2026 జులై 17న హర్యానాలోని జీంద్ రైల్వే స్టేషన్ నుండి భారతదేశపు మొట్టమొదటి హైడ్రోజన్ ఆధారిత రైలును (Hydrogen-powered train) ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ అధికారికంగా ప్రారంభించారు. ఈ రైలు జీంద్ మరియు సోనెపట్ మధ్య 89 కిలోమీటర్ల మార్గంలో రాకపోకలు సాగిస్తుంది. 'మేక్ ఇన్ ఇండియా', 'ఆత్మనిర్భర్ భారత్' చొరవలో భాగంగా పూర్తి స్వదేశీ సాంకేతికతతో రూపకల్పన చేసిన ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా గ్రీన్ ట్రాన్స్పోర్ట్ రంగంలో భారత్ ఒక చారిత్రక మైలురాయిని చేరుకుంది. శూన్య ఉద్గారాలు (Zero Emissions) కలిగిన ఈ సాంకేతికత, భారత రైల్వేను 2030 నాటికి 'నెట్ జీరో కార్బన్ ఎమిటర్'గా మార్చే లక్ష్యానికి ఎంతగానో దోహదపడుతుంది.
భారతదేశపు మొట్టమొదటి హైడ్రోజన్ ఇంధన ఆధారిత ప్రయాణీకుల రైలును ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ ఫ్లాగ్ ఆఫ్ చేశారు. ఈ చారిత్రాత్మక కార్యక్రమం హర్యానాలోని జీంద్ రైల్వే స్టేషన్ వద్ద జరిగింది. పర్యావరణ హిత ఇంధన సాంకేతికతతో నడిచే ఈ రైలు, సాంప్రదాయ డీజిల్ రైళ్ల వల్ల కలిగే వాయు కాలుష్యాన్ని పూర్తిగా నివారిస్తుంది. దీని ప్రారంభంతో పాటు, హర్యానా ప్రాంత అభివృద్ధికి సంబంధించి దాదాపు రూ. 14,700 కోట్ల విలువైన పలు ప్రాజెక్టులకు ప్రధాని శంకుస్థాపనలు, ప్రారంభోత్సవాలు చేశారు.
ఈ కార్యక్రమం 2026 జులై 17 శుక్రవారం నాడు హర్యానాలోని జీంద్ జిల్లా కేంద్రంలో నిర్వహించబడింది. ఈ రైలు జీంద్ జంక్షన్, గోహానా జంక్షన్ గుండా సోనెపట్ వరకు రవాణా సేవలు అందిస్తుంది. ఢిల్లీ నేషనల్ క్యాపిటల్ రీజియన్ (NCR) సమీపంలో ఉన్న ఈ మార్గంలో కాలుష్య రహిత ప్రజా రవాణాను ప్రోత్సహించడం వల్ల పర్యావరణ సమతుల్యత మెరుగుపడుతుంది.
ఈ రైలు హైడ్రోజన్ ఫ్యూయల్ సెల్ (Hydrogen Fuel Cell) ప్రాతిపదికన పనిచేస్తుంది.
1. వాటర్ ఎలక్ట్రోలైసిస్: సమీపంలోని ఎలక్ట్రోలైజర్ ప్లాంట్ ద్వారా నీటిని విశ్లేషించి హైడ్రోజన్ వాయువును ఉత్పత్తి చేస్తారు.
2. హైడ్రోజన్ నిల్వ: ఉత్పత్తి చేసిన హైడ్రోజన్ వాయువును అధిక ఒత్తిడి కలిగిన ప్రత్యేక ట్యాంకులలో రైలుపై భద్రపరుస్తారు.
3. విద్యుత్ ఉత్పత్తి: ఫ్యూయల్ సెల్ స్టాక్లో హైడ్రోజన్ మరియు వాతావరణంలోని ఆక్సిజన్ కలిసినప్పుడు రసాయన చర్య ద్వారా విద్యుత్ ఉత్పత్తి అవుతుంది.
