కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ 2026 జూలై 20న 'స్మైల్' (SMILE) భిక్షాటన పథకం (Beggary Scheme) పురోగతిపై కీలక వివరాలను వెల్లడించింది. 'భిక్షా వృత్తి ముక్త్ భారత్' (భిక్షాటన రహిత భారతదేశం) లక్ష్యంతో అమలులో ఉన్న ఈ పథకం, ప్రస్తుతం దేశవ్యాప్తంగా 216 నగరాల్లో అమలవుతోంది. 2030-31 ఆర్థిక సంవత్సరం నాటికి దీనిని 295 నగరాలకు విస్తరించాలని మరియు మొత్తం 35,000 మందికి పునరావాసం కల్పించాలని ప్రభుత్వం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఇప్పటి వరకు 10,200 మందికి పైగా యాచకులకు విజయవంతంగా పునరావాసం కల్పించినట్లు అధికారిక గణాంకాలు పేర్కొంటున్నాయి.
కేంద్ర సామాజిక న్యాయం, సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ జూలై 20, 2026న స్మైల్ భిక్షాటన పథకానికి సంబంధించిన నూతన లక్ష్యాలను ప్రకటించింది. ప్రస్తుతం 216 నగరాల్లో నడుస్తున్న ఈ కార్యక్రమాన్ని రాబోయే ఐదేళ్లలో, అనగా 2030-31 ఆర్థిక సంవత్సరం నాటికి 295 నగరాలకు విస్తరించనున్నట్లు తెలిపింది. దీని ద్వారా భిక్షాటనలో ఉన్న 35,000 మందిని గుర్తించి, వారికి విద్య, నైపుణ్యాభివృద్ధి మరియు ఉపాధి అవకాశాలు కల్పించనున్నారు.
జూలై 20, 2026న న్యూఢిల్లీ కేంద్రంగా ఈ అధికారిక ప్రకటన విడుదలైంది. భౌగోళికంగా ఈ పథకం యావత్ భారతదేశానికి వర్తిస్తుంది. ముఖ్యంగా దేశంలోని మహానగరాలు, చారిత్రక నగరాలు, మతపరమైన పుణ్యక్షేత్రాలు మరియు ప్రధాన పర్యాటక కేంద్రాలపై ఈ పథకం ప్రత్యేక దృష్టి సారిస్తుంది.
భిక్షాటన అనేది సామాజిక రుగ్మత మాత్రమే కాకుండా తీవ్రమైన మానవ హక్కుల సమస్య. 'స్మైల్' పథకం దీనిని నేరంగా కాకుండా, సానుభూతితో కూడిన సామాజిక సమస్యగా పరిగణించి పరిష్కరిస్తోంది. ఆర్థికంగా, నైపుణ్యం లేని యాచకులను ఉత్పాదక మానవ వనరులుగా మార్చడం దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు మేలు చేస్తుంది. పరీక్షల కోణంలో ఇది UPSC GS పేపర్ 2 (సోషల్ జస్టిస్, బలహీన వర్గాల సంక్షేమం) కు అత్యంత కీలకం.
భిక్షాటనను నివారించడానికి భారతదేశంలో బ్రిటిష్ కాలం నుండే చట్టాలు ఉన్నాయి. 1959లో రూపొందించబడిన 'బాంబే ప్రివెన్షన్ ఆఫ్ బెగ్గింగ్ యాక్ట్' దేశంలో భిక్షాటనను నేరంగా పరిగణించిన ప్రధాన చట్టం. చాలా రాష్ట్రాలు దీనినే అనుసరించాయి. అయితే, ఇటీవల ఢిల్లీ హైకోర్టు వంటి న్యాయస్థానాలు భిక్షాటనను నేరంగా పరిగణించడం రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు) కు విరుద్ధమని తీర్పునిచ్చాయి. ఈ నేపథ్యంలో ప్రభుత్వం శిక్షాత్మక విధానాల నుండి సంక్షేమ ఆధారిత విధానాలకు (SMILE వంటివి) మళ్లింది.
అభివృద్ధి చెందిన దేశాలైన యూరప్, అమెరికాల్లో సామాజిక భద్రతా వ్యవస్థలు (సోషల్ సెక్యూరిటీ నెట్స్) బలంగా ఉండటం వల్ల నిరాశ్రయులకు ప్రభుత్వమే నేరుగా భృతి లేదా ఉపాధి అందిస్తుంది. భారతదేశంలో జనాభా ఎక్కువగా ఉండటం, పేదరికం, వలసల కారణంగా రోడ్లపై యాచకుల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉంది. అయితే 'స్మైల్' పథకం పాశ్చాత్య దేశాల సంక్షేమ నమూనాను పోలి ఉంటుంది.
