భారతదేశంలోని నగరాలలో తక్కువ-కార్బన్ మరియు వాతావరణ స్థితిస్థాపకత కలిగిన పట్టణాభివృద్ధిని ప్రోత్సహించేందుకు ఉద్దేశించిన 'కెపాసిటీస్' (CapaCITIES) కార్యక్రమం యొక్క ప్రగతిని సమీక్షించడానికి మరియు భవిష్యత్తు ప్రణాళికను రూపొందించడానికి న్యూఢిల్లీలో 'స్కేలింగ్ అర్బన్ క్లైమేట్ రెసిలియెన్స్: ది కెపాసిటీస్ లెగసీ అండ్ వే ఫార్వర్డ్' అనే కార్యక్రమం నిర్వహించబడింది. 2016 లో ప్రారంభమైన ఈ కార్యక్రమానికి భారతదేశం మరియు భూటాన్లలోని స్విట్జర్లాండ్ రాయబార కార్యాలయం నిధులు సమకూరుస్తోంది. పట్టణ స్థానిక సంస్థలలో ప్రత్యేక వాతావరణ విభాగాలను (Climate Cells) ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా స్థానిక పాలనలో వాతావరణ చర్యలను అనుసంధానించడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం.
న్యూఢిల్లీలో పట్టణ వాతావరణ స్థితిస్థాపకతపై ఒక ఉన్నత స్థాయి సమీక్షా సమావేశం జరిగింది. 'కెపాసిటీస్' (Capacity Building Project on Low Carbon and Climate Resilient City Development in India - CapaCITIES) కార్యక్రమం సాధించిన విజయాలు మరియు దాని తదుపరి దశల విస్తరణపై ఇందులో చర్చించారు. నగరాల ప్రణాళికా రచనలో వాతావరణ మార్పుల అంశాలను చేర్చడం మరియు స్థానిక సంస్థల సామర్థ్యాన్ని పెంచడంపై ఈ సమావేశంలో ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు.
ఈ కార్యక్రమం ఇటీవల దేశ రాజధాని న్యూఢిల్లీలో నిర్వహించబడింది. 2016 లో ప్రారంభమైన ఈ కార్యక్రమం ఒక దశాబ్ద కాలంగా వివిధ భారతీయ నగరాల్లో విజయవంతంగా అమలు చేయబడుతూ ప్రస్తుత మైలురాయిని చేరుకుంది.
ఈ కార్యక్రమం ప్రధానంగా నాలుగు దశలలో లేదా పద్ధతులలో పనిచేస్తుంది:
1. వాతావరణ విభాగాల ఏర్పాటు: పట్టణ స్థానిక సంస్థలలో (ULBs) వాతావరణ కార్యాచరణ మరియు నెట్-జీరో విభాగాలను శాశ్వతంగా నెలకొల్పడం.
2. వాతావరణ బడ్జెటింగ్: నగరాల వార్షిక బడ్జెట్లో పర్యావరణ పరిరక్షణ మరియు గ్రీన్ ప్రాజెక్టులకు ప్రత్యేక నిధులు కేటాయించడం.
3. పైలట్ ప్రాజెక్టుల అమలు: పునరుత్పాదక ఇంధనం, ముందస్తు విపత్తు హెచ్చరికలు, గ్రీన్ రవాణా వంటి రంగాలలో ప్రత్యక్ష ప్రాజెక్టులను చేపట్టడం.
4. నమూనాల విస్తరణ: ఒక నగరంలో విజయవంతమైన ప్రాజెక్టును ఇతర నగరాలకు అనువదించడం (Replication Model).
ఈ అంశం పోటీ పరీక్షలలో చాలా ముఖ్యమైనది. ఇది UPSC GS పేపర్ 2 (పాలన మరియు విధానాలు) మరియు GS పేపర్ 3 (పర్యావరణం మరియు వాతావరణ మార్పులు) విభాగాలకు నేరుగా సంబంధించినది. నగరాల కార్బన్ ఉద్గారాలను తగ్గించడం మరియు సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలను (SDG 11 - సుస్థిర నగరాలు మరియు సమాజాలు) సాధించడంలో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.
