కుక్రైల్ రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ నైట్ సఫారీ ప్రాజెక్టుకు సుప్రీంకోర్టు గ్రీన్ సిగ్నల్

What Happened

ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించిన కుక్రైల్ నైట్ సఫారీ మరియు జూలాజికల్ పార్క్ ప్రాజెక్టుపై దాఖలైన పిటిషన్లను సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది. పర్యావరణ కారణాలను చూపుతూ దాఖలైన ఈ అభ్యంతరాలను తిరస్కరిస్తూ, ప్రాజెక్టును ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి కోర్టు అనుమతి ఇచ్చింది. కేంద్ర పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ, సెంట్రల్ జూ అథారిటీ ఇప్పటికే ఇచ్చిన అనుమతులను కోర్టు సమర్థించింది.

When & Where

ఈ తీర్పును 2026 జూలై 15న న్యూఢిల్లీలోని సుప్రీంకోర్టు వెలువరించింది. ఈ ప్రాజెక్టు ఉత్తరప్రదేశ్ రాజధాని లక్నో నగర శివార్లలోని కుక్రైల్ రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ ప్రాంతంలో నిర్మితం కానుంది. ఇది ప్రాంతీయంగా అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగిన పర్యావరణ జోన్ కావడం వల్ల ఈ వివాదం తలెత్తింది.

Who Is Involved

ఈ ప్రాజెక్టులో మరియు న్యాయపరమైన ప్రక్రియలో కింది సంస్థలు భాగస్వామ్యమయ్యాయి:

• ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వం: ప్రాజెక్ట్ నిర్వాహకులు మరియు దరఖాస్తుదారులు.
• సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం: సిజెఐ జస్టిస్ సూర్యకాంత్, జస్టిస్ జాయ్‌మల్య బాగ్చి, జస్టిస్ వి. మోహనా.
• సెంట్రల్ ఎంపవర్డ్ కమిటీ (CEC): కోర్టుకు క్షేత్రస్థాయి నివేదికను సమర్పించిన నిపుణుల కమిటీ.
• నవాబ్ వాజిద్ అలీ షా జూలాజికల్ పార్క్: లక్నో నగర నడిబొడ్డు నుండి కుక్రైల్‌కు తరలించబడుతున్న వందేళ్ల నాటి జూ.

How It Works

ఈ నైట్ సఫారీ ప్రాజెక్ట్ పర్యావరణ పరిరక్షణ మరియు పర్యాటక రంగాల సమ్మేళనంగా కింది విధంగా పనిచేస్తుంది:

1. జంతువులను వాటి సహజ సిద్ధమైన వాతావరణంలో రాత్రి వేళల్లో సందర్శకులు వీక్షించేలా ప్రత్యేక లైటింగ్ మరియు క్లోజ్డ్ ఎన్‌క్లోజర్లను ఏర్పాటు చేస్తారు.
2. లక్నో నగరంలో ఇరుకైన ప్రదేశంలో ఉన్న పాత జూను పర్యావరణ అనుకూలమైన విశాలమైన ఈ కుక్రైల్ ప్రాంతానికి తరలిస్తారు.
3. అడవిలో చెట్ల నరికివేతను కనీస స్థాయికి పరిమితం చేస్తూ, కేవలం 4,800 చెట్లను మాత్రమే తొలగించడానికి అనుమతి ఇచ్చారు.
4. ప్రాజెక్ట్ పరిధిలోని విదేశీ లేదా ఆక్రమణ జాతుల మొక్కలను తొలగించి, స్థానిక అటవీ వృక్ష సంపదను (Native Species) పెంచడం ద్వారా ఎకో-రెస్టోరేషన్ చేపడతారు.

Why It Matters

ఈ ప్రాజెక్ట్ పాలనాపరంగా మరియు పర్యావరణ పరంగా అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగినది. ఇది యూపీఎస్సీ జీఎస్ పేపర్ 3 (ఎన్విరాన్మెంట్ అండ్ బయోడైవర్సిటీ) మరియు జీఎస్ పేపర్ 2 (న్యాయవ్యవస్థ పాత్ర) పరిధిలోకి వస్తుంది. దేశంలోనే మొదటి అర్బన్ నైట్ సఫారీ కావడం వల్ల దీనికి జాతీయ ప్రాముఖ్యత ఉంది. అలాగే పర్యాటక రంగం ద్వారా స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థ బలోపేతం అవుతుంది.