4. మోటార్ డ్రైవింగ్: ఉత్పత్తయిన విద్యుత్ ఎలక్ట్రిక్ ట్రాక్షన్ మోటార్లను నడుపుతుంది, ఉద్గారంగా కేవలం నీటి ఆవిరి (Water Vapour) మరియు వేడి మాత్రమే బయటకు వస్తాయి.
📌 [BACKGROUND — verify independently]
📌 [BACKGROUND — verify independently]
ప్రపంచవ్యాప్తంగా జర్మనీ, చైనా, అమెరికా మరియు జపాన్ దేశాలు మాత్రమే ప్రస్తుతం హైడ్రోజన్ రైళ్లను ఉపయోగిస్తున్నాయి. ఇతర దేశాల్లో 2 నుండి 4 కోచ్ల చిన్న రైళ్లు నడుస్తుండగా, భారత్ ఒకేసారి 10 కోచ్లు మరియు 3,200 HP సామర్థ్యం కలిగిన అత్యంత భారీ హైడ్రోజన్ రైలును విజయవంతంగా పట్టాలెక్కించింది.
Core Concept: గ్రీన్ హైడ్రోజన్ & ఫ్యూయల్ సెల్ సాంకేతికత (Green Hydrogen & Fuel Cell Technology)
Q1. భారతదేశపు మొట్టమొదటి హైడ్రోజన్ రైలు ఏ రైల్వే సెక్షన్ పరిధిలో ప్రారంభించబడింది? [Easy]
A) అహ్మదాబాద్ - వడోదర
B) జీంద్ - సోనెపట్
C) ముంబై - పుణే
D) ఢిల్లీ - ఆగ్రా
Answer: B
Explanation: భారతదేశంలో మొదటి హైడ్రోజన్ ప్రయాణీకుల రైలును హర్యానాలోని జీంద్ - సోనెపట్ మధ్య 89 కిలోమీటర్ల మార్గంలో ప్రారంభించారు.
Q2. జీంద్లో ప్రారంభించిన హైడ్రోజన్ రైలులో మొత్తం ఎన్ని కోచ్లు ఉన్నాయి? [Easy]
A) 4 కోచ్లు
B) 6 కోచ్లు
C) 8 కోచ్లు
D) 10 కోచ్లు
Answer: D
Explanation: ఈ రైలు 2 డ్రైవింగ్ పవర్ కార్లు మరియు 8 ట్రైలర్ కోచ్లతో కలిపి మొత్తం 10 కోచ్లను కలిగి ఉంది.
Q3. హైడ్రోజన్ ఫ్యూయల్ సెల్ ద్వారా నడిచే రైలులో విద్యుత్ ఉత్పత్తి ప్రక్రియ ముగిసాక బయటకు వచ్చే ఏకైక ఉద్గారం ఏది? [Moderate]
A) కార్బన్ డయాక్సైడ్ మరియు నైట్రస్ ఆక్సైడ్
B) కార్బన్ మోనాక్సైడ్
C) నీటి ఆవిరి మరియు వేడి
D) మసి మరియు సల్ఫర్ డయాక్సైడ్
Answer: C
Explanation: హైడ్రోజన్ ఫ్యూయల్ సెల్లో ఆక్సిజన్, హైడ్రోజన్లు చర్య జరిపి విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేసినప్పుడు బై-ప్రొడక్ట్గా కేవలం నీటి ఆవిరి (Water Vapour) మరియు వేడి మాత్రమే వస్తాయి.
Q4. రైలు ఆపరేషన్లకు సంబంధించి హైడ్రోజన్ ఇంధన ప్లాంట్కు సంబంధించి భద్రతా అనుమతి (Safety Approval) మంజూరు చేసిన సంస్థ ఏది? [Moderate]
A) ISRO
B) PESO (Petroleum and Explosives Safety Organisation)
C) DRDO
D) NITI Aayog
Answer: B
Explanation: జీంద్లోని ఇంటెగ్రేటెడ్ హైడ్రోజన్ ఇంధన స్థావరంలో నిల్వ మరియు రీఫ్యూయలింగ్కు PESO సంస్థ భద్రతా అనుమతులను అందించింది.