📌 [BACKGROUND — verify independently] భారతదేశం 2015 లో పారిస్ వాతావరణ ఒప్పందంపై సంతకం చేసిన తర్వాత పట్టణ ఉద్గారాలను తగ్గించడం ఒక పెద్ద సవాలుగా మారింది. దీనిని అధిగమించేందుకు 2016 లో స్విట్జర్లాండ్ ప్రభుత్వ భాగస్వామ్యంతో CapaCITIES ప్రాజెక్టును ప్రారంభించారు. మొదటి దశలో ఎంపిక చేసిన కొన్ని నగరాలలో మాత్రమే దీనిని ప్రయోగాత్మకంగా అమలు చేశారు.
📌 [BACKGROUND — verify independently] గడిచిన ఐదేళ్లలో వాతావరణ మార్పులపై భారత ప్రభుత్వం అనేక చర్యలు చేపట్టింది. 2021 COP26 సదస్సులో ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ 2070 నాటికి 'నెట్-జీరో' సాధిస్తామని ప్రకటించారు. దీనికి అనుగుణంగానే పట్టణ ప్రాంతాలలో CITIIS (City Investments to Innovate, Integrate and Sustain) మరియు అమృత్ (AMRUT) పథకాల కింద వాతావరణ స్థితిస్థాపక చర్యలను వేగవంతం చేశారు.
ప్రపంచంలో అత్యధికంగా కార్బన్ ఉద్గారాలను విడుదల చేస్తున్న దేశాలలో భారతదేశం మూడవ స్థానంలో ఉంది. అయితే, తలసరి ఉద్గారాల పరంగా చూస్తే అభివృద్ధి చెందిన దేశాల కంటే చాలా తక్కువగా ఉంది. స్విట్జర్లాండ్ వంటి పర్యావరణ అనుకూల సాంకేతికత కలిగిన దేశాలతో భాగస్వామ్యం ద్వారా భారత్ గ్రీన్ అర్బనైజేషన్లో అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలను అందుకుంటోంది.
ఈ కార్యక్రమం భవిష్యత్తులో దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న 30 కి పైగా ప్రధాన నగరాలకు విస్తరించనుంది. దీని ద్వారా నగరాలలో వాయు కాలుష్యం తగ్గడమే కాకుండా, పట్టణ వరదలను (Urban Floods) ముందస్తుగా నివారించేందుకు వీలవుతుంది. ఇ-గ్రీన్ రవాణా వ్యవస్థల విస్తరణ ద్వారా సాంప్రదాయ ఇంధనాలపై ఆధారపడటం తగ్గుతుంది.
Core Concept: పట్టణ వాతావరణ స్థితిస్థాపకత (Urban Climate Resilience)
Q1. భారతదేశంలో 'CapaCITIES' (కెపాసిటీస్) కార్యక్రమం ఏ సంవత్సరంలో ప్రారంభించబడింది? [Easy]
A) 2014
B) 2016
C) 2019
D) 2022
Answer: B
Explanation: ఈ కార్యక్రమం భారతదేశంలోని నగరాల్లో తక్కువ-కార్బన్ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి 2016 లో ప్రారంభించబడింది.
Q2. CapaCITIES కార్యక్రమానికి కింది వాటిలో ఏ దేశ రాయబార కార్యాలయం నిధులు సమకూరుస్తోంది? [Easy]
A) జర్మనీ
B) జపాన్
C) స్విట్జర్లాండ్
D) ఫ్రాన్స్
Answer: C
Explanation: భారతదేశం మరియు భూటాన్లలోని స్విట్జర్లాండ్ రాయబార కార్యాలయం ఈ ప్రాజెక్టుకు పూర్తిగా నిధులు మరియు సాంకేతిక సహాయం అందిస్తోంది.