Historical Background

📌 [BACKGROUND — verify independently] కుక్రైల్ అటవీ ప్రాంతాన్ని 1950ల కాలంలో లక్నో నగరానికి పచ్చదనం అందించేందుకు రిజర్వ్ ఫారెస్ట్‌గా ప్రకటించారు. ఇక్కడ 1978లో మొసళ్ల సంరక్షణ మరియు ప్రజనన కేంద్రం (Crocodile Breeding Centre) ఏర్పాటు చేశారు. 2022 ఆగస్టులో ఉత్తరప్రదేశ్ కేబినెట్ ఇక్కడ నైట్ సఫారీ ఏర్పాటుకు మరియు లక్నో జూను తరలించడానికి తొలిసారిగా ఆమోదం తెలిపింది.

Previous Related Events

📌 [BACKGROUND — verify independently] గత మూడు సంవత్సరాలుగా ఈ ప్రాజెక్టు పర్యావరణ నిబంధనల వివాదాల్లో చిక్కుకుంది. 2024 ఫిబ్రవరిలో సుప్రీంకోర్టు దేశంలో జూల ఏర్పాటుపై తాత్కాలిక స్టే ఇచ్చింది. ఆ తర్వాత సెంట్రల్ జూ అథారిటీ (CZA) 2005 మార్గదర్శకాల ప్రకారం ఈ నైట్ సఫారీకి అనుమతులు మంజూరు చేసింది.

Static GK Connection

ఈ అంశం కింది ప్రాథమిక అంశాలతో ముడిపడి ఉంది:

• భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 48A: పర్యావరణాన్ని రక్షించడం మరియు మెరుగుపరచడం, అడవులు మరియు వన్యప్రాణులను రక్షించడం ప్రభుత్వ బాధ్యత.
• అటవీ (పరిరక్షణ) సవరణ చట్టం, 2023: రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ భూములను పర్యావరణ పర్యాటక (Eco-tourism) ప్రాజెక్టుల కొరకు వినియోగించే నిబంధనలను ఇది నిర్దేశిస్తుంది.

India & World Comparison

ప్రపంచవ్యాప్తంగా నైట్ సఫారీ కాన్సెప్ట్ చాలా పరిమితంగా ఉంది. సింగపూర్ నైట్ సఫారీ ప్రపంచంలోనే మొదటిది కాగా, చైనా, థాయిలాండ్, ఇండోనేషియాలు తర్వాతి స్థానాల్లో ఉన్నాయి. లక్నోలో ప్రారంభం కాబోయే ఈ ప్రాజెక్ట్ విజయవంతమైతే, ప్రపంచంలో ఈ ఘనత సాధించిన 5వ దేశంగా భారతదేశం నిలుస్తుంది.

Future Impact

ఈ ప్రాజెక్ట్ ద్వారా రాబోయే రోజుల్లో లక్నో పర్యాటక హబ్‌గా మారనుంది. అయితే పర్యావరణవేత్తల ఆందోళనల నేపథ్యంలో, పర్యాటక కార్యకలాపాల వల్ల వన్యప్రాణుల రాత్రి సమయ జీవన విధానం (Nocturnal Behaviour) దెబ్బతినకుండా చూడటం అతిపెద్ద సవాలు. రాబోయే 3 నెలల్లో సిఈసి సమర్పించే తొలి నివేదిక ఆధారంగా తదుపరి నిర్మాణ పనులు సాగుతాయి.

