పశ్చిమ బెంగాల్ పర్యటనలో కేంద్ర మంత్రి శివరాజ్ సింగ్ చౌహాన్: వ్యవసాయం, గ్రామీణాభివృద్ధి పథకాలపై ఉన్నత స్థాయి సమీక్ష

What Happened

కేంద్ర వ్యవసాయ, గ్రామీణాభివృద్ధి శాఖ మంత్రి శ్రీ శివరాజ్ సింగ్ చౌహాన్ పశ్చిమ బెంగాల్‌లో రెండు రోజుల పర్యటన చేపట్టారు. కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మధ్య సమన్వయం ద్వారా గ్రామీణ సంక్షేమ పథకాలను మరింత వేగవంతంగా అమలు చేయడం ఈ పర్యటన ముఖ్య ఉద్దేశం. పర్యటనలో భాగంగా వివిధ కేంద్ర సహాయక పథకాల పురోగతిపై ఉన్నత స్థాయి సమీక్ష సమావేశం నిర్వహించారు.

When & Where

ఈ పర్యటన 2026 జులై 13 మరియు 14 తేదీలలో పశ్చిమ బెంగాల్ రాజధాని కోల్‌కతాలోని న్యూ సెక్రటేరియట్ భవనంలో జరిగింది. రాష్ట్ర స్థాయి సమీక్షతో పాటు స్థానిక రైతులతో ముఖాముఖి కార్యక్రమాలు నిర్వహించబడ్డాయి.

Who Is Involved

• కేంద్ర ప్రభుత్వం: కేంద్ర వ్యవసాయ, రైతుల సంక్షేమం మరియు గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ (మంత్రి శ్రీ శివరాజ్ సింగ్ చౌహాన్ నాయకత్వంలో).
• పరిశోధన సంస్థలు: ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ అగ్రికల్చరల్ రీసెర్చ్ (ICAR) అధికారులు.
• రాష్ట్ర ప్రభుత్వం: పశ్చిమ బెంగాల్ ముఖ్యమంత్రి, ప్రభుత్వ ప్రధాన కార్యదర్శి మరియు సంబంధిత శాఖల సీనియర్ అధికారులు.
• లబ్ధిదారులు: పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని జనపనార (జూట్) రైతులు మరియు స్వయం సహాయక బృందాల (SHG) మహిళలు.

How It Works

• ఉమ్మడి సమీక్ష: కేంద్ర, రాష్ట్ర అధికారులతో కలిసి కీలక పథకాల సమగ్ర పురోగతిని సమీక్షించడం.
• క్షేత్రస్థాయి అభిప్రాయ సేకరణ: రైతులు మరియు మహిళా సంఘాల ప్రతినిధులతో నేరుగా మాట్లాడి సమస్యలను తెలుసుకోవడం.
• సమన్వయ వేదిక: కేంద్ర నిధుల విడుదల, పథకాల అమలులో అడ్డంకులను తొలిగించేందుకు రెండు ప్రభుత్వాల మధ్య ప్రత్యక్ష చర్చలు జరపడం.
• భవిష్యత్ ప్రణాళిక: నిధుల వినియోగం మరియు నాణ్యతా ప్రమాణాల ఆధారంగా రాబోయే త్రైమాసిక ప్రణాళికను ఖరారు చేయడం.

Why It Matters

• పాలనా ప్రాముఖ్యత: కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు (Cooperative Federalism) మెరుగుపడటానికి మరియు పథకాల సమర్థ అమలుకు తోడ్పడుతుంది. (UPSC GS Paper 2 - Governance కి సంబంధించింది).
• ఆర్థిక ఇంపాక్ట్: గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఉపాధి కల్పన, రోడ్ల నిర్మాణం మరియు నివాస వసతి ద్వారా గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ బలపడుతుంది.
• వ్యవసాయ భద్రత: పంట భీమా (PMFBY), ధన్-ధాన్య కృషి యోజన ద్వారా రైతుల ఆదాయానికి భద్రత చేకూరుతుంది.

