నమస్తే పథకం కింద పారిశుద్ధ్య కార్మికుల ధృవీకరణ గణాంకాల విడుదల

What Happened

కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ దేశవ్యాప్తంగా నమస్తే (NAMASTE) పథకం పరిధిలోకి వచ్చే ఫ్రంట్‌లైన్ పారిశుద్ధ్య కార్మికుల ధృవీకరణ గణాంకాలను అధికారికంగా విడుదల చేసింది. కేంద్ర మంత్రి డాక్టర్ వీరేంద్ర కుమార్ ఈ వివరాలను వెల్లడిస్తూ, పథకం యొక్క క్షేత్రస్థాయి పురోగతిని వివరించారు. ఈ ప్రక్రియ ద్వారా అనధికారిక రంగంలో ఉన్న లక్షలాది మంది కార్మికులను గుర్తించి, వారిని ప్రభుత్వ సామాజిక భద్రతా వలయంలోకి తీసుకురావడం జరిగింది. ఈ గుర్తింపు వారి ఆర్థిక మరియు సామాజిక భద్రతకు పునాది వేస్తుంది.

When & Where

ఈ ప్రకటన 2026 జూలై 14న పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని కోల్‌కతా నగరంలో జరిగింది. అక్కడ ఏర్పాటు చేసిన 31వ దివ్య కళా మేళా ప్రారంభోత్సవ కార్యక్రమం సందర్భంగా కేంద్ర మంత్రి ఈ కార్యాచరణ అప్‌డేట్‌ను అందించారు. పట్టణ మరియు గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రమాదకరమైన పారిశుద్ధ్య పనులలో నిమగ్నమైన కార్మికుల రక్షణ కోసం జాతీయ స్థాయిలో జరుగుతున్న ప్రయత్నాలలో భాగంగా ఈ డేటా విడుదలైంది.

Who Is Involved

ఈ పథకం అమలు మరియు పర్యవేక్షణలో క్రింది సంస్థలు భాగస్వామ్యులుగా ఉన్నాయి:

• కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ: పథకం నిర్వహణ మరియు నిధుల విడుదలకు నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖగా వ్యవహరిస్తోంది.
• డాక్టర్ వీరేంద్ర కుమార్: కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత శాఖ మంత్రి, ఈ అధికారిక డేటాను విడుదల చేశారు.
• నేషనల్ సఫాయి కరంచారీస్ ఫైనాన్స్ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (NSKFDC): క్షేత్రస్థాయిలో అమలు పర్యవేక్షణ సంస్థ ⚠️ [BACKGROUND — verify independently].
• లబ్ధిదారులు: దేశవ్యాప్తంగా గుర్తించబడిన 89,915 మంది మురుగునీటి కార్మికులు మరియు 2,81,117 మంది చెత్త ఏరుకునే కార్మికులు.

How It Works

నమస్తే పథకం క్రింది దశల వారీ విధానం ద్వారా పనిచేస్తుంది:

1. నమోదు మరియు ధృవీకరణ: స్థానిక సంస్థల సహాయంతో మురుగునీరు మరియు సెప్టిక్ ట్యాంక్ కార్మికులను (SSTWs) డిజిటల్ పోర్టల్ ద్వారా గుర్తిస్తారు.
2. ప్రొఫైలింగ్ మరియు ఐడి కార్డులు: ధృవీకరించబడిన ప్రతి కార్మికుడికి ప్రత్యేక నమస్తే ఐడి కార్డ్ మరియు సురక్షా కిట్ అందజేస్తారు.
3. యాంత్రీకరణ శిక్షణ: కార్మికులకు చేతులతో శుభ్రం చేసే పద్ధతికి బదులుగా, ఆధునిక యంత్రాలను ఎలా ఆపరేట్ చేయాలో నైపుణ్య శిక్షణ ఇస్తారు.
4. ఆర్థిక సాయం మరియు బీమా: పారిశుద్ధ్య యంత్రాలను కొనుగోలు చేయడానికి సబ్సిడీలతో కూడిన రుణాలు అందించడంతో పాటు, ఉచిత ఆరోగ్య బీమాను అనుసంధానిస్తారు.