2030-31 నాటికి 295 నగరాల్లో 35,000 మందికి పునరావాసం కల్పించడం ద్వారా, ప్రధాన పర్యాటక ప్రదేశాలలో భిక్షాటన పూర్తిగా కనుమరుగయ్యే అవకాశం ఉంది. ఇది పర్యాటకులకు అనుకూలమైన వాతావరణాన్ని సృష్టించడమే కాకుండా, పిల్లల అక్రమ రవాణా ముఠాలకు చెక్ పెడుతుంది. నైపుణ్యాభివృద్ధి వల్ల పేదరిక చక్రం బద్దలవుతుంది.
Core Concept: స్మైల్ (SMILE) పథకం మరియు యాచకుల సంక్షేమం
Q1. కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ ప్రకటించిన 'స్మైల్' (SMILE) పథకం యొక్క ప్రధాన లక్షిత వర్గం ఎవరు? [Easy]
A) వృద్ధులు మరియు వితంతువులు
B) ట్రాన్స్జెండర్ వ్యక్తులు మరియు యాచకులు
C) వికలాంగులు (దివ్యాంగులు)
D) అనాథ పిల్లలు మాత్రమే
Answer: B
Explanation: స్మైల్ (SMILE) పథకం ముఖ్యంగా ట్రాన్స్జెండర్ వ్యక్తులు మరియు భిక్షాటన చేస్తున్న వ్యక్తుల సమగ్ర పునరావాసం కోసం రూపొందించబడింది.
Q2. 'భిక్షా వృత్తి ముక్త్ భారత్' లక్ష్యంలో భాగంగా, ఏ ఆర్థిక సంవత్సరం నాటికి స్మైల్ భిక్షాటన పథకాన్ని 295 నగరాలకు విస్తరించాలని ప్రభుత్వం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది? [Easy]
A) 2027-28
B) 2028-29
C) 2030-31
D) 2032-33
Answer: C
Explanation: 2030-31 ఆర్థిక సంవత్సరం నాటికి ఈ పథకాన్ని 216 నగరాల నుండి 295 నగరాలకు విస్తరించాలని ప్రభుత్వం నిర్దేశించుకుంది.
Q3. 'స్మైల్-బెగ్గరీ నేషనల్ పోర్టల్' యొక్క ప్రాథమిక ఉద్దేశ్యం ఏమిటి? [Moderate]
A) యాచకులకు నేరుగా నగదు బదిలీ చేయడం
B) దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న ఆశ్రయ గృహాలు, పునరావాస కేంద్రాల డిజిటల్ పర్యవేక్షణ మరియు రిజిస్ట్రేషన్
C) విదేశీ నిధులను సేకరించడానికి క్రౌడ్ ఫండింగ్ ప్లాట్ఫారమ్
D) పౌరులు యాచకులపై ఆన్లైన్లో పోలీసు ఫిర్యాదులు చేయడం కోసం
Answer: B
Explanation: ఈ నేషనల్ పోర్టల్ పునరావాస కేంద్రాలు, లబ్ధిదారుల నమోదు, పర్యవేక్షణ మరియు పారదర్శకత కోసం ఉపయోగపడుతుంది.
Q4. స్మైల్ (SMILE) పథకంలో "E" అనే అక్షరం దేనిని సూచిస్తుంది? [Moderate]
A) Employment
B) Empowerment
C) Enterprise
D) Education
Answer: C
Explanation: SMILE అనగా "Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise". కాబట్టి "E" అంటే Enterprise.
Q5. భిక్షాటన నివారణలో భాగంగా ప్రభుత్వం "ఏకీకృత విధానం" (Convergence-based approach) ను అనుసరిస్తోంది. దీనిలో కింది ఏ దశ భాగం కాదు? [Moderate]
A) గుర్తింపు (Identification) మరియు రక్షణ
B) యాచకులను నేరస్థులుగా పరిగణించి జైలు శిక్ష విధించడం
C) విద్య మరియు నైపుణ్యాభివృద్ధి
D) సమాజంలో తిరిగి గౌరవంగా కలపడం (Reintegration)
Answer: B
Explanation: ఈ పథకం పునరావాసం మరియు సంక్షేమం ఆధారితమైనది, నేరంగా పరిగణించి జైలు శిక్ష విధించే శిక్షాత్మక విధానం కాదు.
Q6. ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచిన స్మైల్ భిక్షాటన పథకం నిధుల పరంగా ఏ కేటగిరీకి చెందుతుంది? [Tricky]
A) కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం (Centrally Sponsored Scheme - 60:40 నిష్పత్తి)
B) పూర్తిగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పథకం
C) కేంద్ర రంగ పథకం (Central Sector Scheme - 100% కేంద్ర నిధులు)
D) ప్రపంచ బ్యాంక్ ద్వారా నిధులు పొందే ప్రాజెక్టు
Answer: C
Explanation: స్మైల్ అనేది కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ 100% నిధులు సమకూర్చే సెంట్రల్ సెక్టార్ స్కీమ్.