Historical Background

📌 [BACKGROUND — verify independently]

• 2000: గ్రామీణ ప్రాంతాలకు రోడ్డు సదుపాయం కల్పించేందుకు 'ప్రధాన మంత్రి గ్రామ్ సడక్ యోజన' (PMGSY) ప్రారంభించబడింది.
• 2011: మహిళా సాధికారత మరియు పేదరిక నిర్మూలన లక్ష్యంగా 'దేవ్‌దయాళ్ అంత్యోదయ యోజన - జాతీయ గ్రామీణ జీవనోపాధి మిషన్' (DAY-NRLM) స్థాపించబడింది.
• 2016: ప్రతి పేదవానికి పక్కా ఇల్లు నిర్మించేందుకు 'ప్రధాన మంత్రి ఆవాస్ యోజన - గ్రామీణ్' (PMAY-G) రూపుదిద్దుకుంది.

Previous Related Events

📌 [BACKGROUND — verify independently]

• 2021: పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని జూట్ పరిశ్రమ సవాళ్లను పరిష్కరించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం జూట్ మద్దతు ధరలను సవరించింది.
• 2023: గ్రామీణ మహిళలను వ్యాపారవేత్తలుగా తీర్చిదిద్దేందుకు 'లఖ్‌పతి దీదీ' చొరవ దేశవ్యాప్తంగా వేగవంతమైంది.
• 2025: పీఎమ్‌ఎఫ్ బీవై పథకంలో సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని (డ్రోన్లు, శాటిలైట్ డేటా) అనుసంధానిస్తూ విస్తృత సంస్కరణలు చేపట్టారు.

Static GK Connection

• ఆర్టికల్ 246 (ఏడో షెడ్యూల్): భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం వ్యవసాయం 'రాష్ట్ర జాబితా'లో ఉంటే, సామాజిక-ఆర్థిక ప్రణాళికలు 'ఉమ్మడి జాబితా' పరిధిలోకి వస్తాయి.
• భౌగోళిక అంశం: పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని గంగా మైదాన ప్రాంతం (హుగ్లీ నదీ పరివాహకం) జనపనార (Jute) సాగుకు అత్యంత అనుకూలమైనది.

India & World Comparison

• జనపనార ఉత్పత్తి: ప్రపంచంలో అత్యధికంగా జనపనార ఉత్పత్తి చేసే దేశం భారతదేశం (ప్రపంచ ఉత్పత్తిలో 50% పైగా వాటా). ఇందులో పశ్చిమ బెంగాల్ దేశంలోనే మొదటి స్థానంలో ఉంది.
• గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాలు: అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలతో పోలిస్తే భారతదేశం PMGSY ద్వారా ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద గ్రామీణ రహదారుల నెట్‌వర్క్‌ను కలిగి ఉంది.

Future Impact

• లక్ష్య సాధన: 'వికసిత్ భారత్ 2047' దిశగా గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాలు, రైతుల ప్రతికూలతల నివారణ మెరుగుపడుతుంది.
• పరిశ్రమల బలోపేతం: జూట్ రైతులకు సరైన మద్దతు లభిస్తే పర్యావరణహిత ప్యాకేజింగ్ రంగానికి ఊతం లభిస్తుంది.
• స్వయం సమృద్ధి: స్వయం సహాయక బృందాల మహిళలకు సాంకేతికత అందించడం ద్వారా గ్రామీణ మహిళా సాధికారత సాధించవచ్చు.