Why It Matters

ఈ అంశం పోటీ పరీక్షల కోణంలో అత్యంత ముఖ్యమైనది (UPSC GS పేపర్ 2 — ప్రభుత్వ విధానాలు మరియు బలహీన వర్గాల సంక్షేమం). సామాజికంగా చూస్తే, ఇది పారిశుద్ధ్య కార్మికుల ప్రాణాలకు రక్షణ కల్పిస్తూ మానవ హక్కులను కాపాడుతుంది. ఆర్థికంగా, అనధికారిక కార్మికులను అధికారిక ఆర్థిక వ్యవస్థలోకి మారుస్తుంది. పారిశుద్ధ్య రంగంలో యాంత్రీకరణను తీసుకురావడం ద్వారా స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ లక్ష్యాలను చేరుకోవడానికి ఇది సహాయపడుతుంది.

Historical Background

📌 [BACKGROUND — verify independently] భారతదేశంలో పారిశుద్ధ్య కార్మికుల సంక్షేమం కోసం దశాబ్దాలుగా ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి. 1993లో మొదటిసారిగా 'చేతులతో మలమూత్రాల సేకరణ నిషేధ చట్టం' తీసుకువచ్చారు. అనంతరం, లోపాలను సవరిస్తూ 2013లో మరింత కఠినమైన చట్టాన్ని పార్లమెంట్ ఆమోదించింది. గతంలో అమలైన 'సఫాయి కరంచారీల పునరావాస స్వయం ఉపాధి పథకం' (SRMS) ను పునర్వ్యవస్థీకరించి, మరింత సమగ్రంగా మార్చడం ద్వారా 2022లో 'నమస్తే' పథకాన్ని ప్రారంభించారు.

Previous Related Events

📌 [BACKGROUND — verify independently] గత మూడు సంవత్సరాలలో ఈ రంగంలో కొన్ని కీలక పరిణామాలు జరిగాయి. 2023లో కేంద్ర బడ్జెట్‌లో నమస్తే పథకానికి నిధుల కేటాయింపులను పెంచారు. 2024లో దేశంలోని అన్ని నగరాలను 'సఫాయీమిత్ర సురక్షిత్ షహర్'గా మార్చాలని గృహనిర్మాణ మంత్రిత్వ శాఖ లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. 2025లో మురుగునీటి లైన్ల శుభ్రతలో మరణాలను సున్నాకు తీసుకురావడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలతో కలిసి ప్రత్యేక టాస్క్‌ఫోర్స్‌లను ఏర్పాటు చేశారు.

Static GK Connection

ఈ అంశం రాజ్యాంగం మరియు చట్టాలకు నేరుగా అనుసంధానించబడి ఉంది:

• ఆర్టికల్ 21: సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల ప్రకారం, ప్రమాదకరమైన పరిస్థితుల్లో పారిశుద్ధ్య పనులు చేయించడం జీవించే హక్కుకు భంగం కలిగిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 46: బలహీన వర్గాలు, ముఖ్యంగా ఎస్సీ, ఎస్టీల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలను పెంపొందించాలని ఆదేశిక సూత్రాలు తెలుపుతాయి.
• MS Act 2013: చేతులతో మలమూత్రాల సేకరణను పూర్తిగా నిషేధించే చట్టపరమైన నిబంధన.

India & World Comparison

ప్రపంచవ్యాప్తంగా అభివృద్ధి చెందిన దేశాలలో పారిశుద్ధ్య ప్రక్రియ 100 శాతం యాంత్రీకరించబడింది. భారతదేశం ఇంకా అభివృద్ధి చెందుతున్న దశలో ఉంది, ఇక్కడ ప్రమాదకరమైన పారిశుద్ధ్య మరణాలు జాతీయ సవాలుగా మారాయి. అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ (ILO) నిబంధనల ప్రకారం, కార్మికులకు సురక్షితమైన పని వాతావరణం కల్పించడంలో భాగంగా భారతదేశం ఈ డిజిటల్ ప్రొఫైలింగ్ మరియు యాంత్రీకరణ కార్యక్రమాలను వేగవంతం చేస్తోంది.