Q3. కెపాసిటీస్ (CapaCITIES) కార్యక్రమం కింద ఏర్పాటు చేయబడిన పైలట్ ప్రాజెక్టులకు సంబంధించి కింది వాటిలో ఏ జంట సరిగ్గా సరిపోలింది? [Moderate]
A) అహ్మదాబాద్ - మియావాకి పట్టణ అడవులు
B) కోయంబత్తూరు - ఫ్లోటింగ్ సోలార్ ప్లాంట్
C) రాజ్ కోట్ - ముందస్తు వరద హెచ్చరిక వ్యవస్థ
D) వడోదర - సోలార్ ఇ-బస్ ఛార్జింగ్ స్టేషన్
Answer: B
Explanation: ఈ కార్యక్రమం కింద కోయంబత్తూరులో 154 kWp ఫ్లోటింగ్ సోలార్ ప్లాంట్ను విజయవంతంగా ఏర్పాటు చేశారు.
Q4. వాతావరణ మార్పులను ఎదుర్కొనేందుకు పట్టణ స్థానిక సంస్థలలో శాశ్వత నెట్-జీరో మరియు క్లైమేట్ యాక్షన్ సెల్స్ను ఏర్పాటు చేసిన ప్రాజెక్ట్ ఏది? [Moderate]
A) అమృత్ 2.0
B) స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్
C) కెపాసిటీస్ (CapaCITIES)
D) హృదయ్ (HRIDAY)
Answer: C
Explanation: కెపాసిటీస్ ప్రాజెక్ట్ ద్వారా ఆరు భాగస్వామ్య నగరాల్లో దీర్ఘకాలిక పర్యవేక్షణ కోసం శాశ్వత వాతావరణ విభాగాలను ఏర్పాటు చేశారు.
Q5. నగరాల్లో వాతావరణ స్థితిస్థాపకతను పెంపొందించడం అనేది ఐక్యరాజ్యసమితి యొక్క ఏ సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యానికి (SDG) నేరుగా సంబంధించినది? [Moderate]
A) SDG 6
B) SDG 7
C) SDG 11
D) SDG 13
Answer: C
Explanation: సుస్థిర నగరాలు మరియు మానవ ఆవాసాల అభివృద్ధిని సూచించే SDG 11 కు ఈ పట్టణ వాతావరణ చర్యలు నేరుగా అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి.
Q6. CapaCITIES కార్యక్రమం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశానికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను గమనించండి: [Tricky]
1. ఇది పూర్తిగా గ్రామీణ ఉపాధి కల్పన మరియు వ్యవసాయ ఆధారిత వాతావరణ మార్పులపై దృష్టి పెడుతుంది.
2. పట్టణ ప్రణాళిక మరియు బడ్జెటింగ్లో వాతావరణ పరిగణనలను అనుసంధానించడానికి నగర ప్రభుత్వాలకు సహాయం చేస్తుంది.
సరైన ప్రకటనను ఎంచుకోండి:
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2 రెండూ
D) ఏదీ కాదు
Answer: B
Explanation: ఈ కార్యక్రమం పూర్తిగా పట్టణ ప్రాంతాలలో (Urban Areas) తక్కువ-కార్బన్ మరియు వాతావరణ స్థితిస్థాపక అభివృద్ధికి ఉద్దేశించినది, కాబట్టి ప్రకటన 1 తప్పు.
Q7. పట్టణ పర్యావరణ నిర్వహణలో భారతదేశంలో కింది ఏ చట్టపరమైన నిబంధన స్థానిక సంస్థలకు అధికారం ఇస్తుంది? [Tricky]
A) 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం
B) 74వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం
C) బయోడైవర్సిటీ చట్టం, 2002
D) పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం, 1986
Answer: B
Explanation: 74వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం నగరపాలక సంస్థలకు మరియు పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు పట్టణ ప్రణాళిక మరియు పర్యావరణ పరిరక్షణ బాధ్యతలను అప్పగిస్తుంది.
