేవలం ట్రాన్స్‌జెండర్ విద్యార్థులకు ఉచిత ల్యాప్‌టాప్‌లు అందించడానికి మాత్రమే ఉద్దేశించబడింది.
2. దీనిని కేంద్ర మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తోంది. సరైన కోడ్‌ను ఎంచుకోండి: [Tricky]

A) 1 మాత్రమే

B) 2 మాత్రమే

C) 1 మరియు 2 రెండూ

D) 1 మరియు 2 రెండూ కావు

Answer: D

Explanation: స్మైల్ పథకం సమగ్ర పునరావాసం, విద్య, ఆరోగ్యం కోసం ఉద్దేశించబడింది (కేవలం ల్యాప్‌టాప్‌లు కాదు) మరియు దీనిని కేంద్ర సామాజిక న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తుంది, మహిళా శిశు అభివృద్ధి శాఖ కాదు.


Q7. రాజ్యాంగంలోని ఏ నిబంధనల కింద ట్రాన్స్‌జెండర్లకు వివక్ష నుండి రక్షణ మరియు సమానత్వం లభిస్తాయి? [Tricky]

A) ఆర్టికల్ 14, 15 మరియు 21

B) ఆర్టికల్ 25, 26 మరియు 28

C) ఆర్టికల్ 324 మరియు 326

D) ఆర్టికల్ 44 మాత్రమే

Answer: A

Explanation: సమానత్వపు హక్కు (ఆర్టికల్ 14, 15) మరియు జీవించే హక్కు (ఆర్టికల్ 21) కింద ట్రాన్స్‌జెండర్ల హక్కులను సుప్రీంకోర్టు రక్షించింది.


Q8. కింది వాటిలో ట్రాన్స్‌జెండర్ల కోసం ఏర్పాటు చేయబడిన సురక్షిత ఆశ్రయ గృహాల (Shelter Homes) అధికారిక పేరు ఏమిటి? [Tricky]

A) ఆశ్రయ సదన్

B) గరిమా గృహ (Garima Greh)

C) మాతృ వందన కేంద్రాస్

D) ఉజ్వల గృహ

Answer: B

Explanation: సామాజిక న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో నడిచే ట్రాన్స్‌జెండర్ల ఆశ్రయ గృహాలను 'గరిమా గృహ' అని పిలుస్తారు, ఇవి వారికి గౌరవప్రదమైన నివాసాన్ని అందిస్తాయి.


📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

భారతదేశంలో 'నేషనల్ కౌన్సిల్ ఫర్ ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్' (NCTP) కు కింది వారిలో ఎవరు చైర్మన్‌గా వ్యవహరిస్తారు?

A) భారత ప్రధాన మంత్రి

B) కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రి

C) భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి

D) కేంద్ర మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి మంత్రి

Answer: B

Explanation: చట్ట నిబంధనల ప్రకారం కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత శాఖ మంత్రి NCTP కి ఎక్స్-అఫీషియో చైర్మన్‌గా ఉంటారు.


PYQ 2:

ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తుల (హక్కుల రక్షణ) చట్టం, 2019 కి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. ఈ చట్టం విద్యాసంస్థలు మరియు ఉపాధిలో ట్రాన్స్‌జెండర్లకు విధిగా 5 శాతం నిలువు (Vertical) రిజర్వేషన్లను కల్పిస్తుంది.
2. ఒక వ్యక్తిని ట్రాన్స్‌జెండర్‌గా గుర్తించడానికి జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ నుండి గుర్తింపు పత్రం పొందడం తప్పనిసరి.

పై ప్రకటనలలో ఏది/వి సరైనవి?

A) 1 మాత్రమే

B) 2 మాత్రమే

C) 1 మరియు 2 రెండూ

D) 1 మరియు 2 రెండూ కావు

Answer: B

Explanation: 2019 చట్టంలో ఉపాధి లేదా విద్యలో నిర్దిష్ట శాతం రిజర్వేషన్ల నిబంధన లేదు (కాబట్టి 1 తప్పు). కానీ జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ సర్టిఫికేట్ నిబంధన ఉంది (కాబట్టి 2 సరైనది).


PYQ 3:

ప్రకటన (A): కేంద్ర ప్రభుత్వం మార్జినలైజ్డ్ విభాగాల కోసం 'స్మైల్' (SMILE) పథకాన్ని ప్రవేశపెట్టింది.