Future Impact

ఈ ధృవీకరణ ప్రక్రియ భవిష్యత్తులో పారిశుద్ధ్య మరణాల సంఖ్యను పూర్తిగా తగ్గించడానికి సహాయపడుతుంది. రాబోయే ఐదేళ్లలో (2026-2030) దేశంలోని ప్రతి నగరంలో మ్యాన్‌హోల్స్ స్థానంలో మెషిన్‌హోల్స్ వచ్చేలా మౌలిక వసతులు మారుతాయి. పారిశుద్ధ్య కార్మికులు కేవలం కార్మికులుగా కాకుండా, పారిశుద్ధ్య రంగ వ్యవస్థాపకులుగా (Sanitation Entrepreneurs) మారేందుకు ముద్ర (MUDRA) యోజన వంటి పథకాలతో దీనిని అనుసంధానించనున్నారు.

---

🔑 Key Points for Revision

• నమస్తే పథకం అనేది కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని కేంద్ర రంగ పథకం.
• 2026 జూలై 14న కోల్‌కతాలో తాజా ధృవీకరణ గణాంకాలను కేంద్ర ప్రభుత్వం విడుదల చేసింది.
• దేశవ్యాప్తంగా ఇప్పటివరకు 89,915 మంది మురుగునీటి కార్మికులను అధికారికంగా గుర్తించారు.
• మొత్తం 2,81,117 మంది చెత్త ఏరుకునే కార్మికులను ఈ పథకం పరిధిలోకి తెచ్చారు.
• ఈ గణాంకాలను 31వ దివ్య కళా మేళా ప్రారంభోత్సవంలో కేంద్ర మంత్రి వెల్లడించారు.
• పారిశుద్ధ్య కార్మికుల భద్రతను పర్యవేక్షించే కేంద్ర మంత్రి డాక్టర్ వీరేంద్ర కుమార్.
• చేతులతో వ్యర్థాలను ఎత్తే పద్ధతిని పూర్తిగా నిర్మూలించడం ఈ పథకం ముఖ్య ఉద్దేశం.
• ధృవీకరించబడిన కార్మికులకు ఆధునిక శుభ్రపరిచే పరికరాలపై ఉచిత సాంకేతిక శిక్షణ ఇస్తారు.
• లబ్ధిదారులకు ఆయుష్మాన్ భారత్ (AB-PMJAY) కింద 5 లక్షల వరకు ఆరోగ్య బీమా లభిస్తుంది ⚠️ [SOURCE NEEDED].
• ఈ పథకం ద్వారా పారిశుద్ధ్య రంగంలో మరణాలను సున్నా స్థాయికి తీసుకురావాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.
• ఇది పారిశుద్ధ్య కార్మికులకు ప్రత్యామ్నాయ జీవనోపాధిని మరియు స్వయం ఉపాధిని ప్రోత్సహిస్తుంది.
• రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 మరియు ఆర్టికల్ 46 నిబంధనల అమలుకు ఇది తోడ్పడుతుంది.
• 2013 నాటి చేతులతో మలమూత్రాల సేకరణ నిషేధ చట్టం కింద దీనికి చట్టబద్ధమైన మద్దతు ఉంది.
• పట్టణ స్థానిక సంస్థలలో పారిశుద్ధ్య పనులను 100% యాంత్రీకరించడం ప్రభుత్వ తదుపరి మైలురాయి.
• ఇది పారిశుద్ధ్య కార్మికులను అనధికారిక రంగం నుండి అధికారిక ఆర్థిక వ్యవస్థలోకి మారుస్తుంది.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: నమస్తే (NAMASTE) పథకం మరియు యాంత్రీకృత పారిశుద్ధ్య వ్యవస్థ