Q5. భారత రైల్వే వ్యవస్థ ఏ సంవత్సరం నాటికి "నెట్ జీరో కార్బన్ ఎమిటర్" (Net Zero Carbon Emitter) గా మారాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది? [Moderate]
A) 2028
B) 2030
C) 2040
D) 2047
Answer: B
Explanation: భారత రైల్వేస్ తన మొత్తం శక్తులను గ్రీన్ ఎనర్జీ వైపు మళ్లించి 2030 నాటికి సంపూర్ణ నెట్ జీరో ఉద్గారాల స్థాయికి చేరుకోవాలని లక్ష్యంగా నిర్దేశించుకుంది.
Q6. హైడ్రోజన్ ఇంధన రైలు భద్రతా మూల్యాంకనం (Safety Assessment) కోసం అంతర్జాతీయంగా భాగస్వామ్యం వహించిన TUV SUD ఏ దేశానికి చెందిన సంస్థ? [Tricky]
A) జపాన్
B) జర్మనీ
C) ఫ్రాన్స్
D) స్విట్జర్లాండ్
Answer: B
Explanation: రైలు సమగ్ర భద్రత మరియు సాంకేతికత పరిశీలనకు జర్మనీకి చెందిన ప్రసిద్ధ థర్డ్-పార్టీ అసెస్మెంట్ సంస్థ TUV SUD వ్యవహరించింది.
Q7. హైడ్రోజన్ ఆధారిత రైళ్ల ఆపరేషన్కు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలలో సరికానిది ఏది? [Tricky]
A) ఈ రైలుకు ఓవర్ హెడ్ ఎలక్ట్రిక్ వైర్లతో (OHE) ప్రత్యక్ష అనుసంధానం అవసరం లేదు.
B) జర్మనీ, చైనా, అమెరికాల తర్వాత ఈ సాంకేతికతను అమలు చేసిన దేశాలలో భారత్ కూడా చేరింది.
C) జీంద్ రైలు గరిష్టంగా గంటకు 180 కిలోమీటర్ల వేగంతో ప్రయాణించగలదు.
D) సాంకేతిక రూపకల్పన ప్రక్రియను భారత రైల్వేస్ ఆధ్వర్యంలోని RDSO చేపట్టింది.
Answer: C
Explanation: ఈ రైలు డిజైన్ వేగం 110 kmph కాగా, జీంద్-సోనెపట్ మార్గంలో ఇది గరిష్టంగా 75 kmph కార్యాచరణ వేగంతో ప్రయాణిస్తుంది (180 kmph కాదు).
Q8. కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన 'నేషనల్ గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మిషన్' ప్రధాన ఉద్దేశం ఏమిటి? [Tricky]
A) బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ కేంద్రాల సంఖ్యను రెట్టింపు చేయడం
B) భారత్ను గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఉత్పత్తి, వినియోగం మరియు ఎగుమతులకు గ్లోబల్ హబ్గా మార్చడం
C) అన్ని డీజిల్ వాహనాలపై తక్షణ నిషేధం విధించడం
D) సముద్రపు నీటిని మాత్రమే తాగునీరుగా మార్చడం
Answer: B
Explanation: నేషనల్ గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మిషన్ లక్ష్యం భారత్ను గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఉత్పత్తి, సాంకేతికత మరియు ఎగుమతులలో ప్రపంచ కేంద్రంగా తీర్చిదిద్దడం.
PYQ 1:
భారతదేశపు తొలి హైడ్రోజన్ ప్యాసింజర్ రైలుకు సంబంధించి కిందివాటిలో సరైనది ఏది?
A) ఇది ముంబై మరియు అహ్మదాబాద్ మధ్య నడుస్తుంది.
B) ఇది 10 కోచ్లతో రూపొందించబడిన ఫ్యూయల్ సెల్ ఆధారిత రైలు.