---

🔑 Key Points for Revision

• సుప్రీంకోర్టు లక్నోలోని కుక్రైల్ రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ నైట్ సఫారీ ప్రాజెక్టుకు తుది అనుమతి మంజూరు చేసింది.
• ఈ తీర్పును 2026 జూలై 15న సిజెఐ జస్టిస్ సూర్యకాంత్ నేతృత్వంలోని ధర్మాసనం ఇచ్చింది.
• ప్రాజెక్ట్ మొత్తం విస్తీర్ణం 850 ఎకరాలు కాగా, అంచనా వ్యయం 1,500 కోట్ల రూపాయలు.
• ఇది భారతదేశంలోనే మొట్టమొదటి 'అర్బన్ నైట్ సఫారీ' కాబోతోంది.
• ప్రపంచవ్యాప్తంగా సింగపూర్, చైనా, థాయిలాండ్, ఇండోనేషియా తర్వాత ఇది 5వ నైట్ సఫారీ.
• వందేళ్ల నాటి నవాబ్ वाजिद అలీ షా జూలాజికల్ పార్కును ఇక్కడికే తరలిస్తారు.
• ప్రాజెక్ట్ మొత్తం భూమిలో 71 శాతం ప్రాంతాన్ని పచ్చదనంతో (Green Cover) నింపుతారు.
• మొత్తం 24,274 చెట్లలో కేవలం 4,800 చెట్ల నరికివేతకు మాత్రమే కోర్టు అనుమతించింది.
• ఆక్రమణ జాతుల మొక్కలను తొలగించి స్థానిక వృక్ష జాతులతో ఎకో-రెస్టోరేషన్ చేపడతారు.
• సెంట్రల్ ఎంపవర్డ్ కమిటీ (CEC) షరతులను 100 శాతం అమలు చేయాలని కోర్టు ఆదేశించింది.
• సిఈసి ప్రతినిధి ప్రతి 3 నెలలకు ఒకసారి క్షేత్రస్థాయి పరిశీలన నివేదికను కోర్టుకు ఇవ్వాలి.
• ప్రతిపాదిత ప్రాజెక్ట్ పరిధిలో ఎలాంటి 'అడ్వెంచర్ జోన్' నిర్మించకూడదని సిఈసి నిరోధించింది.
• నాలుగు లేన్ల రహదారికి బదులుగా కేవలం రెండు లేన్ల రహదారిని మాత్రమే నిర్మించాలని ఆదేశించారు.
• రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 48A (డిపిఎస్పి) మరియు ఆర్టికల్ 51A(g) (ప్రాథమిక విధులు) పర్యావరణ పరిరక్షణను సూచిస్తాయి.
• పాత జూలు ఆధునిక కాలానికి సరిపోవని, సఫారీలే ప్రత్యామ్నాయమని సుప్రీంకోర్టు వ్యాఖ్యానించింది.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: సెంట్రల్ జూ అథారిటీ (CZA) మరియు సెంట్రల్ ఎంపవర్డ్ కమిటీ (CEC)

