2026 జూలై 18న ఆంధ్రప్రదేశ్లోని శ్రీహరికోటలో గల సతీష్ ధావన్ స్పేస్ సెంటర్ (SDSC-SHAR) మొదటి లాంచ్ ప్యాడ్ నుండి ‘మిషన్ ఆగ్మన్’ (Mission Aagaman) కింద భారతదేశపు తొలి ప్రైవేట్ ఆర్బిటల్ రాకెట్ ‘విక్రమ్-1’ విజయవంతంగా ప్రయోగింపబడింది. హైదరాబాద్కు చెందిన ప్రైవేట్ స్పేస్ స్టార్టప్ ‘స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్’ (Skyroot Aerospace) రూపొందించిన ఈ రాకెట్, పేలోడ్లను భూమికి 450 కిలోమీటర్ల ఎత్తులోని లోయర్ ఎర్త్ ఆర్బిట్ (LEO)లోకి ప్రవేశపెట్టింది. కేంద్ర సైన్స్ & టెక్నాలజీ మంత్రి డాక్టర్ జితేంద్ర సింగ్ దీనిని చారిత్రాత్మక విజయంగా ప్రకటించారు. ఈ ప్రయోగంతో ప్రైవేట్ ఆర్బిటల్ రాకెట్ ప్రయోగ సామర్థ్యం కలిగిన ప్రపంచంలోనే 3వ దేశంగా (అమెరికా, చైనా తర్వాత) భారత్ అవతరించింది.
హైదరాబాద్కు చెందిన స్పేస్ స్టార్టప్ స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ నిర్మించిన ‘విక్రమ్-1’ రాకెట్ సతీష్ ధావన్ స్పేస్ సెంటర్ నుండి ప్రయోగింపబడి విజయవంతంగా కక్ష్యలోకి చేరుకుంది. ‘మిషన్ ఆగ్మన్’ పేరుతో చేపట్టిన ఈ ప్రయోగం ద్వారా ఉపగ్రహాలను 450 కి.మీ లోయర్ ఎర్త్ ఆర్బిట్లో విజయవంతంగా ప్రవేశపెట్టారు. ప్రభుత్వేతర సంస్థ (Non-Government Entity) ద్వారా భారత గడ్డపై నుండి జరిగిన మొదటి ఆర్బిటల్ లాంచ్ ఇది.
ఈ ప్రయోగం 2026 జూలై 18న మధ్యాహ్నం 12:05 గంటలకు ఆంధ్రప్రదేశ్లోని నెల్లూరు జిల్లాలో గల శ్రీహరికోట రాకెట్ ప్రయోగ కేంద్రం (SDSC-SHAR)లోని మొదటి లాంచ్ ప్యాడ్ (First Launch Pad) నుండి జరిగింది.
1. మొదటి 3 దశలు (Solid Fuel): కార్బన్ కాంపోజిట్ బాడీతో తయారు చేసిన మూడు సాలిడ్ ప్రొపల్షన్ స్టేజీలు రాకెట్ను వాతావరణం దాటించి నిలువుగా తీసుకెళ్తాయి.
2. చివరి దశ (3D-Printed Liquid Engine): నాల్గవ దశలో 3D-ప్రింటెడ్ లిక్విడ్ క్రయోజెనిక్-గ్రేడ్ ఇంజిన్ ద్వారా కచ్చితమైన కక్ష్యా ప్రవేశాన్ని సాధిస్తారు.
3. పేలోడ్ డిప్లాయ్మెంట్: రాకెట్ 450 కి.మీ ఎత్తుకు చేరుకున్న తర్వాత స్కోప్ (SCOPE), గ్రాహా స్పేస్ సాటిలైట్లను కక్ష్యలో ప్రవేశపెట్టింది.
4. రియల్ టైమ్ ట్రాకింగ్: ఇస్రో యొక్క టెలిమెట్రీ మరియు ట్రాకింగ్ నెట్వర్క్ (ISTRAC) ద్వారా ప్రయోగ మార్గాన్ని పర్యవేక్షించారు.
📌 [BACKGROUND — verify independently]
📌 [BACKGROUND — verify independently]
అమెరికా (SpaceX) మరియు చైనా (iSpace, Galactic Energy) తర్వాత ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యంతో విజయవంతంగా ఆర్బిటల్ లాంచ్ వాహనాన్ని ప్రయోగించిన ప్రపంచంలోనే 3వ దేశంగా భారతదేశం నిలిచింది.