Q8. తిరునెల్వేలిలో ఏర్పాటు చేసిన 'ముందస్తు వరద హెచ్చరిక వ్యవస్థ' ఏ కార్యక్రమం యొక్క విజయవంతమైన నమూనా? [Tricky]
A) నేషనల్ డిజాస్టర్ మేనేజ్మెంట్ ప్లాన్
B) కెపాసిటీస్ (CapaCITIES) లెగసీ ప్రాజెక్ట్
C) పీఎం గతి శక్తి యోజన
D) అర్బన్ ఫ్లడ్ మిటిగేషన్ ఫండ్
Answer: B
Explanation: తిరునెల్వేలిలో ఏర్పాటు చేసిన ముందస్తు వరద హెచ్చరిక వ్యవస్థ కెపాసిటీస్ కార్యక్రమం కింద చేపట్టిన ఒక వినూత్న పైలట్ ప్రాజెక్ట్.
PYQ 1:
భారతదేశంలో పట్టణ వాతావరణ స్థితిస్థాపకతను పెంచేందుకు అమలు అవుతున్న 'CapaCITIES' కార్యక్రమానికి సాంకేతిక మరియు ఆర్థిక సహకారం అందిస్తున్న అంతర్జాతీయ భాగస్వామి ఎవరు?
A) యూరోపియన్ యూనియన్
B) జపాన్ ఇంటర్నేషనల్ కోఆపరేషన్ ఏజెన్సీ (JICA)
C) స్విట్జర్లాండ్ రాయబార కార్యాలయం
D) ప్రపంచ బ్యాంక్ (World Bank)
Answer: C
Explanation: ఈ ప్రాజెక్టును స్విట్జర్లాండ్ ప్రభుత్వం (Embassy of Switzerland to India and Bhutan) 2016 నుండి నిధుల ద్వారా నడిపిస్తోంది.
PYQ 2:
భారతదేశంలో పట్టణ వాతావరణ పాలనకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. CapaCITIES కార్యక్రమం కింద భారతదేశంలోని ఆరు నగరాల్లో శాశ్వత నెట్-జీరో మరియు వాతావరణ కార్యాచరణ విభాగాలను ఏర్పాటు చేశారు.
2. ఈ కార్యక్రమం కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని నిధుల ద్వారా మాత్రమే నడుస్తుంది.
పై ప్రకటనలలో ఏది/వి సరైనది?
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2 రెండూ
D) 1 మరియు 2 రెండూ కావు
Answer: A
Explanation: ప్రకటన 1 సరైనది. అయితే ప్రకటన 2 తప్పు ఎందుకంటే దీనికి స్విట్జర్లాండ్ రాయబార కార్యాలయం నిధులు సమకూరుస్తుంది మరియు ఇది కేంద్ర గృహ నిర్మాణ, పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ (MoHUA) తో కలిసి పనిచేస్తుంది.
PYQ 3:
కింది వాటిని జతపరచండి (CapaCITIES పైలట్ ప్రాజెక్టులు - నగరాలు):
1. సోలార్ ఇ-బస్ ఛార్జింగ్ స్టేషన్ - (a) రాజ్ కోట్
2. గ్రీన్ మొబిలిటీ జోన్ (ఇ-ఆటోలు) - (b) వడోదర
3. మియావాకి పట్టణ అడవులు - (c) అహ్మదాబాద్
సరైన కోడ్ను ఎంచుకోండి:
A) 1-c, 2-a, 3-b
B) 1-a, 2-b, 3-c
C) 1-b, 2-c, 3-a
D) 1-c, 2-b, 3-a
Answer: A
Explanation: అహ్మదాబాద్లో సోలార్ ఇ-బస్ ఛార్జింగ్, రాజ్కోట్లో గ్రీన్ మొబిలిటీ జోన్, మరియు వడోదరలో మియావాకి వనాలను ఈ కార్యక్రమం కింద ఏర్పాటు చేశారు.
Question 1 (150 words): భారతదేశంలో వేగంగా పెరుగుతున్న పట్టణీకరణ నేపథ్యంలో 'పట్టణ వాతావరణ స్థితిస్థాపకత' (Urban Climate Resilience) యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరించండి.
