కేంద్ర మంత్రిమండలి మార్పులు: ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ రాజీనామా, ప్రహ్లాద్ జోషికి విద్యాశాఖ అదనపు బాధ్యతలు

What Happened

భారత రాష్ట్రపతి, ప్రధానమంత్రి సలహాను అనుసరించి, కేంద్ర మంత్రిమండలి నుండి కేంద్ర మంత్రి ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ రాజీనామాను తక్షణమే ఆమోదించారు. ఈ నిర్ణయం రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 75(2) ప్రకారం తీసుకోబడింది. తదుపరి ఆదేశాలు వచ్చే వరకు విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ నిర్వహణ బాధ్యతలను క్యాబినెట్ మంత్రి ప్రహ్లాద్ జోషికి అదనపు పోర్ట్‌ఫోలియోగా అప్పగించారు.

When & Where

ఈ అధికారిక ప్రకటన 2026 జులై 25న న్యూఢిల్లీలోని రాష్ట్రపతి భవన్ ప్రెస్ కమ్యూనికే ద్వారా జారీ చేయబడింది. కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిపాలనా విభాగాల పునర్వ్యవస్థీకరణలో భాగంగా ఈ పరిణామం చోటుచేసుకుంది.

Who Is Involved

• భారత రాష్ట్రపతి: రాజ్యాంగబద్ధంగా మంత్రుల రాజీనామాలను ఆమోదించడం, శాఖలను పునర్కేటాయించడం చేస్తారు.
• భారత ప్రధానమంత్రి: మంత్రిమండలి నాయకుడిగా మంత్రుల తొలగింపు లేదా శాఖల మార్పుపై రాష్ట్రపతికి సలహా ఇస్తారు.
• ధర్మేంద్ర ప్రధాన్: కేంద్ర మంత్రిమండలికి రాజీనామా చేసిన పూర్వ కేంద్ర విద్యాశాఖ మంత్రి.
• ప్రహ్లాద్ జోషి: విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ అదనపు బాధ్యతలు స్వీకరించిన ప్రస్తుత కేంద్ర క్యాబినెట్ మంత్రి.

How It Works

కేంద్ర ప్రభుత్వంలో మంత్రిమండలి రీషఫుల్ లేదా శాఖల మార్పు ప్రక్రియ ఈ క్రింది విధంగా జరుగుతుంది:

1. ప్రధాని నిర్ణయం: పరిపాలనా అవసరాలు లేదా రాజకీయ పరిణామాల ఆధారంగా ప్రధాని ఒక మంత్రి శాఖను మార్చాలని లేదా రాజీనామా తీసుకోవాలని నిర్ణయిస్తారు.
2. అధికారిక సలహా: ప్రధానమంత్రి తన నిర్ణయాన్ని అధికారికంగా రాష్ట్రపతికి సిఫార్సు చేస్తారు.
3. రాష్ట్రపతి ఆమోదం: రాజ్యాంగ నిబంధన ఆర్టికల్ 75 ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఆ సలహాను ఆమోదిస్తూ నోటిఫికేషన్ జారీ చేస్తారు.
4. పోర్ట్‌ఫోలియో పునర్కేటాయింపు: ఖాళీ అయిన శాఖను మరొక మంత్రికి అప్పగిస్తూ నిబంధనల ప్రకారం ప్రెస్ కమ్యూనికే విడుదల చేస్తారు.

Why It Matters

ఈ అంశం పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా భారత రాజ్యాంగ పరిపాలనా వ్యవస్థ (Polity and Governance) రంగానికి అత్యంత ప్రాధాన్యమైనది. ఇది UPSC GS Paper 2 (Executive and Judiciary) మరియు SSC/State PSC పరీక్షలలో ప్రత్యక్షంగా అడిగే అవకాశం ఉంది. ప్రధానంగా ప్రధాని అధికారం, రాష్ట్రపతి రాజ్యాంగ ప్రతిపత్తి మరియు మంత్రుల వ్యక్తిగత/సామూహిక బాధ్యత సూత్రాలను ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది.

Historical Background

📌 [BACKGROUND — verify independently]

• 1950: భారత రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి సంసదీయ తరహా ప్రభుత్వంలో ప్రధానియే "మంత్రిమండలి నిర్మాణానికి శిల్పి"గా ఉన్నారు.
• 1978 (44వ రాజ్యాంగ సవరణ): ఆర్టికల్ 74(1) ప్రకారం రాష్ట్రపతికి మంత్రిమండలి ఇచ్చే సలహాను ఒకసారి పునఃపరిశీలనకు పంపే అధికారం కల్పించారు.
• 2003 (91వ రాజ్యాంగ సవరణ): కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర మంత్రిమండలి పరిమాణాన్ని లోక్‌సభ/శాసనసభ మొత్తం సభ్యులలో 15 శాతానికి మించకుండా పరిమితి విధించారు.