C) దీని నుండి నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్ వాయువు ఉద్గారమవుతుంది.
D) దీనిని విదేశాల నుండి పూర్తిగా దిగుమతి చేసుకున్నారు.
Answer: B
Explanation: జీంద్లో ప్రారంభమైన ఈ రైలు స్వదేశీ పరిజ్ఞానంతో 10 కోచ్లతో ఫ్యూయల్ సెల్ ఆధారంగా నిర్మితమైంది.
PYQ 2:
హైడ్రోజన్ ఇంధన సాంకేతికత మరియు దాని అనువర్తనాలపై క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఉత్పత్తిలో నీటి ఎలక్ట్రోలైసిస్ కోసం పునరుత్పాదక ఇంధనాన్ని ఉపయోగిస్తారు.
2. ఫ్యూయల్ సెల్ ఆధారిత రైళ్లు విద్యుత్ శక్తిని నేరుగా యాంత్రిక శక్తిగా మరియు నీటిని ఉప-ఉత్పత్తిగా మారుస్తాయి.
3. నేషనల్ గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మిషన్ను కేంద్ర నూతన మరియు పునరుత్పాదక ఇంధన మంత్రిత్వ శాఖ పర్యవేక్షిస్తుంది.
పైన పేర్కొన్న ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 1 మరియు 2 మాత్రమే
C) 2 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: D
Explanation: మూడు ప్రకటనలు గ్రీన్ హైడ్రోజన్ సాంకేతికత మరియు జాతీయ మిషన్ నిబంధనల ప్రకారం పూర్తిగా సత్యమైనవి.
PYQ 3:
జతపరచండి (Match the Following):
| జాబితా I (సంస్థ / అంశం) | జాబితా II (పాత్ర / ప్రాముఖ్యత) | | --- | --- | | A. RDSO | 1. భద్రతా తనిఖీ మరియు సర్టిఫికేషన్ | | B. PESO | 2. హైడ్రోజన్ రైలు సాంకేతిక ప్రమాణాల రూపకల్పన | | C. TUV SUD | 3. గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఎగుమతుల లక్ష్యం | | D. Green Hydrogen Mission | 4. హైడ్రోజన్ నిల్వ ప్లాంట్ భద్రతా ఆమోదం |
సరియైన కోడ్ను ఎంచుకోండి:
A) A-2, B-4, C-1, D-3
B) A-4, B-2, C-1, D-3
C) A-2, B-1, C-4, D-3
D) A-3, B-4, C-1, D-2
Answer: A
Explanation: RDSO రైలు ప్రమాణాలను రూపొందించగా, PESO నిల్వ ప్లాంట్ను ఆమోదించింది, TUV SUD భద్రతను ధృవీకరించగా, గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మిషన్ జాతీయ లక్ష్యాలను నిర్దేశిస్తుంది.
Question 1 (150 words): భారత రైల్వే వ్యవస్థలో గ్రీన్ హైడ్రోజన్ సాంకేతికతను ప్రవేశపెట్టడం వల్ల కలిగే పర్యావరణ మరియు ఆర్థిక ప్రయోజనాలను విశ్లేషించండి.
భారత రైల్వేలు హర్యానాలోని జీంద్-సోనెపట్ మార్గంలో దేశపు తొలి హైడ్రోజన్ రైలును ప్రారంభించడం ద్వారా రవాణా రంగంలో హరిత విప్లవానికి నాంది పలికాయి. ఈ సాంకేతికత పర్యావరణపరంగా మరియు ఆర్థికంగా భారత్కు బహుముఖ ప్రయోజనాలను చేకూరుస్తుంది.
పర్యావరణ కోణంలో, సాంప్రదాయ డీజిల్ ఇంజిన్ల స్థానంలో నడిచే ఈ ఫ్యూయల్ సెల్ రైళ్లు కార్బన్ డయాక్సైడ్, సల్ఫర్ ఉద్గారాలను పూర్తిగా అరికడతాయి. వీటి నుండి వెలువడే ఏకైక ఉద్గారం నీటి ఆవిరి మాత్రమే. ఇది 2030 నాటికి భారత రైల్వేస్ నెట్ జీరో కార్బన్ ఎమిటర్గా మారాలనే లక్ష్య సాధనకు ప్రధాన ప్రేరణగా నిలుస్తుంది.