• నిర్వచనం: భారతదేశంలో జూలాజికల్ పార్కుల పర్యవేక్షణ, గుర్తింపు మరియు వన్యప్రాణుల పరిరక్షణ ప్రమాణాలను నియంత్రించే అత్యున్నత చట్టబద్ధమైన సంస్థే సెంట్రల్ జూ అథారిటీ (CZA).
• చట్టపరమైన ఆధారం: వన్యప్రాణి (సంరక్షణ) చట్టం, 1972 లోని సెక్షన్ 38A ప్రకారం 1992లో సిజెడ్ఏ ఏర్పాటు చేయబడింది.
• నియంత్రణ మంత్రిత్వ శాఖ: ఇది కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ (MoEFCC) కింద పనిచేస్తుంది.
• ఈ ఈవెంట్‌తో అనుసంధానం: కుక్రైల్ నైట్ సఫారీ ఏర్పాటుకు సిజెడ్ఏ తన 2005 నాటి నైట్ సఫారీ మార్గదర్శకాల ప్రకారం ముందస్తు అనుమతి ఇచ్చింది.
• సెంట్రల్ ఎంపవర్డ్ కమిటీ (CEC) నేపథ్యం: దీనిని టి.ఎన్. గోదావర్మన్ తిరుముల్ప్యాడ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో సుప్రీంకోర్టు 2002లో ఒక అడ్-హాక్ కమిటీగా ఏర్పాటు చేసింది.
• చట్టబద్ధ హోదా: పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం, 1986 కింద కేంద్ర ప్రభుత్వం 2023లో సిఈసికి శాశ్వత చట్టబద్ధమైన హోదా కల్పించింది.
• సిఈసి విధులు: అటవీ భూముల మళ్లింపు, పర్యావరణ ఉల్లంఘనలపై సుప్రీంకోర్టు ఆదేశాల మేరకు విచారణ జరిపి నివేదికలు ఇవ్వడం దీని ప్రధాన విధి.
• కీలక మైలురాయి 1: 2002లో సుప్రీంకోర్టు ఆదేశాల ప్రకారం సిఈసి ఏర్పాటు వన్యప్రాణి కేసుల విచారణలో మైలురాయిగా నిలిచింది.
• కీలక మైలురాయి 2: 2023లో సిఈసి నిబంధనలను సవరించి కేంద్ర ప్రభుత్వం దీనిని మరింత బలోపేతం చేసింది.
• భారతదేశ ప్రాముఖ్యత: భారతదేశంలో వేగంగా జరుగుతున్న పట్టణీకరణ వేళ అభివృద్ధి మరియు పర్యావరణ సమతుల్యతను (Sustainable Development) కాపాడటంలో ఈ సంస్థలు కీలకం.
• ప్రపంచ స్థాయి పోలిక: అంతర్జాతీయ ప్రకృతి పరిరక్షణ సమితి (IUCN) ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా భారతదేశంలో వన్యప్రాణుల సంరక్షణ విధానాలు రూపొందుతాయి.
• డేటా పాయింట్: ప్రస్తుతం భారతదేశంలో సిజెడ్ఏ గుర్తింపు పొందిన అధికారిక జూలు మరియు సఫారీల సంఖ్య 150 కి పైగా ఉంది.
• సాధారణ పరీక్షా కోణం: యూపీఎస్సీ/స్టేట్ పీఎస్సీ పరీక్షల్లో సిజెడ్ఏ చట్టబద్ధమైన సంస్థా కాదా, ఏ చట్టం కింద ఏర్పడింది మరియు సిఈసి ఏ కేసు ద్వారా ఉద్భవించింది అనే కోణంలో ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
• ఈజీ మెమరీ హుక్: WPA 1972 -> CZA 1992 (వైల్డ్‌లైఫ్ ప్రొటెక్షన్ యాక్ట్ ద్వారానే జూ అథారిటీ వచ్చింది).

---

❓ Practice MCQs

Q1. భారతదేశంలోనే మొట్టమొదటి అర్బన్ నైట్ సఫారీ మరియు జూలాజికల్ పార్క్ ప్రాజెక్టు ఏ నగరంలో ఏర్పాటు కాబోతోంది? [Easy]

A) భోపాల్

B) లక్నో

C) హైదరాబాద్

D) జైపూర్

Answer: B

Explanation: ఉత్తరప్రదేశ్ రాజధాని లక్నోలోని కుక్రైల్ రిజర్వ్ ఫారెస్ట్‌లో భారతదేశపు మొట్టమొదటి నైట్ సఫారీ ప్రాజెక్టును ఏర్పాటు చేస్తున్నారు.

---

Q2. కుక్రైల్ నైట్ సఫారీ ప్రాజెక్టు విజయవంతమైతే, ప్రపంచవ్యాప్తంగా నైట్ సఫారీ కలిగిన ఎన్నోవ దేశంగా భారతదేశం నిలుస్తుంది? [Easy]

A) 3వ దేశం

B) 4వ దేశం

C) 5వ దేశం

D) 6వ దేశం

Answer: C

Explanation: సింగపూర్, చైనా, థాయిలాండ్ మరియు ఇండోనేషియా తర్వాత ప్రపంచంలోనే 5వ నైట్ సఫారీగా ఇది రికార్డు సృష్టించనుంది.