Q7. భారతదేశంలో భిక్షాటనను నివారించడానికి ఉద్దేశించిన పురాతన మరియు అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన రాష్ట్ర చట్టం ఏది? (దీనిని ఇటీవల న్యాయస్థానాలు సమీక్షించాయి) [Tricky]
A) మద్రాస్ ప్రివెన్షన్ ఆఫ్ బెగ్గింగ్ యాక్ట్, 1945
B) బాంబే ప్రివెన్షన్ ఆఫ్ బెగ్గింగ్ యాక్ట్, 1959
C) బెంగాల్ బెగ్గరీ అబాలిషన్ యాక్ట్, 1961
D) ఢిల్లీ యాంటీ-బెగ్గింగ్ చట్టం, 1970
Answer: B
Explanation: 'బాంబే ప్రివెన్షన్ ఆఫ్ బెగ్గింగ్ యాక్ట్, 1959' అనేది దేశంలో భిక్షాటనను కట్టడి చేయడానికి ఎక్కువ రాష్ట్రాలు అనుసరించిన ప్రధాన చట్టం. దీనిని ఢిల్లీ హైకోర్టు రాజ్యాంగ విరుద్ధమని కొట్టివేసింది.
Q8. జూలై 2026 నాటి ప్రభుత్వ ప్రకటన ప్రకారం, రాబోయే ఐదేళ్లలో స్మైల్ భిక్షాటన పథకం కింద ఎంత మంది యాచకులకు పునరావాసం కల్పించాలని నిర్దేశించారు? [Tricky]
A) 10,200 మంది
B) 25,000 మంది
C) 35,000 మంది
D) 50,000 మంది
Answer: C
Explanation: 2030-31 నాటికి మొత్తం 35,000 మందికి పునరావాసం కల్పించాలని లక్ష్యం పెట్టుకోగా, ఇప్పటి వరకు 10,200 మందికి పునరావాసం అందించారు.
PYQ 1:
SMILE పథకానికి సంబంధించి నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ ఏది?
A) మహిళా మరియు శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ
B) కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ
C) కేంద్ర హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
D) నైపుణ్యాభివృద్ధి మరియు వ్యవస్థాపకత మంత్రిత్వ శాఖ
Answer: B
Explanation: మార్జినలైజ్డ్ వర్గాల (యాచకులు, ట్రాన్స్జెండర్లు) సంక్షేమం కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోకి వస్తుంది.
PYQ 2:
స్మైల్ (SMILE) పథకం గురించి ఈ క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
పై ప్రకటనలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 2 మరియు 3 మాత్రమే
C) 1 మరియు 3 మాత్రమే
D) పైవన్నీ
Answer: B
Explanation: ప్రకటన 1 తప్పు, ఎందుకంటే ఇది కేవలం మహిళలు, పిల్లలకే కాకుండా యాచకులందరికీ మరియు ట్రాన్స్జెండర్లకు ఉద్దేశించిన అంబ్రెల్లా స్కీమ్. ప్రకటనలు 2 మరియు 3 ఖచ్చితమైనవి.
PYQ 3:
నిశ్చితం (A): యాచకుల సమస్యను పరిష్కరించడంలో ప్రభుత్వం శిక్షాత్మక (Punitive) చట్టాల నుండి సంక్షేమ (Welfare) పథకాల వైపు మళ్లింది. కారణం (R): భిక్షాటనను నేరంగా పరిగణించడం అనేది రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు) ను ఉల్లంఘించడమే అని ఉన్నత న్యాయస్థానాలు తీర్పునిచ్చాయి.
A) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, మరియు (A) కి (R) సరైన వివరణ.
B) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, కానీ (A) కి (R) సరైన వివరణ కాదు.
C) (A) సరైనది, కానీ (R) తప్పు.
D) (A) తప్పు, కానీ (R) సరైనది.
Answer: A
Explanation: రెండు ప్రకటనలు సరైనవే. ఢిల్లీ హైకోర్టు తీర్పుల కారణంగా భిక్షాటనను కేవలం నేరంగా చూడకుండా, ఉపాధి మరియు పునరావాసం (SMILE వంటి పథకాలు) ద్వారా పరిష్కరించాల్సిన సామాజిక సమస్యగా ప్రభుత్వం గుర్తించింది.
Question 1 (150 words): 'భిక్షా వృత్తి ముక్త్ భారత్' లక్ష్యాన్ని సాధించడంలో 'స్మైల్' (SMILE) పథకం పాత్రను విశ్లేషించండి.