• Definition: నమస్తే అనేది పారిశుద్ధ్య కార్మికుల భద్రత, గౌరవం మరియు ప్రత్యామ్నాయ జీవనోపాధిని నిర్ధారిస్తూ, పారిశుద్ధ్య పనులను పూర్తిగా యాంత్రీకరించే జాతీయ చట్టం.
• Constitutional / Legal Basis: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు) మరియు చేతులతో మలమూత్రాల సేకరణ నిషేధ చట్టం, 2013 దీనికి చట్టపరమైన ఆధారం.
• Scientific / Economic Principle: మానవ ప్రమేయం లేని పారిశుద్ధ్య ప్రక్రియ (Zero Human Sanity Intervention) మరియు కార్మికులను సూక్ష్మ-వ్యవస్థాపకులుగా మార్చడం.
• How it connects to this event: తాజా ధృవీకరణ గణాంకాల విడుదల ద్వారా అసలైన లబ్ధిదారులను గుర్తించి పథకం ప్రయోజనాలను నేరుగా అందించడానికి వీలవుతుంది.
• Origin & History: ఈ పథకాన్ని గతంలో ఉన్న సఫాయి కరంచారీల పథకాలను విలీనం చేస్తూ 2022లో కేంద్ర ప్రభుత్వం అధికారికంగా ప్రారంభించింది ⚠️ [BACKGROUND — verify independently].
• Key milestone 1: 1993లో చేతులతో మలమూత్రాల సేకరణ నిషేధ చట్టం మొదటిసారి పార్లమెంట్‌లో ఆమోదం పొందింది.
• Key milestone 2: 2013లో చట్టాన్ని సవరిస్తూ సెప్టిక్ ట్యాంకులు, మురుగునీటి కాలువల ప్రమాదకరమైన శుభ్రతను కూడా నిషేధించారు.
• Related Acts / Schemes / Treaties: స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (అర్బన్), ఆయుష్మాన్ భారత్ యోజన మరియు రాష్ట్రీయ గరిమా అభియాన్.
• Nodal Ministry / Body: కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ, మరియు గృహనిర్మాణ, పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తాయి.
• India-specific relevance: భారతదేశంలో కుల ఆధారిత పారిశుద్ధ్య పనుల వ్యవస్థను నిర్మూలించడానికి మరియు సామాజిక న్యాయం అందించడానికి ఇది కీలకం.
• Global comparison: ఐక్యరాజ్యసమితి స్థిరమైన అభివృద్ధి లక్ష్యాలలో (SDG 6 — సురక్షితమైన నీరు మరియు పారిశుద్ధ్యం) భాగస్వామ్యంగా భారత్ దీనిని అమలు చేస్తోంది.
• Data point: తాజా 2026 డేటా ప్రకారం 89 వేలకు పైగా మురుగునీటి కార్మికులు, 2.8 లక్షలకు పైగా చెత్త ఏరుకునేవారు ధృవీకరించబడ్డారు.
• Common exam angle: పరీక్షలలో పథకం యొక్క పూర్తి రూపం, నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖలు, చట్టపరమైన నేపథ్యం మరియు లబ్ధిదారుల అర్హతలపై ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
• Easy memory hook: నమస్తే = National Action for Mechanised And Sanitation Technology Eco-system (మ్యాన్‌హోల్ నుండి మెషిన్‌హోల్ వైపు ప్రయాణం).

---

❓ Practice MCQs

Q1. ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచిన 'నమస్తే' (NAMASTE) పథకం ఏ వర్గం యొక్క సంక్షేమానికి ఉద్దేశించబడింది? [Easy]

A) గ్రామీణ చేతివృత్తుల వారు

B) పారిశుద్ధ్య మరియు మురుగునీటి కార్మికులు

C) దివ్యాంగుల సంక్షేమం

D) గిరిజన రైతులు

Answer: B

Explanation: నమస్తే పథకం దేశంలో ప్రమాదకరమైన మురుగునీటి శుభ్రతను నివారించి, పారిశుద్ధ్య కార్మికులకు రక్షణ కల్పించడానికి ప్రారంభించబడింది.

---

Q2. 2026 జూలైలో విడుదలైన అధికారిక గణాంకాల ప్రకారం, నమస్తే పథకం కింద దేశవ్యాప్తంగా ఎంతమంది మురుగునీటి మరియు సెప్టిక్ ట్యాంక్ కార్మికులు (SSTWs) ధృవీకరించబడ్డారు? [Easy]

A) 50,215 మంది

B) 2,81,117 మంది

C) 89,915 మంది

D) 1,50,000 మంది

Answer: C

Explanation: కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖ విడుదల చేసిన తాజా డేటా ప్రకారం దేశవ్యాప్తంగా 89,915 మంది మురుగునీటి కార్మికులను ధృవీకరించారు.