---

Q3. సెంట్రల్ జూ అథారిటీ (CZA) కి సంబంధించి కింది వాటిలో సరైన ప్రకటన ఏది? [Moderate]

A) ఇది ఒక రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థ

B) ఇది పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం 1986 కింద ఏర్పాటు చేయబడింది

C) ఇది వన్యప్రాణి (సంరక్షణ) చట్టం 1972 కింద ఏర్పడిన చట్టబద్ధమైన సంస్థ

D) దీనికి ప్రధాన మంత్రి అధ్యక్షత వహిస్తారు

Answer: C

Explanation: సెంట్రల్ జూ అథారిటీ (CZA) అనేది వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం 1972 కింద 1992లో ఏర్పాటు చేయబడిన చట్టబద్ధమైన సంస్థ.

---

Q4. సుప్రీంకోర్టు ఇటీవల తీర్పులో కుక్రైల్ ప్రాజెక్ట్ పరిధిలోని మొత్తం విస్తీర్ణంలో ఎంత శాతం భాగాన్ని గ్రీన్ కవర్‌గా ఉంచాలని ఆదేశించింది? [Moderate]

A) 50 శాతం

B) 60 శాతం

C) 71 శాతం

D) 85 శాతం

Answer: C

Explanation: పర్యావరణ సమతుల్యత దెబ్బతినకుండా ఉండేందుకు ప్రాజెక్ట్ పరిధిలోని 850 ఎకరాలలో 71 శాతం ప్రాంతాన్ని పచ్చదనంతో నింపాలని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

---

Q5. కుక్రైల్ నైట్ సఫారీ కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఏ నిపుణుల కమిటీ నివేదిక మరియు షరతులను కచ్చితంగా అమలు చేయాలని ఆదేశించింది? [Moderate]

A) కస్తూరిరంగన్ కమిటీ

B) గాడ్గిల్ కమిటీ

C) సెంట్రల్ ఎంపవర్డ్ కమిటీ (CEC)

D) మాధవ్ మీనన్ కమిటీ

Answer: C

Explanation: సుప్రీంకోర్టు నియమించిన సెంట్రల్ ఎంపవర్డ్ కమిటీ (CEC) సమర్పించిన నివేదికలోని నిబంధనలకు లోబడే యూపీ ప్రభుత్వం పనులు చేపట్టాలి.

---

Q6. కుక్రైల్ రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ ప్రాజెక్ట్ విషయంలో సెంట్రల్ ఎంపవర్డ్ కమిటీ (CEC) తిరస్కరించిన ప్రతిపాదన ఏది? [Tricky]

A) నవాబ్ వాజిద్ अली షా జూ తరలింపు

B) స్థానిక వృక్ష జాతుల పెంపకం

C) అడ్వెంచర్ జోన్ నిర్మాణం

D) రెండు లేన్ల రహదారి విస్తరణ

Answer: C

Explanation: యూపీ అటవీ శాఖ ప్రతిపాదించిన కమర్షియల్ 'అడ్వెంచర్ జోన్' ఏర్పాటును సిఈసి పర్యావరణ కారణాల దృష్ట్యా పూర్తిగా తిరస్కరించింది.

---

Q7. సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ప్రకారం కుక్రైల్ ప్రాజెక్ట్ పర్యవేక్షణ బాధ్యతలకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: [Tricky]

A) పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రతి నెల నివేదిక ఇవ్వాలి

B) సిఈసి సభ్య కార్యదర్శి కాలానుగుణంగా సందర్శించి ప్రతి 3 నెలలకు ఒకసారి నివేదిక సమర్పించాలి

C) స్థానిక ఎన్జీవోలు మాత్రమే దీనిని పర్యవేక్షించాలి

D) ఎలాంటి నివేదికలు సమర్పించాల్సిన అవసరం లేదు

Answer: B

Explanation: కోర్టు నిబంధనల ఉల్లంఘన జరగకుండా చూడటానికి సిఈసి మెంబర్ సెక్రటరీ ప్రతి 3 నెలలకు ఒకసారి కోర్టుకు నివేదిక ఇవ్వాలని ధర్మాసనం ఆదేశించింది.