---

🔑 Key Points for Revision

• కేంద్ర మంత్రి శివరాజ్ సింగ్ చౌహాన్ పశ్చిమ బెంగాల్ పర్యటన (జులై 13-14, 2026).
• ప్రధాన అంశాలు: వ్యవసాయం, గ్రామీణాభివృద్ధి మరియు రైతుల సంక్షేమం.
• సమీక్షించిన ప్రధాన పథకం 1: పిఎమ్ ధన్-ధాన్య కృషి యోజన.
• సమీక్షించిన ప్రధాన పథకం 2: ప్రధాన మంత్రి ఫసల్ బీమా యోజన (PMFBY).
• సమీక్షించిన ప్రధాన పథకం 3: వికసిత్ భారత్-జి రామ్ జి యోజన.
• సమీక్షించిన ఇతర పథకాలు: PMGSY (రహదారులు), PMAY-G (గృహ నిర్మాణం).
• ప్రత్యక్ష ముఖాముఖి: జనపనార (జూట్) రైతులు, SHG మహిళలు.
• పశ్చిమ బెంగాల్ స్థానం: భారత జూట్ ఉత్పత్తిలో మొదటి స్థానం.
• భాగస్వామి సంస్థ: ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ అగ్రికల్చరల్ రీసెర్చ్ (ICAR).
• రాజ్యాంగ కోణం: వ్యవసాయం అనేది రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్‌లో 'రాష్ట్ర జాబితా' అంశం.
• 11వ షెడ్యూల్: 73వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా గ్రామీణాభివృద్ధి అంశాలు చేర్చబడ్డాయి.
• PMGSY ప్రారంభ సంవత్సరం: 2000.
• PMAY-G ప్రారంభ సంవత్సరం: 2016.
• లఖ్‌పతి దీదీ లక్ష్యం: గ్రామీణ మహిళా స్వయం సహాయక బృందాల బలోపేతం.
• ముఖ్య లక్ష్యం: కేంద్ర-రాష్ట్ర సహకారంతో 'వికసిత్ భారత్' సాధన.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: సమాఖ్య వ్యవస్థ మరియు గ్రామీణాభివృద్ధి (Cooperative Federalism & Rural Development)

• Definition: కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కలిసి పరస్పర సహకారంతో దేశాభివృద్ధి కోసం పనిచేసే విధానాన్ని 'సహకార సమాఖ్య' (Cooperative Federalism) అంటారు.
• Constitutional / Legal Basis: ఏడో షెడ్యూల్ (మూడు జాబితాలు), ఆర్టికల్ 246, మరియు 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1992 (11వ షెడ్యూల్).
• Scientific / Economic Principle: గ్రామీణ ప్రాథమిక రంగానికి నిధులు, సాంకేతికతను అందించడం ద్వారా 'వికేంద్రీకృత ఆర్థిక వృద్ధి' సాధించడం.
• How it connects to this event: కేంద్ర మంత్రి రాష్ట్ర అధికారులతో కలిసి కేంద్ర నిధుల పథకాలను సమీక్షించడం సహకార సమాఖ్య విధానానికి ప్రత్యక్ష నిదర్శనం.
• Origin & History: 1952లో కమ్యూనిటీ డెవలప్‌మెంట్ ప్రోగ్రామ్ (CDP) ప్రారంభంతో భారతదేశంలో వ్యవస్థీకృత గ్రామీణాభివృద్ధి మొదలైంది.
• Key milestone 1: 1992లో 73వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థకు రాజ్యాంగ హోదా లభించింది.
• Key milestone 2: 2005లో చట్టబద్ధమైన ఉపాధి హక్కును కల్పిస్తూ ఎంజీఎన్‌ఆర్‌ఈజీఏ (MGNREGA) చట్టం తీసుకురాబడింది.
• Related Acts / Schemes / Treaties: PMGSY, PMAY-G, DAY-NRLM, PMFBY.
• Nodal Ministry / Body: కేంద్ర గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ మరియు కేంద్ర వ్యవసాయ శాఖ.
• India-specific relevance: భారతదేశ జనాభాలో 65% కంటే ఎక్కువ మంది గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నందున ఇది అత్యంత కీలకమైనది.
• Global comparison: ఐక్యరాజ్యసమితి సుస్థిరాభివృద్ధి లక్ష్యాలలో (SDG 1: పేదరిక నిర్మూలన, SDG 8: మంచి పని వాతావరణం, ఆర్థిక వృద్ధి) ఇది భాగం.
• Data point: భారతదేశ జీడీపీలో వ్యవసాయ మరియు దాని అనుబంధ రంగాల వాటా సుమారు 16-18% గా ఉంది.
• Common exam angle: కేంద్ర సమీకృత పథకాల (Centrally Sponsored Schemes) రూపకల్పన మరియు అమలులో కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాల సవాళ్లు.
• Easy memory hook: "3R ఫార్ములా" - Roads (రహదారులు), Roofs (ఇళ్లు), Risk-free Farming (రక్షణతో కూడిన వ్యవసాయం).