కారణం (R): ట్రాన్స్‌జెండర్ సమాజానికి సామాజిక భద్రతతో పాటు ఆర్థిక ఉపాధి అవకాశాలు కల్పించడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం.

సరైన కోడ్‌ను ఎంచుకోండి:

A) (A) మరియు (R) రెండూ నిజం, మరియు (R) అనేది (A) కి సరైన వివరణ.

B) (A) మరియు (R) రెండూ నిజం, కానీ (R) అనేది (A) కి సరైన వివరణ కాదు.

C) (A) నిజం, కానీ (R) తప్పు.

D) (A) తప్పు, కానీ (R) నిజం.

Answer: A

Explanation: స్మైల్ పథకం యొక్క ప్రాథమిక లక్ష్యం ట్రాన్స్‌జెండర్లు మరియు వెనుకబడిన వర్గాలకు జీవనోపాధి, సామాజిక భద్రత కల్పించడమే, కాబట్టి కారణం ప్రకటనను సరిగ్గా వివరిస్తుంది.


✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారతదేశంలో ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తుల సాధికారతలో కేంద్ర ప్రభుత్వ ప్రతిష్టాత్మక కార్యక్రమమైన 'స్మైల్' (SMILE) పథకం పాత్రను సంక్షిప్తంగా చర్చించండి.

భారతదేశంలో శతాబ్దాలుగా సామాజిక వివక్షకు గురవుతున్న ట్రాన్స్‌జెండర్ సమాజాన్ని ఆదుకోవడంలో కేంద్ర సామాజిక న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రవేశపెట్టిన 'స్మైల్' (SMILE) పథకం కీలకమైన పాత్ర పోషిస్తోంది. ఈ పథకం కేవలం ఒకే రకమైన సహాయానికి పరిమితం కాకుండా విద్య, ఆరోగ్యం, మరియు ఆర్థిక ఉపాధిని మిళితం చేస్తూ 360 డిగ్రీల పునరావాసాన్ని అందిస్తుంది.

గవర్నెన్స్ పరంగా చూస్తే, ఈ పథకం ద్వారా ట్రాన్స్‌జెండర్ విద్యార్థులకు ప్రత్యేక స్కాలర్‌షిప్‌లు అందించడం వల్ల వారి డ్రాపౌట్ రేటు తగ్గుతుంది. ఆర్థిక కోణంలో, వారికి నైపుణ్యాభివృద్ధి శిక్షణ ఇవ్వడం ద్వారా స్వయం ఉపాధి మరియు గౌరవప్రదమైన ఉద్యోగ అవకాశాలు లభిస్తున్నాయి. సామాజికంగా, ఆయుష్మాన్ భారత్ యోజనతో అనుసంధానం చేయడం ద్వారా వైద్య సదుపాయాలు ఉచితంగా అందుతున్నాయి. ముగింపుగా, స్మైల్ పథకం క్షేత్రస్థాయిలో మరింత సమర్థవంతంగా అమలు కావడానికి బడ్జెట్ కేటాయింపులు పెంచడంతో పాటు సామాజిక అవగాహన సదస్సులు విస్తృతంగా నిర్వహించాల్సిన అవసరం ఉంది.


Question 2 (250 words): 2014 నాటి చారిత్రాత్మక నల్సా (NALSA) తీర్పు వెలువడినప్పటి నుండి భారతదేశంలో ట్రాన్స్‌జెండర్ల హక్కుల పరిణామ క్రమాన్ని విశ్లేషించండి. ప్రస్తుత చట్టపరమైన చట్రంలో ఉన్న సవాళ్లను పేర్కొనండి.

2014 లో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన నేషనల్ లీగల్ సర్వీసెస్ అథారిటీ (NALSA) వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా తీర్పు భారతదేశంలో ట్రాన్స్‌జెండర్ల హక్కుల చరిత్రలో ఒక మైలురాయి. ఈ తీర్పు ద్వారా కోర్టు రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 14, 15, మరియు 21 ల ప్రకారం ట్రాన్స్‌జెండర్ల హక్కులను గుర్తించడమే కాకుండా, వారిని 'మూడవ లింగం' (Third Gender) గా ప్రకటించింది.