---

Q8. అటవీ (పరిరక్షణ) సవరణ చట్టం, 2023 ప్రకారం రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ ఏరియాలో నైట్ సఫారీ వంటి ప్రాజెక్టుల అనుమతికి సంబంధించి తలెత్తే ప్రధాన న్యాయపరమైన అంశం ఏది? [Tricky]

A) ఇలాంటి ప్రాజెక్టులపై పూర్తి నిషేధం ఉంది

B) కేంద్ర పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ మరియు సుప్రీంకోర్టు ముందస్తు అనుమతులు తప్పనిసరి

C) రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు స్వతంత్రంగా నిర్ణయం తీసుకోవచ్చు

D) గ్రామసభ అనుమతి ఉంటే సరిపోతుంది

Answer: B

Explanation: 2024 నాటి సుప్రీంకోర్టు ఉత్తర్వుల ప్రకారం రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ భూముల్లో జూలు లేదా సఫారీల ఏర్పాటుకు అత్యున్నత న్యాయస్థానం మరియు కేంద్ర సంస్థల ముందస్తు ఆమోదం తప్పనిసరి.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

భారతదేశంలో వన్యప్రాణుల సంరక్షణ మరియు జూల నిర్వహణను పర్యవేక్షించే 'సెంట్రల్ జూ అథారిటీ' (CZA) ఏ కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోకి వస్తుంది?

A) సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ

B) గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ

C) పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ

D) పర్యాటక శాఖ మంత్రిత్వ శాఖ

Answer: C

Explanation: సిజెడ్ఏ అనేది కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ (MoEFCC) కింద పనిచేసే ఒక స్వతంత్ర చట్టబద్ధమైన సంస్థ.

---

PYQ 2:

భారత రాజ్యాంగంలోని పర్యావరణ పరిరక్షణ నిబంధనలకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. ఆదేశిక సూత్రాలలోని ఆర్టికల్ 48A ప్రకారం పర్యావరణాన్ని రక్షించడం ప్రభుత్వ బాధ్యత.
2. ప్రాథమిక విధులలోని ఆర్టికల్ 51A(g) ప్రకారం అడవులు, సరస్సులు, నదులు మరియు వన్యప్రాణులను రక్షించడం ప్రతి పౌరుని విధి.

పై ప్రకటనలలో ఏది/వి సరైనవి?

A) 1 మాత్రమే

B) 2 మాత్రమే

C) 1 మరియు 2 రెండూ

D) పైవేవీ కావు

Answer: C

Explanation: భారత రాజ్యాంగంలో 42వ సవరణ ద్వారా పర్యావరణ పరిరక్షణను ఆదేశిక సూత్రాలు (48A) మరియు ప్రాథమిక విధులు (51A(g)) రెండింటిలోనూ చేర్చారు.

---

PYQ 3:

కింది వాటిని జతపరచండి:

• 1. అటవీ పరిరక్షణ చట్టం — A. 1972
• 2. వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం — B. 1980
• 3. పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం — C. 1986

సరైన కోడ్‌ను ఎంచుకోండి:

A) 1-B, 2-A, 3-C

B) 1-A, 2-B, 3-C

C) 1-C, 2-A, 3-B

D) 1-B, 2-C, 3-A

Answer: A

Explanation: వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం 1972లో, అటవీ పరిరక్షణ చట్టం 1980లో మరియు పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం 1986లో ఆమోదించబడ్డాయి.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): లక్నోలోని కుక్రైల్ రిజర్వ్ ఫారెస్ట్‌లో నైట్ సఫారీ ప్రాజెక్టుకు అనుమతినిస్తూ సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పు నేపథ్యంలో, అభివృద్ధి మరియు పర్యావరణ పరిరక్షణల మధ్య సమతుల్యతను విశ్లేషించండి.

సుప్రీంకోర్టు ఇటీవల కుక్రైల్ నైట్ సఫారీ ప్రాజెక్టుకు అనుమతినిస్తూ ఇచ్చిన తీర్పు భారతదేశంలో స్థిరమైన అభివృద్ధి (Sustainable Development) ప్రాధాన్యతను పునరుద్ఘాటించింది. పర్యావరణ కారణాల వల్ల దేశ ప్రగతి స్తంభించిపోకూడదని (Country should not remain at a standstill) పేర్కొంటూనే, న్యాయస్థానం పర్యావరణ రక్షణకు అత్యంత ప్రాధాన్యత ఇచ్చింది.