---

❓ Practice MCQs

Q1. ప్రధాన మంత్రి గ్రామ్ సడక్ యోజన (PMGSY) పథకం ఏ సంవత్సరంలో ప్రారంభించబడింది? [Easy]

A) 1998

B) 2000

C) 2004

D) 2014

Answer: B

Explanation: గ్రామీణ ప్రాంతాలకు రోడ్డు సదుపాయం కల్పించే లక్ష్యంతో PMGSY పథకాన్ని 2000వ సంవత్సరం డిసెంబర్‌లో ప్రారంభించారు.

---

Q2. భారతదేశ రాజ్యాంగంలోని ఏడో షెడ్యూల్ ప్రకారం 'వ్యవసాయం' ఏ జాబితా పరిధిలోకి వస్తుంది? [Easy]

A) కేంద్ర జాబితా (Union List)

B) రాష్ట్ర జాబితా (State List)

C) ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List)

D) అవశిష్ట అధికారాలు (Residuary Powers)

Answer: B

Explanation: రాజ్యాంగంలోని ఏడో షెడ్యూల్ ప్రకారం వ్యవసాయం అనేది రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశం.

---

Q3. భారతదేశంలో జనపనార (Jute) ఉత్పత్తిలో అగ్రస్థానంలో ఉన్న రాష్ట్రం ఏది? [Moderate]

A) బీహార్

B) అస్సాం

C) పశ్చిమ బెంగాల్

D) ఒడిశా

Answer: C

Explanation: హుగ్లీ నదీ పరివాహక ప్రాంతం భౌగోళికంగా అనుకూలంగా ఉండటం వల్ల పశ్చిమ బెంగాల్ భారతదేశంలోనే అతిపెద్ద జనపనార ఉత్పత్తిదారుగా ఉంది.

---

Q4. ప్రధాన మంత్రి ఆవాస్ యోజన - గ్రామీణ్ (PMAY-G) కింద కేంద్ర, సాధారణ రాష్ట్రాల మధ్య నిధుల పంపిణీ నిష్పత్తి ఎంత? [Moderate]

A) 50:50

B) 60:40

C) 75:25

D) 90:10

Answer: B

Explanation: మైదాన ప్రాంత రాష్ట్రాలలో PMAY-G పథకానికి కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు 60:40 నిష్పత్తిలో నిధులు భరిస్తాయి (ఈశాన్య/హిమాలయ రాష్ట్రాలకు 90:10).

---

Q5. 'లఖ్‌పతి దీదీ' చొరవ ఏ ప్రధాన పథకంలో భాగంగా అమలు చేయబడుతోంది? [Moderate]

A) PMGSY

B) DAY-NRLM

C) PM-KISAN

D) PM-KMY

Answer: B

Explanation: దేవ్‌దయాళ్ అంత్యోదయ యోజన - జాతీయ గ్రామీణ జీవనోపాధి మిషన్ (DAY-NRLM) కింద మహిళా స్వయం సహాయక సంఘాల సభ్యుల వార్షిక ఆదాయాన్ని ₹1 లక్షకు పెంచడానికి లఖ్‌పతి దీదీ చొరవ పనిచేస్తుంది.

---

Q6. ప్రధాన మంత్రి ఫసల్ బీమా యోజన (PMFBY) కింద రైతులు చెల్లించాల్సిన ప్రీమియం రేట్లకు సంబంధించి క్రింది వాటిలో ఏది సరైనది? [Tricky]

A) ఖరీఫ్ పంటలకు 2%, రబీ పంటలకు 1.5%, తోట పంటలకు 5%

B) ఖరీఫ్ పంటలకు 1.5%, రబీ పంటలకు 2%, తోట పంటలకు 5%

C) అన్ని పంటలకు స్థిరంగా 5%

D) ఖరీఫ్ పంటలకు 5%, రబీ పంటలకు 2%, తోట పంటలకు 1.5%

Answer: A

Explanation: PMFBY నిబంధనల ప్రకారం రైతులు ఖరీఫ్ పంటలకు 2%, రబీ పంటలకు 1.5% మరియు వార్షిక వాణిజ్య/తోట పంటలకు 5% గరిష్ట ప్రీమియం చెల్లిస్తారు.