Previous Related Events

📌 [BACKGROUND — verify independently]

• 2021 జులై: కేంద్ర క్యాబినెట్ విస్తరణలో భారీ స్థాయిలో 12 మంది మంత్రులు రాజీనామా చేయడం, కొత్తగా పోర్ట్‌ఫోలియోలు కేటాయించడం జరిగింది.
• 2023 మే: న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ నుండి క్రెన్ రిజిజును మార్చి, అర్జున్ రామ్ మేఘ్‌వాల్‌కి స్వతంత్ర హోదా ఇవ్వడం జరిగింది.
• 2024 జూన్: నూతన కేంద్ర ప్రభుత్వం ఏర్పడిన సందర్భంగా వివిధ శాఖల కేటాయింపు మరియు క్యాబినెట్ ఏర్పాటు జరిగింది.

Static GK Connection

• ఆర్టికల్ 75(2): మంత్రులు రాష్ట్రపతి విశ్వాసం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు (Individual Responsibility).
• ఆర్టికల్ 77: భారత ప్రభుత్వ పరిపాలనా వ్యవహారాల నిర్వహణ మరియు బిజినెస్ రూల్స్ (Allocation of Business Rules).

India & World Comparison

యుకే (UK) వెస్ట్‌మినిస్టర్ నమూనా తరహాలోనే భారతదేశంలో కూడా ప్రధాని సిఫార్సు మేరకే బ్రిటన్ రాచరికం/భారత రాష్ట్రపతి మంత్రులను నియమిస్తారు లేదా తొలగిస్తారు. అయితే బ్రిటన్ లో "ష్యాడో క్యాబినెట్" (Shadow Cabinet) విధానం ఉంటుంది, భారతదేశంలో అటువంటి ప్రతిపక్ష సమాంతర వ్యవస్థ లేదు.

Future Impact

• విద్యా విధానం అనుసరణ: నూతన విద్యా విధానం (NEP 2020) అమలు వేగవంతం కావడంపై నూతన మంత్రి దృష్టి పెట్టే అవకాశం ఉంది.
• పార్లమెంట్ సమావేశాలు: విద్యా మంత్రిత్వ శాఖకు సంబంధించిన ప్రశ్నలు మరియు బిల్లులపై పార్లమెంట్‌లో ప్రహ్లాద్ జోషి సమాధానం ఇవ్వనున్నారు.
• పరిపాలనా స్థిరత్వం: అదనపు బాధ్యతల వల్ల విద్యాశాఖ పరిపాలనలో ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా సజావుగా సాగుతుంది.

---

🔑 Key Points for Revision

• ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ కేంద్ర మంత్రిమండలి నుండి రాజీనామా చేశారు.
• ఈ రాజీనామాను భారత రాష్ట్రపతి తక్షణమే ఆమోదించారు.
• రాజీనామా ఆమోదం భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 75(2) ప్రకారం జరిగింది.
• ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకు మాత్రమే రాష్ట్రపతి ఈ చర్య తీసుకుంటారు.
• ప్రహ్లాద్ జోషికి విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ అదనపు బాధ్యతలు కేటాయించబడ్డాయి.
• ఆర్టికల్ 74(1) ప్రకారం రాష్ట్రపతి మంత్రిమండలి సలహాకు కట్టుబడి ఉంటారు.
• ఆర్టికల్ 75(1) ప్రకారం ప్రధాని సలహాపై మంత్రుల నియామకం జరుగుతుంది.
• ఆర్టికల్ 75(3) ప్రకారం మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సామూహిక బాధ్యత వహిస్తుంది.
• మంత్రులు వ్యక్తిగతంగా రాష్ట్రపతికి (ఆర్టికల్ 75(2)) బాధ్యత వహిస్తారు.
• 91వ రాజ్యాంగ సవరణ 2003 ప్రకారం మంత్రుల సంఖ్య లోక్‌సభ బలాని కంటే 15% మించకూడదు.
• రాజ్యాంగంలో 'క్యాబినెట్' అనే పదాన్ని 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 352 లో చేర్చారు.
• పోర్ట్‌ఫోలియోల కేటాయింపు పూర్తిస్థాయిలో ప్రధానమంత్రి విచక్షణాధికారం పై ఆధారపడి ఉంటుంది.
• బిజినెస్ రూల్స్ 1961 ప్రకారం కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖల పని విభజన జరుగుతుంది.
• ఉప ప్రధాని లేదా క్యాబినెట్ హోదా వంటి మంత్రుల వర్గీకరణ రాజకీయ పరిభాషే తప్ప రాజ్యాంగపరమైన విభజన కాదు.
• పార్లమెంట్ సభ్యుడు కాని వ్యక్తి కూడా మంత్రిగా నియమితులైతే 6 నెలల్లోపు ఏదో ఒక సభకు ఎన్నిక కావాలి.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: కేంద్ర మంత్రిమండలి మరియు ఆర్టికల్ 75 (Union Council of Ministers & Constitutional Framework)