---

Q3. నమస్తే (NAMASTE) పథకానికి సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: [Moderate]

1. ఇది కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ యొక్క చొరవ.
2. దీని ముఖ్య లక్ష్యం పారిశుద్ధ్య పనులలో మానవ ప్రమేయాన్ని పూర్తిగా తొలగించి 100% యాంత్రీకరణను తీసుకురావడం.

పై ప్రకటనలలో ఏది/వి సరైనవి?

A) 1 మాత్రమే

B) 2 మాత్రమే

C) 1 మరియు 2 రెండునూ

D) పైవేవీ కావు

Answer: C

Explanation: ఈ పథకం సామాజిక న్యాయ శాఖ పరిధిలోకి వస్తుంది మరియు పారిశుద్ధ్య రంగంలో పూర్తి యాంత్రీకరణను సాధించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.

---

Q4. జూలై 2026లో కేంద్ర మంత్రి డాక్టర్ వీరేంద్ర కుమార్ నమస్తే పథకం అప్‌డేట్‌ను ఏ కార్యక్రమంలో భాగంగా ప్రకటించారు? [Moderate]

A) 31వ దివ్య కళా మేళా, కోల్‌కతా

B) జాతీయ పారిశుద్ధ్య కాన్ఫరెన్స్, న్యూఢిల్లీ

C) స్వచ్ఛ భారత్ ఉత్సవ్, ముంబై

D) అంతర్జాతీయ కార్మిక దినోత్సవం, చెన్నై

Answer: A

Explanation: కోల్‌కతాలో నిర్వహించిన 31వ దివ్య కళా మేళా ప్రారంభోత్సవంలో కేంద్ర మంత్రి ఈ వివరాలను వెల్లడించారు.

---

Q5. నమస్తే పథకం కింద ధృవీకరించబడిన పారిశుద్ధ్య కార్మికులకు క్రింది ఏ సంక్షేమ ప్రయోజనం అనుసంధానించబడుతుంది? [Moderate]

A) ప్రధాన మంత్రి కిసాన్ సమ్మాన్ నిధి

B) ఆయుష్మాన్ భారత్ (AB-PMJAY) ఆరోగ్య బీమా

C) పిఎం స్వనిధి పథకం

D) సుకన్య సమృద్ధి యోజన

Answer: B

Explanation: పారిశుద్ధ్య కార్మికుల ఆరోగ్య సురక్ష కోసం వారికి ఆయుష్మాన్ భారత్ పథకం కింద బీమా సదుపాయం కల్పిస్తారు.

---

Q6. నమస్తే (NAMASTE) పథకం అమలుకు సంబంధించి క్రింది వాటిలో సగర్వంగా భాగస్వామ్యం వహిస్తున్న రెండు మంత్రిత్వ శాఖలు ఏవి? [Tricky]

A) గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ మరియు ఆరోగ్య శాఖ

B) సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ మరియు గృహనిర్మాణ, పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ

C) శ్రమ మరియు ఉపాధి మంత్రిత్వ శాఖ మరియు జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ

D) హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ మరియు ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ

Answer: B

Explanation: ఈ పథకం పట్టణ ప్రాంతాలలో పారిశుద్ధ్య మౌలిక వసతులు మరియు కార్మికుల సంక్షేమాన్ని సమన్వయం చేస్తూ సామాజిక న్యాయ శాఖ మరియు గృహనిర్మాణ శాఖల సంయుక్త ఆధ్వర్యంలో నడుస్తుంది.

---

Q7. భారతదేశంలో 'చేతులతో మలమూత్రాల సేకరణ నిషేధ చట్టం' (MS Act) ఏ సంవత్సరంలో సమగ్రంగా సవరించబడి, సెప్టిక్ ట్యాంక్ కార్మికుల రక్షణను చేర్చింది? [Tricky]

A) 1993

B) 2005

C) 2013

D) 2020

Answer: C

Explanation: 1993 నాటి చట్టాన్ని సవరిస్తూ 2013 లో మరింత కఠినమైన నిబంధనలతో కొత్త చట్టాన్ని తెచ్చారు, ఇది ప్రస్తుత నమస్తే పథకానికి చట్టపరమైన పునాది.