ఆర్థిక కోణంలో, విదేశీ ముడి చమురు దిగుమతులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించి, విదేశీ మారక ద్రవ్యాన్ని ఆదా చేస్తుంది. అంతేకాకుండా, స్వదేశీ సాంకేతికత (Make in India) ద్వారా రైల్వే తయారీ రంగం బలోపేతమై కొత్త ఉపాధి అవకాశాలు లభిస్తాయి. తుదిగా, గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఆధారిత రవాణా భారత్ను సుస్థిర అభివృద్ధి దిశగా నడిపించేందుకు ఒక బలమైన మార్గం.
Question 2 (250 words): 'నేషనల్ గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మిషన్' కాన్సెప్ట్ వెలుగులో భారత్లో గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మౌలిక వసతుల కల్పనలో ఎదురవుతున్న సవాళ్లను మరియు భవిష్యత్ కార్యాచరణను వివరించండి.
భారతదేశం పారిస్ ఒప్పంద లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా 2070 నాటికి నెట్ జీరో ఉద్గారాలను సాధించడానికి 'నేషనల్ గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మిషన్' (2023) ను ప్రవేశపెట్టింది. ఇటీవల జీంద్లో ప్రారంభించిన హైడ్రోజన్ ప్రయాణీకుల రైలు ఈ మిషన్ యొక్క ఆచరణాత్మక పురోగతికి అద్దం పడుతోంది. అయితే, దేశవ్యాప్తంగా ఈ సాంకేతికతను విస్తరించడంలో కొన్ని కీలక సవాళ్లు ఉన్నాయి.
మొదటిగా, గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఉత్పత్తి వ్యయం చాలా ఎక్కువగా ఉండటం ప్రధాన సవాలు. విద్యుత్ విశ్లేషణ (Electrolysis) కు అవసరమయ్యే ఎలక్ట్రోలైజర్ల వ్యయం మరియు పునరుత్పాదక విద్యుత్ లభ్యత రవాణా రంగంలో ప్రారంభ వ్యయాన్ని పెంచుతాయి. రెండవది, హైడ్రోజన్ అత్యంత మండే స్వభావం కలిగిన వాయువు కావడం వల్ల దాని రవాణా, నిల్వ మరియు ఫ్యూయలింగ్ స్టేషన్ల నిర్మాణంలో అత్యున్నత భద్రతా ప్రమాణాలు పాటించాల్సి ఉంటుంది. మూడవది, దేశవ్యాప్తంగా గ్రిడ్ సరఫరా మరియు రీఫ్యూయలింగ్ ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్ కొరత ఉండటం.
ఈ సవాళ్లను అధిగమించడానికి భవిష్యత్ కార్యాచరణ స్పష్టంగా ఉండాలి. ప్రభుత్వం ఎలక్ట్రోలైజర్ తయారీదారులకు ప్రొడక్షన్ లింక్డ్ ఇన్సెంటివ్ (PLI) పథకాలను విస్తరించాలి. రైల్వే శాఖ జీంద్లో ఏర్పాటు చేసిన 3,000 కేజీల ప్రమాణీకరించిన ఇంధన ప్లాంట్ నమూనాను దేశంలోని ఇతర ప్రధాన నోడ్లలో కూడా పునరావృతం చేయాలి. అంతర్జాతీయ సంస్థలైన TUV SUD వంటి వాటి సహాయంతో భద్రతా ప్రమాణాలను నిరంతరం పర్యవేక్షించాలి. పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి (R&D) పై పెట్టుబడులు పెంచడం ద్వారా గ్రీన్ హైడ్రోజన్ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థను భారత్ త్వరితగతిన సాకారం చేసుకోగలదు.