---

Q7. 'వికసిత్ భారత్-జి రామ్ జి యోజన' మరియు గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాలకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: [Tricky]

1. ఇది కేవలం కేంద్ర ప్రభుత్వ నిధులతో మాత్రమే నడిచే పూర్తి కేంద్రీకృత పథకం.
2. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో డిజిటల్ మరియు భౌతిక మౌలిక వసతుల కల్పన దీని ప్రధాన లక్ష్యం.

పైన పేర్కొన్న వాటిలో ఏది సరైనది/సరియైనవి?

A) 1 మాత్రమే

B) 2 మాత్రమే

C) 1 మరియు 2 రెండూ

D) ఏదీ కాదు

Answer: B

Explanation: ఇది కేంద్ర మరియు రాష్ట్రాల ఉమ్మడి భాగస్వామ్యంతో గ్రామీణ ప్రాంతాల సమగ్ర డిజిటల్ మరియు మౌలిక వసతుల అభివృద్ధికై రూపొందించబడింది.

---

Q8. 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా రాజ్యాంగంలో చేర్చబడిన 11వ షెడ్యూల్‌లో పంచాయతీలకు ఎన్ని విధులు/అంశాలు కేటాయించబడ్డాయి? [Tricky]

A) 18 అంశాలు

B) 21 అంశాలు

C) 29 అంశాలు

D) 33 అంశాలు

Answer: C

Explanation: 73వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చబడిన 11వ షెడ్యూల్‌లో గ్రామీణాభివృద్ధి, వ్యవసాయంతో సహా మొత్తం 29 అంశాలు పంచాయతీ రాజ్ సంస్థలకు కేటాయించబడ్డాయి (18 అంశాలు 12వ షెడ్యూల్‌లోని పురపాలక సంఘాలకు సంబంధించినవి).

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

భారతదేశంలో 'ప్రధాన మంత్రి ఫసల్ బీమా యోజన' (PMFBY) కింద రైతులు ఎదుర్కొంటున్న ప్రధాన ప్రయోజనం ఏమిటి?

A) పంట రుణాలు పూర్తిగా మాఫీ చేయడం

B) సహజ ఆపత్తుల వల్ల కలిగే పంట నష్టానికి సమగ్ర బీమా రక్షణ కల్పించడం

C) ఎగుమతులకు ఉచిత రవాణా సదుపాయం కల్పించడం

D) ఉచితంగా విత్తనాలు మరియు ఎరువులను పంపిణీ చేయడం

Answer: B

Explanation: విత్తనాలు నాటే ముందు నుండి కోత అనంతర నష్టాల వరకు ప్రకృతి వైపరీత్యాల వల్ల పంట నష్టపోతే PMFBY సమగ్ర భద్రతను అందిస్తుంది.

---

PYQ 2:

క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. భారతదేశంలో జూట్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఇండియా ప్రధాన కార్యాలయం కోల్‌కతాలో ఉంది.
2. జూట్ అనేది సంపూర్ణ బయోడెగ్రేడబుల్ (జీవ విచ్ఛిన్నమయ్యే) మరియు పునర్వినియోగ పరిధిలోకి వచ్చే పర్యావరణహిత నార.
3. జూట్ సాగుకు అధిక ఉష్ణోగ్రత మరియు తక్కువ వర్షపాతం అవసరం.

పైన ఇచ్చిన ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 2 మరియు 3 మాత్రమే

C) 1 మరియు 3 మాత్రమే

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: A

Explanation: జూట్ సాగుకు అధిక ఉష్ణోగ్రతతో పాటు అధిక వర్షపాతం (వర్షపాతం > 150 సెం.మీ) అవసరం. కాబట్టి 3వ ప్రకటన తప్పు.