---

Q8. నమస్తే పథకం యొక్క లబ్ధిదారులైన 'వ్యర్థాల ఏరుకునే వారి' (Waste Pickers) తాజా ధృవీకరణ సంఖ్యకు సంబంధించి క్రింది వాటిలో సరైనది ఏది? [Tricky]

A) వారి సంఖ్య మురుగునీటి కార్మికుల కంటే తక్కువగా ఉంది.

B) దేశవ్యాప్తంగా 2,81,117 మంది వ్యర్థాల ఏరుకునే వారు ధృవీకరించబడ్డారు.

C) వీరిని కేవలం గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మాత్రమే గుర్తించారు.

D) వీరికి యాంత్రీకరణ శిక్షణ నుండి మినహాయింపు ఇచ్చారు.

Answer: B

Explanation: తాజా అధికారిక ప్రకటన ప్రకారం, 2,81,117 మంది చెత్త ఏరుకునే కార్మికులను (Waste Pickers) జాతీయ స్థాయిలో గుర్తించి ధృవీకరించారు.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

భారతదేశంలో పారిశుద్ధ్య కార్మికుల హక్కులు మరియు మానవ వ్యర్థాల చేతులతో శుభ్రత నిషేధాన్ని రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ క్రింద లభించే ప్రాథమిక హక్కుగా సుప్రీంకోర్టు గుర్తించింది?

A) ఆర్టికల్ 14

B) ఆర్టికల్ 19

C) ఆర్టికల్ 21

D) ఆర్టికల్ 25

Answer: C

Explanation: ప్రమాదకరమైన పరిస్థితుల్లో రక్షణ లేకుండా మ్యాన్‌హోల్‌లలోకి మానవులను పంపడం ఆర్టికల్ 21 ప్రకారం జీవించే హక్కు మరియు మానవ గౌరవానికి విరుద్ధమని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.

---

PYQ 2:

కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన 'నమస్తే' (NAMASTE) పథకానికి సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. ఇది మురుగునీటి వ్యవస్థల శుభ్రతలో పారిశుద్ధ్య కార్మికుల మరణాలను సున్నా స్థాయికి తీసుకురావడానికి ఉద్దేశించబడింది.
2. ఈ పథకం కింద పారిశుద్ధ్య కార్మికులను స్వయం ఉపాధి వైపు ప్రోత్సహించేందుకు యాంత్రీకృత పరికరాల కొనుగోలుకు సబ్సిడీలు ఇస్తారు.
3. ఇది పూర్తిగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నిధులతో నడిచే రాష్ట్ర రంగ పథకం.

Which of the above statements is/are correct?

A) 1 మాత్రమే

B) 1 మరియు 2 మాత్రమే

C) 2 party 3 మాత్రమే

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: B

Explanation: ప్రకటన 3 తప్పు ఎందుకంటే నమస్తే పథకం అనేది కేంద్ర ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే కేంద్ర రంగ పథకం (Central Sector Scheme), రాష్ట్ర రంగ పథకం కాదు.

---

PYQ 3:

జాబితా-I (పథకం/చట్టం) ను జాబితా-II (ప్రధాన ఉద్దేశం) తో జతపరచండి:

• 1. చేతులతో మలమూత్రాల సేకరణ నిషేధ చట్టం (2013) -> ఎ. పారిశుద్ధ్య కార్మికులకు ఉచిత ఆరోగ్య బీమా
• 2. నమస్తే పథకం (2022) -> బి. ప్రమాదకరమైన శుభ్రత పనులకు చట్టపరమైన నిషేధం
• 3. ఆయుష్మాన్ భారత్ (AB-PMJAY) -> సి. పారిశుద్ధ్య రంగాన్ని పూర్తిగా యాంత్రీకరించడం

సరైన కోడ్‌ను ఎంచుకోండి:

A) 1-బి, 2-సి, 3-ఎ

B) 1-ఎ, 2-బి, 3-సి

C) 1-సి, 2-ఎ, 3-బి

D) 1-బి, 2-ఎ, 3-సి

Answer: A

Explanation: 2013 చట్టం నిషేధాన్ని విధిస్తుంది, నమస్తే పథకం యాంత్రీకరణను ప్రోత్సహిస్తుంది మరియు ఆయుష్మాన్ భారత్ ఆరోగ్య రక్షణను కల్పిస్తుంది.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారతదేశంలో పారిశుద్ధ్య కార్మికులు ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లను నివారించడంలో 'నమస్తే' (NAMASTE) పథకం ఏ విధంగా దోహదపడుతుందో విశ్లేషించండి.

Answer: భారతదేశంలో పారిశుద్ధ్య కార్మికులు, ముఖ్యంగా మురుగునీరు మరియు సెప్టిక్ ట్యాంకులు శుభ్రం చేసేవారు, తీవ్రమైన సామాజిక వివక్షతో పాటు ప్రాణాంతకమైన ఆరోగ్య ప్రమాదాలను ఎదుర్కొంటున్నారు. ఈ సవాళ్లను అధిగమించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన వ్యూహాత్మక చొరవ 'నమస్తే' పథకం. 2026 జూలై నాటి తాజా సమాచారం ప్రకారం, దేశవ్యాప్తంగా 89,915 మంది మురుగునీటి కార్మికులు మరియు 2,81,117 మంది చెత్త ఏరుకునే వారిని ధృవీకరించి అధికారిక పరిధిలోకి తెచ్చారు.

ఈ పథకం ప్రధానంగా పారిశుద్ధ్య పనులను మానవ రహితంగా మార్చడం ద్వారా మ్యాన్‌హోల్ మరణాలను అరికట్టడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. కార్మికులకు ఆధునిక యంత్రాల నిర్వహణపై నైపుణ్య శిక్షణ ఇవ్వడం ద్వారా వారి వృత్తిపరమైన గౌరవాన్ని పెంపొందిస్తుంది. అంతేకాకుండా, ఆయుష్మాన్ భారత్ బీమా అనుసంధానం ద్వారా వారికి సామాజిక భద్రతను చేకూరుస్తుంది. సాంప్రదాయ కుల ఆధారిత పారిశుద్ధ్య వృత్తుల నుండి వారిని వ్యవస్థాపకులుగా మార్చడం ద్వారా సామాజిక న్యాయాన్ని అందించడంలో ఈ పథకం కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది.

---

Question 2 (250 words): భారతదేశంలో చట్టపరమైన నిషేధాలు ఉన్నప్పటికీ ప్రమాదకరమైన పారిశుద్ధ్య పనులు ఇంకా కొనసాగడానికి గల కారణాలను చర్చిస్తూ, నమస్తే పథకం ఈ వ్యవస్థాగత లోపాలను ఎలా సరిదిద్దుతుందో సమీక్షించండి.

Answer: భారతదేశంలో 1993 మరియు 2013 లలో చేతులతో మలమూత్రాల సేకరణను నిషేధిస్తూ కఠినమైన చట్టాలు తెచ్చినప్పటికీ, క్షేత్రస్థాయిలో ప్రమాదకరమైన పారిశుద్ధ్య పనులు ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. దీనికి ప్రధాన కారణాలు పట్టణ స్థానిక సంస్థలలో ఆధునిక యాంత్రీకృత మౌలిక వసతుల కొరత, పాత మురుగునీటి లైన్ల రూపకల్పన, మరియు అనధికారిక కాంట్రాక్ట్ కార్మికుల వ్యవస్థ. చట్టం శిక్షలను ప్రతిపాదించినప్పటికీ, ప్రత్యామ్నాయ జీవనోపాధి మరియు కార్మికుల ఖచ్చితమైన సమాచారం లేకపోవడం వల్ల ఈ దురాచారం పూర్తిగా అంతరించలేదు.