భారతదేశంలో భిక్షాటన అనేది పేదరికం, నిరుద్యోగం, మరియు వలసల కారణంగా ఏర్పడిన ఒక సంక్లిష్ట సామాజిక సమస్య. ఈ సమస్యను సమూలంగా నిర్మూలించి 'భిక్షా వృత్తి ముక్త్ భారత్' ను సాధించడంలో 'స్మైల్' (SMILE) పథకం కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది. గతంలో భిక్షాటనను 'బాంబే ప్రివెన్షన్ ఆఫ్ బెగ్గింగ్ యాక్ట్' ద్వారా ఒక నేరంగా మాత్రమే చూసేవారు. కానీ స్మైల్ పథకం దీనిని ఒక మానవ హక్కుల మరియు సంక్షేమ కోణంలో పరిష్కరిస్తోంది. గుర్తింపు, ఆశ్రయం, కౌన్సెలింగ్ మరియు ఉపాధి అనే ఏకీకృత విధానంతో ఇది పనిచేస్తుంది. ఈ పథకం ద్వారా 2030-31 నాటికి 295 నగరాల్లో 35,000 మందికి పునరావాసం కల్పించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకోగా, ఇప్పటికే 10,200 మందికి లబ్ధి చేకూరింది. స్మైల్-బెగ్గరీ నేషనల్ పోర్టల్ ద్వారా రియల్-టైమ్ పర్యవేక్షణ జరుగుతోంది. కేవలం ఆశ్రయం కల్పించడమే కాకుండా, నైపుణ్యాభివృద్ధి ద్వారా వారిని ఉత్పాదక మానవ వనరులుగా మార్చడం ఈ పథకం యొక్క అతిపెద్ద విజయం.
Question 2 (250 words): భారతదేశంలో యాచకుల సమస్యను చట్టపరమైన నేరంగా కాకుండా సామాజిక-ఆర్థిక సమస్యగా ఎందుకు పరిగణించాలి? 'స్మైల్' పథకం ఈ దిశగా ఎలా పని చేస్తుందో వివరించండి.
భారతదేశంలో దశాబ్దాల పాటు భిక్షాటనను 'బాంబే ప్రివెన్షన్ ఆఫ్ బెగ్గింగ్ యాక్ట్, 1959' వంటి చట్టాల ద్వారా నేరంగా పరిగణించారు. యాచకులను అరెస్టు చేసి, శిక్షించడం ద్వారా ఈ సమస్యను అణిచివేయాలని చూశారు. కానీ, ఉన్నత న్యాయస్థానాలు (ఉదాహరణకు ఢిల్లీ హైకోర్టు) ఈ శిక్షాత్మక విధానాన్ని తప్పుబట్టాయి. పేదరికం మరియు జీవనాధారం లేకపోవడం వల్ల చేసే భిక్షాటనను నేరంగా చూడటం రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 (గౌరవంగా జీవించే హక్కు) కు విరుద్ధమని స్పష్టం చేశాయి. అందువల్ల, దీనిని చట్టపరమైన నేరంగా కాకుండా, సామాజిక-ఆర్థిక వైఫల్యంగా పరిగణించి పరిష్కరించాల్సిన అవసరం ఉంది.
ఈ దృక్పథ మార్పుకు సరైన సమాధానమే 'స్మైల్' (SMILE - Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise) పథకం. ఈ కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకం యాచకులను శిక్షించడానికి బదులుగా, వారికి సముచిత పునరావాసం కల్పించడానికి ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది.
స్మైల్ పథకం నాలుగు ప్రధాన దశల్లో పనిచేస్తుంది: ముందుగా యాచకులను గుర్తించి రక్షించడం, వారికి షెల్టర్ హోమ్స్ లో ఆశ్రయం మరియు ఆరోగ్య భద్రత కల్పించడం, కౌన్సెలింగ్ మరియు నైపుణ్య శిక్షణ (Skill Development) ఇవ్వడం, చివరగా వారిని గౌరవప్రదంగా సమాజంలోకి తిరిగి కలపడం (Reintegration). 2030-31 నాటికి ప్రధాన పర్యాటక మరియు చారిత్రక నగరాలు సహా 295 నగరాల్లో 35,000 మంది యాచకులకు పునరావాసం కల్పించాలని ప్రభుత్వం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఇప్పటికే 10,200 మందికి ఉపాధి మార్గాలు చూపించింది. ముగింపుగా, యాచకులకు జైళ్లు కాకుండా ఉపాధి అవకాశాలు కల్పించడం ద్వారానే 'భిక్షా వృత్తి ముక్త్ భారత్' కలను సాకారం చేయగలం.