---

PYQ 3:

జాబితా-I (పథకం) ను జాబితా-II (లక్ష్యం) తో జతపరచండి:

జాబితా-I

a. PMGSY b. PMAY-G c. DAY-NRLM d. PMFBY

జాబితా-II

1. గ్రామీణ నిరుపేదలకు పక్కా గృహ నిర్మాణం
2. గ్రామీణ రోడ్డు అనుసంధానత
3. పంట నష్ట పరిహార భద్రత
4. స్వయం సహాయక బృందాల ద్వారా జీవనోపాధి

సరియైన కోడ్‌ను ఎంచుకోండి:

A) a-2, b-1, c-4, d-3

B) a-1, b-2, c-3, d-4

C) a-2, b-4, c-1, d-3

D) a-4, b-3, c-2, d-1

Answer: A

Explanation: PMGSY గ్రామీణ రోడ్లకు (2), PMAY-G ఇళ్లకు (1), DAY-NRLM జీవనోపాధికి (4), PMFBY పంటల భీమాకు (3) సంబంధించినవి.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారతదేశంలో గ్రామీణాభివృద్ధి పథకాల సమర్థవంతమైన అమలులో 'కేంద్ర-రాష్ట్ర సమన్వయం' యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరించండి.

కేంద్ర-రాష్ట్ర సమన్వయం అనేది భారత సహకార సమాఖ్య విధానానికి ప్రాణాధారం. వ్యవసాయం రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశం అయినప్పటికీ, మెజారిటీ గ్రామీణాభివృద్ధి పథకాలు కేంద్ర ఆధారిత (Centrally Sponsored Schemes) గా రూపుదిద్దుకుంటాయి. ఇటీవల కేంద్ర వ్యవసాయ మంత్రి పశ్చిమ బెంగాల్ పర్యటన ఇటువంటి సమన్వయ ఆవశ్యకతను తెలియజేస్తుంది.

గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రధాన మంత్రి గ్రామ్ సడక్ యోజన (PMGSY), PMAY-G మరియు PMFBY వంటి పథకాలు విజయవంతం కావాలంటే కేంద్రం అందించే నిధులు, సాంకేతిక మద్దతుతో పాటు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల క్షేత్రస్థాయి యంత్రాంగం, భూసేకరణ మరియు లబ్ధిదారుల ఎంపిక ప్రక్రియలు అత్యంత కీలకం.

కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాల మధ్య రాజకీయ లేదా పరిపాలనాపరమైన వైరుధ్యాలు ఏర్పడితే నిధుల విడుదల ఆలస్యమై, అంతిమంగా రైతులు మరియు గ్రామీణ నిరుపేదలు నష్టపోతారు. కాబట్టి, ఉమ్మడి సమీక్షలు, పారదర్శక నిధుల బదిలీ (Direct Benefit Transfer) మరియు సమాఖ్య సహకారం ద్వారా మాత్రమే 2047 నాటికి 'వికసిత్ భారత్' గ్రామీణ లక్ష్యాలను సాధించవచ్చు.

---

Question 2 (250 words): భారతదేశంలో జూట్ (జనపనార) రైతులు ఎదుర్కొంటున్న ప్రధాన సవాళ్లను విశ్లేషించి, వారి ఆర్థిక స్థితిగతులను మెరుగుపరిచేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం చేపడుతున్న చర్యలను చర్చించండి.

భారతదేశంలో, ముఖ్యంగా తూర్పు భారతదేశంలో జనపనార పరిశ్రమ ప్రాచీనమైనది మరియు ఆర్థికంగా అత్యంత ప్రాముఖ్యమైనది. ప్రపంచంలోనే అత్యధిక జూట్ ఉత్పత్తి చేసే దేశంగా భారతదేశం ఉన్నప్పటికీ, ఈ రంగంలోని రైతులు అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొంటున్నారు.

సవాళ్లు:

1. వాతావరణ మార్పులు & నీటి కొరత: జూట్ నారను వేరుచేసే ప్రక్రియ (Retting) కు అధిక పరిమాణంలో స్వచ్ఛమైన నీరు అవసరం. నీటి కొరత నార నాణ్యతపై ప్రభావం చూపుతోంది.
2. కృత్రిమ ప్రత్యామ్నాయాలు: చౌకగా లభించే ప్లాస్టిక్ మరియు సింథటిక్ సంచుల నుండి ఎదురవుతున్న తీవ్రమైన పోటీ.
3. మధ్యవర్తుల దోపిడీ & మద్దతు ధర: సరైన మార్కెటింగ్ సదుపాయాలు లేకపోవడం మరియు కనీస మద్దతు ధర (MSP) సేకరణలో లోపాలు.