ఈ వ్యవస్థాగత లోపాలను సరిదిద్దడానికి 'నమస్తే' పథకం ఒక సమగ్ర 360 డిగ్రీల వ్యూహాన్ని అమలు చేస్తోంది. 2026 జూలై 14న విడుదలైన కేంద్ర సామాజిక న్యాయ శాఖ గణాంకాల ప్రకారం, జాతీయ స్థాయిలో దాదాపు 3.7 లక్షల మంది ఫ్రంట్‌లైన్ పారిశుద్ధ్య కార్మికులను గుర్తించి ధృవీకరించడం మొదటి పెద్ద విజయం. ఈ డిజిటల్ ప్రొఫైలింగ్ ద్వారా అనధికారిక రంగాన్ని నివారించి సాయం నేరుగా లబ్ధిదారునికి అందుతుంది.

ఈ పథకం కేవలం నిషేధానికే పరిమితం కాకుండా క్రింది మూడు మార్గాల ద్వారా వ్యవస్థను మారుస్తుంది: మొదటిది, 'మ్యాన్‌హోల్ నుండి మెషిన్‌హోల్' విధానం ద్వారా స్థానిక సంస్థలలో ఆధునిక యంత్రాల వినియోగాన్ని తప్పనిసరి చేయడం. రెండవది, సంక్షేమ వలయం కల్పించడం, ఇందులో భాగంగా ప్రతి కార్మికునికి ప్రత్యేక ఐడి మరియు ఉచిత ఆరోగ్య రక్షణ లభిస్తుంది. మూడవది, కార్మికులకు రుణాలు మరియు సబ్సిడీలు అందించి పారిశుద్ధ్య యంత్రాల యజమానులుగా మార్చడం. చట్టపరమైన కఠినత్వానికి ఆర్థిక, సాంకేతిక తోడ్పాటును అందించడం ద్వారా నమస్తే పథకం భారతదేశంలో పారిశుద్ధ్య రంగ రూపురేఖలను మారుస్తోంది.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: అభ్యర్థులు తరచుగా నమస్తే పథకాన్ని కేవలం కేంద్ర గృహనిర్మాణ మరియు పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ కిందే వస్తుందని భావిస్తారు. కానీ దీని ప్రధాన నోడల్ సంస్థ కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ.
• Trap 2: పరీక్షలలో నమస్తే పథకం కేవలం మురుగునీటి కార్మికులకు (SSTWs) మాత్రమే పరిమితం అనే తప్పుడు ప్రకటన ఇవ్వవచ్చు. కానీ తాజా డేటా ప్రకారం ఇందులో చెత్త ఏరుకునే కార్మికులు (Waste Pickers) కూడా భాగమేనని గుర్తుంచుకోవాలి.
• Trap 3: ఇది కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం (Centrally Sponsored) అని విద్యార్థులు తప్పుగా అనుకుంటారు. ఇది 100% కేంద్ర నిధులతో నడిచే కేంద్ర రంగ పథకం (Central Sector Scheme).

---

🧭 Exam Tip

• Prelims Angle: ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలో నమస్తే పథకం యొక్క పూర్తి పేరు, లబ్ధిదారుల తాజా గణాంకాలు (89k SSTWs, 2.8L Waste Pickers), మరియు నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖలపై నేరుగా ప్రశ్నలు రావచ్చు.
• Mains Angle: మెయిన్స్ పరీక్షలో పారిశుద్ధ్య రంగంలో యాంత్రీకరణ ప్రాధాన్యత, సామాజిక న్యాయం, మరియు కుల నిర్మూలన కోణంలో విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
• Interview Angle: ఇంటర్వ్యూలో "మీరు ఒక జిల్లా కలెక్టర్ అయితే మీ పరిధిలో మ్యాన్‌హోల్ మరణాలను ఎలా అరికడతారు?" అనే కేస్ స్టడీ రూపంలో అడిగే అవకాశం ఉంది.
• High-Probability Prediction: రాబోయే పరీక్షా చక్రంలో, 2013 నాటి MS చట్టం నిబంధనలు మరియు నమస్తే పథకం ద్వారా సాధించిన యాంత్రీకరణ మైలురాళ్లపై స్టేట్‌మెంట్ ఆధారిత ప్రశ్న అడిగే అవకాశం చాలా ఎక్కువగా ఉంది.