భారతదేశంలో పట్టణీకరణ వేగంగా పెరుగుతుండటంతో నగరాలు వాతావరణ మార్పుల వల్ల తీవ్రమైన ముప్పులను ఎదుర్కొంటున్నాయి. ఇటీవలి కాలంలో చెన్నై, ముంబై, బెంగళూరు వంటి నగరాల్లో సంభవిస్తున్న పట్టణ వరదలు మరియు తీవ్రమైన వేడిగాలులు (Heat Waves) ఇందుకు నిదర్శనం. అందువల్ల నగరాల ప్రణాళికా రచనలో వాతావరణ మార్పులను ఒక భాగం చేయడం అత్యంత ఆవశ్యకం. 2016 లో ప్రారంభమైన కెపాసిటీస్ (CapaCITIES) వంటి అంతర్జాతీయ భాగస్వామ్య కార్యక్రమాలు నగరాలలో కార్బన్ ఉద్గారాలను తగ్గించడానికి మరియు స్థితిస్థాపకతను పెంచడానికి అవసరమైన సాంకేతికతను అందిస్తున్నాయి. పట్టణ స్థానిక సంస్థలలో ప్రత్యేక వాతావరణ విభాగాలను ఏర్పాటు చేయడం మరియు వాతావరణ బడ్జెటింగ్ను ప్రవేశపెట్టడం ద్వారా నగరాలు పర్యావరణ సవాళ్లను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కోగలవు. సుస్థిరమైన భవిష్యత్తు కోసం సాంప్రదాయ పట్టణ ప్రణాళికలను వాతావరణ అనుకూల నమూనాలుగా మార్చడం తక్షణ అవసరం.
Question 2 (250 words): భారతదేశంలో పట్టణ స్థానిక సంస్థల (ULBs) స్థాయిలో వాతావరణ చర్యలను (Climate Action) సంస్థాగతీకరించడంలో ఉన్న సవాళ్లను మరియు 'CapaCITIES' కార్యక్రమం చూపిన పరిష్కారాలను విశ్లేషించండి.
భారతదేశంలో 74వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు పర్యావరణ పరిరక్షణ బాధ్యతలు అప్పగించినప్పటికీ, క్షేత్రస్థాయిలో వాతావరణ చర్యలను అమలు చేయడంలో అనేక సవాళ్లు ఉన్నాయి. మొదటిగా, స్థానిక సంస్థలలో వాతావరణ మార్పులపై అవగాహన మరియు సాంకేతిక సామర్థ్యం లోపించడం ప్రధాన సమస్య. రెండవది, పర్యావరణ ప్రాజెక్టుల కోసం ప్రత్యేక నిధులు లేదా 'వాతావరణ బడ్జెటింగ్' లేకపోవడం వల్ల ప్రణాళికలు కాగితాలకే పరిమితమవుతున్నాయి. మూడవది, వివిధ ప్రభుత్వ విభాగాల మధ్య సమన్వయ లోపం క్లైమేట్ యాక్షన్ అమలును నెమ్మదింపజేస్తోంది.
ఈ సవాళ్లను అధిగమించడానికి 2016 నుండి అమలు అవుతున్న 'CapaCITIES' కార్యక్రమం ఒక అద్భుతమైన మార్గాన్ని చూపించింది. ఈ ప్రాజెక్ట్ ద్వారా ఆరు కీలక భారతీయ నగరాల్లో శాశ్వత నెట్-జీరో మరియు వాతావరణ కార్యాచరణ విభాగాలను (Climate Cells) ఏర్పాటు చేసి వాతావరణ చర్యలను సంస్థాగతీకరించారు.
ఈ కార్యక్రమం క్షేత్రస్థాయిలో చూపిన కొన్ని విజయవంతమైన నమూనాలు:
ముగింపుగా, ఈ కెపాసిటీస్ కార్యక్రమం యొక్క విజయవంతమైన నమూనాలను భారతదేశంలోని ఇతర నగరాలకు CITIIS 2.0 వంటి జాతీయ కార్యక్రమాల ద్వారా విస్తరించడం వల్ల దేశం ప్రకటించిన 2070 నాటి నెట్-జీరో వాతావరణ లక్ష్యాలను స్థానిక స్థాయి నుండి సాధించడానికి వీలవుతుంది.