ప్రభుత్వ చర్యలు & పరిష్కారాలు:

• Jute Packaging Materials Act, 1987: ఆహార ధాన్యాల ప్యాకింగ్‌లో 100% మరియు చెక్కర ప్యాకింగ్‌లో 20% తప్పనిసరిగా జూట్ సంచులే వాడాలనే నిబంధన.
• సాంకేతిక మద్దతు: ICAR ద్వారా మెరుగైన విత్తనాలు మరియు జూట్-ఐకేఎఆర్ (JUTE-ICAR) సాంకేతికతల విస్తరణ.
• డైరెక్ట్ డైలాగ్ & రివ్యూ: కేంద్ర మంత్రి నేరుగా రైతులను కలవడం ద్వారా మౌలిక సదుపాయాలు మరియు రీటింగ్ ట్యాంకుల నిర్మాణానికి ప్రత్యేక నిధుల కేటాయింపు.

సింథటిక్ ప్లాస్టిక్‌కు ప్రత్యామ్నాయంగా పర్యావరణహిత ఉత్పత్తులకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా డిమాండ్ పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో, జూట్ రంగాన్ని ఆధునీకరించి రైతులకు గిట్టుబాటు ధర కల్పిస్తే గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ బలోపేతమవుతుంది.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: అభ్యర్థులు తరచుగా 'వ్యవసాయం' కేంద్ర జాబితాలోని అంశంగా పొరబడతారు. కానీ రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం వ్యవసాయం 'రాష్ట్ర జాబితా' (State List) అంశం.
• Trap 2: PMFBY లో అన్ని రకాల పంటలకు ఒకే ప్రీమియం రేటు ఉంటుందని అనుకుంటారు. కానీ ఖరీఫ్‌కు 2%, రబీకి 1.5% మరియు వాణిజ్య/తోట పంటలకు 5% వేర్వేరు రేట్లు ఉంటాయి.
• Trap 3: పశ్చిమ బెంగాల్ జూట్ ఉత్పత్తిలో మాత్రమే కాకుండా కాటన్ (ప్రత్తి) ఉత్పత్తిలో కూడా మొదటి స్థానంలో ఉందని భావిస్తారు. అయితే ప్రత్తి ఉత్పత్తిలో గుజరాత్/మహారాష్ట్ర అగ్రస్థానంలో ఉండగా, జూట్‌లో పశ్చిమ బెంగాల్ అగ్రస్థానంలో ఉంది.

---

🧭 Exam Tip

• Prelims Angle: పథకాల ప్రారంభ సంవత్సరాలు (PMGSY - 2000, PMAY-G - 2016), నూతన పథకాల పేర్లు, పంటల బీమా ప్రీమియం శాతం, మరియు జూట్ బోర్డ్ స్థానం (కోల్‌కతా) పై ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం ఎక్కువ.
• Mains Angle: కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు (GS-2), గ్రామీణ పేదరిక నిర్మూలన మరియు వ్యవసాయ మౌలిక వసతులు (GS-3) అంశాలపై విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
• Interview Angle: "వ్యవసాయం రాష్ట్ర పరిధిలోని అంశమైనప్పుడు కేంద్ర పథకాల పాత్ర ఎంతవరకు సమర్థనీయం?" అనే విధానపరమైన ప్రశ్నలపై స్పష్టమైన అవగాహన ఉండాలి.
• High-Probability Prediction: రాబోయే పరీక్షలలో 'వికసిత్ భారత్-జి రామ్ జి యోజన' మరియు 'లఖ్‌పతి దీదీ' పథకాల లక్ష్యాలు లేదా జూట్ పరిశ్రమ సవాళ్లపై ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం చాలా ఎక్కువగా ఉంది.