Core Concept: IN-SPACe & Space Sector Reforms
Q1. ‘మిషన్ ఆగ్మన్’ (Mission Aagaman) కింద ఇటీవల ప్రయోగించబడిన భారతదేశపు తొలి ప్రైవేట్ ఆర్బిటల్ రాకెట్ ఏది? [Easy]
A) విక్రమ్-ఎస్
B) విక్రమ్-1
C) అగ్నిబాణ్ SOrTeD
D) పిఎస్ఎల్వి-సి56
Answer: B
Explanation: హైదరాబాద్కు చెందిన స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ నిర్మించిన విక్రమ్-1 రాకెట్ భారతదేశపు తొలి ప్రైవేట్ ఆర్బిటల్ రాకెట్గా నిలిచింది.
Q2. విక్రమ్-1 రాకెట్ను అభివృద్ధి చేసిన ప్రైవేట్ అంతరిక్ష స్టార్టప్ ఏది? [Easy]
A) అగ్నికుల్ కాస్మోస్
B) పిక్సెల్
C) స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్
D) ధ్రువ స్పేస్
Answer: C
Explanation: స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ (Skyroot Aerospace) విక్రమ్-1 రాకెట్ను విజయవంతంగా రూపొందించి ప్రయోగించింది.
Q3. విక్రమ్-1 రాకెట్ నిర్మాణం మరియు ప్రయోగ రంగానికి సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: [Moderate]
1. ఇది 4-దశల ప్రయోగ వాహనం.
2. దీని నాల్గవ దశలో 3D-ప్రింటెడ్ ద్రవ ఇంజిన్ ఉపయోగించబడింది.
ఏది/వి సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2 రెండూ
D) ఏదీ కాదు
Answer: C
Explanation: విక్రమ్-1 అనేది 3 ఘన ఇంధన దశలు మరియు 1 3D-ప్రింటెడ్ ద్రవ ఇంధన దశ కలిగిన 4-దశల రాకెట్.
Q4. భారతదేశంలో ప్రభుత్వేతర సంస్థల (NGEs) అంతరిక్ష కార్యకలాపాలను అనుమతించే ఏకైక సింగిల్-విండో నోడల్ ఏజెన్సీ ఏది? [Moderate]
A) NSIL
B) ISRO
C) IN-SPACe
D) Antrix Corporation
Answer: C
Explanation: IN-SPACe అనేది ప్రైవేట్ అంతరిక్ష సంస్థల కార్యకలాపాలను నియంత్రించే మరియు అనుమతించే స్వతంత్ర నోడల్ ఏజెన్సీ.
Q5. ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రైవేట్ రంగానికి చెందిన ఆర్బిటల్ లాంచ్ వాహన సామర్థ్యాన్ని సాధించిన దేశాల వరుసక్రమంలో భారత్ ఎన్నో స్థానంలో నిలిచింది? [Moderate]
A) రెండవది
B) మూడవది
C) నాల్గవది
D) ఐదవది
Answer: B
Explanation: అమెరికా మరియు చైనాల తర్వాత ప్రైవేట్ ఆర్బిటల్ రాకెట్ సామర్థ్యం కలిగిన 3వ దేశంగా భారతదేశం నిలిచింది.
Q6. సవరించిన ఎఫ్డిఐ (FDI) విధానం ప్రకారం స్పేస్ రంగానికి సంబంధించి క్రింది జతలలో ఏది సరిగ్గా జతచేయబడింది? [Tricky]
1. లాంచ్ వెహికల్స్ తయారీ — 49% వరకు ఆటోమేటిక్ రూట్
2. ఉపగ్రహాల తయారీ & నిర్వహణ — 74% వరకు ఆటోమేటిక్ రూట్
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2 రెండూ
D) ఏదీ కాదు
Answer: C
Explanation: భారత అంతరిక్ష FDI విధానం ప్రకారం ప్రయోగ వాహనాలకు 49% వరకు, ఉపగ్రహాల తయారీకి 74% వరకు ఆటోమేటిక్ మార్గంలో FDI ని అనుమతిస్తారు.
Q7. ప్రైవేట్ రాకెట్ లాంచ్లకు సంబంధించి క్రింది వ్యాఖ్యలలో సరికాకపోయినది (Incorrect) ఏది? [Tricky]
A) విక్రమ్-ఎస్ భారతదేశపు తొలి ప్రైవేట్ సబ్ఆర్బిటల్ రాకెట్.
B) విక్రమ్-1 భారతదేశపు తొలి ప్రైవేట్ ఆర్బిటల్ రాకెట్.
C) అగ్నికుల్ కాస్మోస్ రూపొందించిన ధనుష్ ప్రైవేట్ లాంచ్ ప్యాడ్ శ్రీహరికోటలో ఉంది.
D) విక్రమ్-1 రాకెట్ జియోస్టేషనరీ ఆర్బిట్ (GEO) లోకి 1000 కేజీల బరువును మోసుకెళ్లగలదు.