ఈ ప్రాజెక్ట్ ఆర్థిక మరియు పర్యాటక రంగాలకు ఊతమిచ్చే అవకాశం ఉంది. సుమారు 1,500 కోట్ల రూపాయల వ్యయంతో నిర్మించే ఈ ప్రాజెక్ట్ స్థానిక ఉపాధిని పెంచుతుంది. పర్యావరణ సమతుల్యత దెబ్బతినకుండా ఉండేందుకు మొత్తం 850 ఎకరాల ప్రాజెక్ట్ విస్తీర్ణంలో 71 శాతం భాగాన్ని పచ్చదనంగా ఉంచాలని కోర్టు ఆదేశించింది. అలాగే కమర్షియల్ అడ్వెంచర్ జోన్‌ను రద్దు చేయడం, చెట్ల నరికివేతను 4,800 కి పరిమితం చేయడం వంటి చర్యల ద్వారా పర్యావరణ క్షీణతను నిరోధించారు.

ముగింపుగా, సెంట్రల్ ఎంపవర్డ్ కమిటీ (CEC) మరియు CZA నిబంధనలను కచ్చితంగా అమలు చేయడం ద్వారా మాత్రమే ఇలాంటి పర్యావరణ-పర్యాటక ప్రాజెక్టులు పర్యావరణ పరిరక్షణతో పాటు ఆర్థికాభివృద్ధిని సాధించగలవని చెప్పవచ్చు.

---

Question 2 (250 words): భారతదేశంలో వన్యప్రాణుల సంరక్షణ మరియు పర్యావరణ పర్యాటక (Eco-tourism) విధానాల నియంత్రణలో సెంట్రల్ జూ అథారిటీ (CZA) మరియు న్యాయవ్యవస్థ పాత్రను కుక్రైల్ నైట్ సఫారీ కేసు ఆధారంగా చర్చించండి.

భారతదేశంలో పర్యావరణ పర్యాటకం వేగంగా విస్తరిస్తున్న తరుణంలో, వన్యప్రాణుల హక్కుల రక్షణ మరియు పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడటంలో చట్టబద్ధమైన సంస్థలు మరియు న్యాయవ్యవస్థ కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి. ఇటీవల కుక్రైల్ రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ నైట్ సఫారీ ప్రాజెక్ట్ వివాదంలో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పు దీనికి ఒక ఉత్తమ ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.

వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం 1972 కింద ఏర్పడిన సెంట్రల్ జూ అథారిటీ (CZA) దేశంలో జూలు మరియు సఫారీల నిర్వహణ ప్రమాణాలను నిర్దేశిస్తుంది. ఈ కేసులో CZA తన 2005 నాటి నైట్ సఫారీ మార్గదర్శకాల ప్రకారం ప్రాజెక్టుకు సాంకేతిక అనుమతులు మంజూరు చేసింది. లక్నో నగర నడిబొడ్డున ఉన్న వందేళ్ల నాటి Nawab Wajid Ali Shah జూలాజికల్ పార్కులో జంతువుల ప్రజననానికి మరియు సంరక్షణకు స్థలం సరిపోకపోవడం వల్ల, దానిని విశాలమైన కుక్రైల్ అటవీ ప్రాంతానికి మార్చాలన్న ప్రభుత్వ నిర్ణయాన్ని CZA సమర్థించింది.

మరోవైపు, సుప్రీంకోర్టు మరియు దాని ద్వారా నియమించబడిన సెంట్రల్ ఎంపవర్డ్ కమిటీ (CEC) ఈ ప్రాజెక్టులో పర్యావరణ ఉల్లంఘనలు జరగకుండా చూసే వాచ్‌డాగ్‌గా వ్యవహరించాయి. కేవలం పర్యాటక ప్రయోజనాల కోసం అడవులను ధ్వంసం చేయకూడదనే ఉద్దేశంతో, అటవీ శాఖ ప్రతిపాదించిన వాణిజ్య 'అడ్వెంచర్ జోన్'ను CEC పూర్తిగా రద్దు చేసింది. అలాగే అటవీ రహదారిని నాలుగు లేన్ల నుండి రెండు లేన్లకు పరిమితం చేయాలని ఆదేశించింది. సుప్రీంకోర్టు ఈ షరతులను 100 శాతం అమలు చేయాలని ఆదేశిస్తూ, ప్రతి 3 నెలలకు ఒకసారి నివేదిక సమర్పించే బాధ్యతను సిఈసి సభ్యునికి అప్పగించింది.