ఈ తీర్పు స్ఫూర్తితో భారత ప్రభుత్వం 2019 లో ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తుల (హక్కుల రక్షణ) చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. ఇది వివక్షను నిషేధించడంతో పాటు నేషనల్ కౌన్సిల్ ఫర్ ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్ (NCTP) ఏర్పాటుకు దారితీసింది. డిజిటల్ గవర్నెన్స్ లో భాగంగా జాతీయ పోర్టల్ ద్వారా ఐడీ కార్డుల జారీ వేగవంతమైంది. అయినప్పటికీ, ప్రస్తుత చట్టపరమైన చట్రంలో కొన్ని తీవ్రమైన సవాళ్లు ఉన్నాయి. మొదటిది, లింగ గుర్తింపు సర్టిఫికేట్ కోసం జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ (DM) కార్యాలయం చుట్టూ తిరగాల్సి రావడం నల్సా తీర్పు ఇచ్చిన 'స్వయం-ధృవీకరణ' హక్కుకు విఘాతంగా ఉందని సివిల్ సొసైటీ విమర్శిస్తోంది. రెండవది, చట్టంలో ఉపాధి మరియు విద్యాసంస్థల్లో స్పష్టమైన నిలువు రిజర్వేషన్ల నిబంధన లేకపోవడం వల్ల ఆర్థిక సాధికారత మందగిస్తోంది.

ఈ సవాళ్లను అధిగమించడానికి, 2019 చట్టంలోని లోపాలను సవరించాలి. జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ ప్రక్రియను మరింత సరళతరం చేయాలి. స్మైల్ (SMILE) వంటి పథకాలకు నిధులు పెంచడంతో పాటు, ప్రభుత్వ మరియు ప్రైవేట్ రంగాలలో లింగ నిష్పక్షపాత వాతావరణాన్ని సృష్టించడం ద్వారానే ట్రాన్స్‌జెండర్లకు నిజమైన సామాజిక న్యాయం చేకూరుతుంది.


⚠️ Examiner Trap

  • Trap 1: విద్యార్థులు తరచుగా స్మైల్ (SMILE) పథకాన్ని కేంద్ర మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ లేదా కార్మిక శాఖ అమలు చేస్తుందని భావిస్తారు. సరైన వాస్తవం ఏమిటంటే, దీనిని కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తుంది.
  • Trap 2: ఒక సాధారణ తప్పుడు ఊహ ఏమిటంటే, 2019 ట్రాన్స్‌జెండర్ల చట్టం ప్రకారం వీరికి ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో ఖచ్చితమైన రిజర్వేషన్ శాతం కేటాయించబడింది. వాస్తవానికి, ఈ చట్టంలో ఎలాంటి నిర్దిష్ట రిజర్వేషన్ శాతం పేర్కొనబడలేదు.
  • Trap 3: పరీక్షలలో నేషనల్ కౌన్సిల్ ఫర్ ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్ (NCTP) కు చైర్మన్ ఎవరు అని అడిగినప్పుడు చాలా మంది ప్రధాన మంత్రి లేదా రాష్ట్రపతి అని పెడుతుంటారు. ఎల్లప్పుడూ గుర్తుంచుకోండి, దీనికి చైర్మన్ కేంద్ర సామాజిక న్యాయ శాఖ మంత్రి.

🧭 Exam Tip

  • Prelims Angle: ప్రిలిమ్స్ పరీక్షల కోసం స్మైల్ (SMILE) పథకం పూర్తి పేరు, నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ, నల్సా (NALSA) తీర్పు సంవత్సరం, మరియు NCTP యొక్క చట్టబద్ధమైన హోదాపై ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టండి.
  • Mains Angle: మెయిన్స్ పరీక్షలలో ట్రాన్స్‌జెండర్ల సామాజిక చేరిక (Social Inclusion), 2019 చట్టంలో ఉన్న లోపాలు మరియు వాటి సవరణలపై విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఉంది.
  • Interview: ఇంటర్వ్యూ రౌండ్లలో "మీ జిల్లాలో మేజిస్ట్రేట్‌గా ఉంటే ట్రాన్స్‌జెండర్ల పునరావాసానికి ఎలాంటి అడుగులు వేస్తారు?" అనే అప్లికేషన్ ఓరియెంటెడ్ ప్రశ్నలు వస్తాయి. అక్కడ సమతుల్యమైన, మానవీయ దృక్పథం అవసరం.
  • High-Probability Prediction: రాబోయే పరీక్షల సైకిల్‌లో స్మైల్ (SMILE) పథకం కింద ఇస్తున్న ఆయుష్మాన్ భారత్ హెల్త్ ప్యాకేజీల నిబంధనలపై లేదా పూణే వర్సిటీ సదస్సుల నేపథ్యంపై ప్రశ్న వచ్చే అవకాశం చాలా ఎక్కువగా ఉంది.