Answer: D
Explanation: విక్రమ్-1 రాకెట్ లోయర్ ఎర్త్ ఆర్బిట్ (LEO) లోకి 350 కేజీల బరువును మాత్రమే మోసుకెళ్లగలదు, GEO లోకి కాదు.
Q8. విక్రమ్-1 ప్రయోగానికి సంబంధించి ‘మిషన్ ఆగ్మన్’ ముఖ్య ఉద్దేశం ఏమిటి? [Tricky]
A) చంద్రునిపైకి మానవరహిత రోవర్ను పంపడం.
B) ప్రైవేట్ ఆర్బిటల్ ప్రయోగ వాహన సాంకేతికతను మరియు ఉపగ్రహ ప్రయోగాన్ని నిరూపించడం.
C) ఆదిత్య-L1 తరహా సూర్య పరిశోధన చేపట్టడం.
D) గగన్యాన్ వ్యోమగాములను అంతరిక్షంలోకి తీసుకెళ్లడం.
Answer: B
Explanation: 'మిషన్ ఆగ్మన్' అనేది విక్రమ్-1 ఆర్బిటల్ రాకెట్ సామర్థ్యాన్ని మరియు ఉపగ్రహాల కక్ష్యా ప్రవేశాన్ని నిరూపించే ప్రయోగాత్మక మిషన్.
PYQ 1:
సతీష్ ధావన్ స్పేస్ సెంటర్ (SDSC-SHAR) భౌగోళిక ప్రాంతానికి సంబంధించి క్రింది వాటిలో సరైనది ఏది?
A) ఇది చిల్కా సరస్సు తీరంలో ఉంది.
B) ఇది పులికాట్ సరస్సు మరియు బంగాళాఖాతం మధ్య ఉన్న దీవి.
C) ఇది వేంబనాడ్ సరస్సు ఒడ్డున ఉంది.
D) ఇది మన్నార్ గల్ఫ్ ప్రాంతంలో ఉంది.
Answer: B
Explanation: ఆంధ్రప్రదేశ్లోని శ్రీహరికోట పులికాట్ సరస్సును బంగాళాఖాతం నుండి వేరుచేసే ఒక ద్వీపకల్పం/దీవి.
PYQ 2:
ఇండియన్ స్పేస్ సెంటర్ సంస్కరణలు మరియు సంస్థలకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. IN-SPACe అనేది అంతరిక్ష శాఖ పరిధిలోని స్వతంత్ర ఏకైక నోడల్ నియంత్రణ సంస్థ.
2. NSIL (NewSpace India Limited) అనేది ఇస్రో యొక్క వాణిజ్య విభాగాలుగా పనిచేసే ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ.
3. ఇండియన్ స్పేస్ పాలసీ 2023 ప్రైవేట్ రంగానికి అంతరిక్షంలో ఎండ్-టు-ఎండ్ కార్యకలాపాలకు అనుమతినిచ్చింది.
పైన పేర్కొన్న ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 2 మరియు 3 మాత్రమే
C) 1 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: D
Explanation: మూడూ సరైన ప్రకటనలే. IN-SPACe ప్రైవేట్ సంస్థలను క్రమబద్ధీకరిస్తుంది, NSIL ప్రభుత్వ వాణిజ్య విభాగం, మరియు స్పేస్ పాలసీ 2023 ప్రైవేట్ రంగానికి పూర్తి అనుమతులు ఇచ్చింది.
PYQ 3:
క్రింది వాటిని జతపరచండి:
| జాబితా I (మిషన్ / రాకెట్) | జాబితా II (విశిష్టత) | | --- | --- | | a) విక్రమ్-ఎస్ | 1. భారత తొలి ప్రైవేట్ ఆర్బిటల్ రాకెట్ | | b) విక్రమ్-1 | 2. భారత తొలి ప్రైవేట్ సబ్ఆర్బిటల్ రాకెట్ | | c) ధనుష్ | 3. శ్రీహరికోటలోని ప్రైవేట్ లాంచ్ ప్యాడ్ |
సరియైన కోడ్:
A) a-2, b-1, c-3
B) a-1, b-2, c-3
C) a-3, b-1, c-2
D) a-2, b-3, c-1
Answer: A
Explanation: విక్రమ్-ఎస్ సబ్ఆర్బిటల్ రాకెట్, విక్రమ్-1 ఆర్బిటల్ రాకెట్, మరియు ధనుష్ ప్రైవేట్ లాంచ్ ప్యాడ్.
Question 1 (150 words): భారతదేశపు అంతరిక్ష రంగాన్ని ప్రైవేట్ రంగానికి తెరవడం ద్వారా సాధించే ఆర్థిక మరియు సాంకేతిక ప్రయోజనాలను విశ్లేషించండి.