ముగింపుగా, కుక్రైల్ తీర్పు న్యాయవ్యవస్థ యొక్క క్రియాశీలతను (Judicial Activism) చూపుతుంది. ఇది పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం 1986 మరియు ఆర్టికల్ 48A ల ఆశయాలకు అనుగుణంగా పర్యావరణాన్ని కాపాడుతూనే, పాతబడిపోతున్న జూల సంస్కృతి నుండి ఆధునిక సఫారీ పద్ధతుల వైపు దేశం అడుగులు వేయడానికి మార్గం సుగమం చేసింది.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: అభ్యర్థులు కుక్రైల్ నైట్ సఫారీ భారతదేశంలోనే కాకుండా ప్రపంచంలోనే మొదటి నైట్ సఫారీ అని పొరపడే అవకాశం ఉంది. కానీ వాస్తవానికి ఇది ప్రపంచంలో 5వ ప్రాజెక్ట్ (సింగపూర్ మొదటిది), భారతదేశంలో మొదటిది.
• Trap 2: సెంట్రల్ జూ అథారిటీ (CZA) పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం 1986 కింద ఏర్పడిందని భావించడం తప్పు. వాస్తవానికి ఇది వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం 1972 కింద ఏర్పడింది.
• Trap 3: ఈ ప్రాజెక్టులో వాణిజ్యపరమైన అడ్వెంచర్ జోన్‌కు కూడా కోర్టు అనుమతి ఇచ్చిందని అభ్యర్థులు భావించవచ్చు. కానీ నిపుణుల కమిటీ (CEC) అడ్వెంచర్ జోన్ ప్రతిపాదనను పూర్తిగా తిరస్కరించింది.

---

🧭 Exam Tip

• Prelims Angle: ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలో కుక్రైల్ రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ ఏ రాష్ట్రంలో ఉందో నేరుగా అడగవచ్చు (ఉత్తరప్రదేశ్). అలాగే CZA మరియు CEC ల చట్టబద్ధమైన హోదా మరియు అవి పనిచేసే మంత్రిత్వ శాఖలపై స్టేట్మెంట్ ఆధారిత ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంది.
• Mains Angle: మెయిన్స్ పరీక్షలో పర్యావరణం వర్సెస్ అభివృద్ధి (Environment vs Development) అనే నిరంతర వివాదంపై కేస్ స్టడీగా ఈ కుక్రైల్ నైట్ సఫారీ తీర్పును కోట్ చేయవచ్చు. ఆర్టికల్ 48A మరియు స్థిరమైన పర్యాటక విధానాల విశ్లేషణకు ఇది ఉపయోగపడుతుంది.
• Interview Perspective: ఇంటర్వ్యూ రౌండ్‌లో "అడవులలో పర్యాటక ప్రాజెక్టుల వల్ల వన్యప్రాణుల సహజ జీవనానికి ఆటంకం కలగదా?" అనే ప్రశ్నకు సమాధానంగా... అభివృద్ధిని ఆపకుండా, కఠినమైన పర్యవేక్షణ (ఉదాహరణకు కోర్టు విధించిన 3 నెలల నివేదిక నిబంధన) ద్వారా సమతుల్యత సాధించవచ్చనే సానుకూల దృక్పథాన్ని (Balanced Way Forward) వ్యక్తపరచాలి.
• High-Probability Prediction: రాబోయే సివిల్ సర్వీసెస్ లేదా స్టేట్ పీఎస్సీ పరీక్షల్లో అటవీ (పరిరక్షణ) సవరణ చట్టం, 2023 లోని మినహాయింపులు మరియు పర్యావరణ-పర్యాటక ప్రాజెక్టుల నిబంధనలపై ప్రశ్న అడిగే అవకాశం చాలా ఎక్కువగా ఉంది.