భారత ప్రభుత్వం 2020లో ప్రారంభించిన అంతరిక్ష సంస్కరణల ఫలితంగా జూలై 18, 2026న 'విక్రమ్-1' ప్రైవేట్ ఆర్బిటల్ రాకెట్ విజయవంతంగా ప్రయోగింపబడింది. ఈ పరిణామం భారత అంతరిక్ష రంగానికి బహుముఖ ప్రయోజనాలను చేకూరుస్తుంది.
ఆర్థికంగా, ప్రస్తుతం 630 బిలియన్ డాలర్ల విలువైన ప్రపంచ అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థలో భారత్ వాటా కేవలం 2% మాత్రమే ఉంది. ప్రైవేట్ సంస్థల రాకతో చిన్న ఉపగ్రహాల (Small Satellites) ప్రయోగ వ్యయం తగ్గి, 2030 నాటికి భారత వాటా 10%కి పెరిగే అవకాశం ఉంది. ఇది విదేశీ పెట్టుబడులను (FDI) ఆకర్షించడమే కాక, అధిక నైపుణ్యం కలిగిన సాంకేతిక ఉద్యోగాలను సృష్టిస్తుంది.
సాంకేతికంగా, స్కైరూట్ రూపొందించిన 3D-ప్రింటెడ్ ఇంజిన్లు మరియు కార్బన్ కాంపోజిట్ విభాగాలు దేశీయ ఆవిష్కరణలకు నిదర్శనం. ఇస్రో వాణిజ్య ప్రయోగాల భారం నుండి ఉపశమనం పొంది, చంద్రయాన్, గగన్యాన్ వంటి అధునాతన పరిశోధనలపై దృష్టి పెట్టడానికి ఇది వీలు కల్పిస్తుంది.
Question 2 (250 words): "ఇన్-స్పేస్ (IN-SPACe) ఆవిర్భావం మరియు ఇండియన్ స్పేస్ పాలసీ 2023 భారతదేశాన్ని గ్లోబల్ స్పేస్ హబ్గా మార్చడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి." చర్చించండి.
భారత అంతరిక్ష రంగాన్ని కేవలం ప్రభుత్వ నియంత్రణలోని ఇస్రో పరిధి నుండి విడదీసి, ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యాన్ని ప్రోత్సహించడానికి 2020లో ఇన్-స్పేస్ (IN-SPACe) స్థాపన మరియు 2023లో 'ఇండియన్ స్పేస్ పాలసీ' రూపకల్పన మైలురాళ్లుగా నిలిచాయి. జూలై 18, 2026న జరిగిన విక్రమ్-1 ఆర్బిటల్ రాకెట్ విజయం ఈ విధానాల కార్యాచరణ విజయానికి ప్రత్యక్ష నిదర్శనం.
చారిత్రకంగా, ఇస్రో పరిశోధన, అభివృద్ధి మరియు ప్రయోగాలు అన్నింటినీ ఒక్కటే నిర్వహించడం వల్ల వాణిజ్యపరమైన డిమాండ్ను పూర్తిగా అందుకోలేకపోయింది. ఈ లోపాన్ని సరిదిద్దడానికి IN-SPACe ఒక స్వతంత్ర సింగిల్-విండో ఏజెన్సీగా ఏర్పడి, ప్రైవేట్ కంపెనీలకు ఇస్రో మౌలిక సదుపాయాలను వాడుకునే వెసులుబాటును, అనుమతులను సులభతరం చేసింది.
ఇండియన్ స్పేస్ పాలసీ 2023 ప్రైవేట్ రంగానికి స్పష్టమైన మార్గదర్శకాలను అందించింది:
1. ప్రైవేట్ కంపెనీలు సొంతంగా రాకెట్లు, ఉపగ్రహాలను నిర్మించి ప్రయోగించవచ్చు.
2. ఎఫ్డిఐ నిబంధనల సవరణ ద్వారా లాంచ్ వెహికల్స్లో 49% వరకు మరియు శాటిలైట్ సెక్టార్లో 74% వరకు ఆటోమేటిక్ FDI కి అనుమతి ఇచ్చారు.
అయినప్పటికీ, స్పేస్ వ్యర్థాల (Space Debris) నిర్వహణ, భద్రతా నియమాలు, మరియు సాంకేతిక పరిజ్ఞాన బదిలీపై స్పష్టమైన చట్టబద్ధమైన శాసనం (Space Act) త్వరితగతిన రూపకల్పన చేయాల్సిన అవసరం ఉంది. నిలకడైన పాలసీ విధానాలు భారత్ను ప్రపంచ ప్రైవేట్ స్పేస్ రంగానికి ప్రధాన కేంద్రంగా నిలబెడతాయి.