• Definition: ప్రధానమంత్రి నాయకత్వంలో పరిపాలనా సూచనలు మరియు నిర్ణయాలు తీసుకునే రాజ్యాంగబద్ధ సమాఖ్య వ్యవస్థను కేంద్ర మంత్రిమండలి అంటారు.
• Constitutional / Legal Basis: భారత రాజ్యాంగంలోని భాగం V లోని ఆర్టికల్ 74, 75 మరియు 78 మంత్రుల వ్యవస్థ గురించి తెలుపుతాయి.
• Scientific / Economic Principle: సంసదీయ ప్రజాస్వామ్య సూత్రం (Parliamentary Democracy) మరియు కార్యనిర్వాహక బాధ్యత (Executive Accountability).
• How it connects to this event: ప్రస్తుత వార్తలో మంత్రి రాజీనామా ఆమోదం ఆర్టికల్ 75(2) నిబంధన క్రింద జరగడం నేరుగా ఈ రాజ్యాంగ సూత్రానికి అనుసంధానమై ఉంది.
• Origin & History: 1950 లో రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చినప్పటి నుండి వెస్ట్‌మినిస్టర్ తరహా పార్లమెంటరీ విధానాన్ని ఆమోదించారు.
• Key milestone 1: 1978లో 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 352 లో 'క్యాబినెట్' అనే పదాన్ని చేర్చారు.
• Key milestone 2: 2003లో 91వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా మంత్రిమండలి పరిమాణాన్ని 15% కి పరిమితం చేశారు.
• Related Acts / Schemes / Treaties: Government of India (Allocation of Business) Rules, 1961.
• Nodal Ministry / Body: ప్రైమ్ మినిస్టర్స్ ఆఫీస్ (PMO) మరియు క్యాబినెట్ సెక్రటేరియట్.
• India-specific relevance: భారతదేశంలో రాష్ట్రపతి కేవలం రాజ్యాంగ అధిపతి మాత్రమే, వాస్తవ కార్యనిర్వాహక అధికారం ప్రధాని నాయకత్వంలోని మంత్రిమండలిదే.
• Global comparison: యుకే లో వలె బ్రిటీష్ క్రౌన్ పాత్రను భారతదేశంలో రాష్ట్రపతి నిర్వహిస్తారు.
• Data Point: ప్రస్తుతం కేంద్ర మంత్రిమండలిలో గరిష్టంగా 81 మంది మంత్రులు (543 లోక్‌సభ స్థానాల్లో 15%) ఉండవచ్చు.
• Common exam angle: ఆర్టికల్ 75(2) ప్రకారం మంత్రుల వ్యక్తిగత బాధ్యత ఎవరికి ఉంటుంది (రాష్ట్రపతికి) మరియు ఆర్టికల్ 75(3) ప్రకారం సామూహిక బాధ్యత ఎవరికి ఉంటుంది (లోక్‌సభకు).
• Easy memory hook: CoM-75 (Council of Ministers under Article 75: Appointed by President, Responsible to Lok Sabha, Bound by PM's advice).

---

❓ Practice MCQs

Q1. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ ప్రకారం మంత్రులు రాష్ట్రపతి విశ్వాసం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు? [Easy]

A) ఆర్టికల్ 74(1)

B) ఆర్టికల్ 75(2)

C) ఆర్టికల్ 75(3)

D) ఆర్టికల్ 78

Answer: B

Explanation: ఆర్టికల్ 75(2) ప్రకారం కేంద్ర మంత్రులు రాష్ట్రపతి విశ్వాసం ఉన్నంత కాలం (Pleasure of the President) పదవిలో కొనసాగుతారు.

---

Q2. ఇటీవలి కేంద్ర మంత్రిమండలి మార్పులలో భాగంగా విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ అదనపు బాధ్యతలను ఎవరికి అప్పగించారు? [Easy]

A) అమిత్ షా

B) రాజ్ నాథ్ సింగ్

C) ప్రహ్లాద్ జోషి

D) నితిన్ గడ్కరీ

Answer: C

Explanation: ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకు రాష్ట్రపతి క్యాబినెట్ మంత్రి ప్రహ్లాద్ జోషికి విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ అదనపు బాధ్యతలను కేటాయించారు.

---

Q3. కేంద్ర మంత్రిమండలి పరిమాణాన్ని లోక్‌సభ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో 15 శాతానికి మించకూడదని నిర్దేశించిన రాజ్యాంగ సవరణ ఏది? [Moderate]

A) 42వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం

B) 44వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం

C) 91వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం

D) 86వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం

Answer: C

Explanation: 2003లో చేసిన 91వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా ప్రధానితో సహా మొత్తం మంత్రుల సంఖ్య లోక్‌సభ సభ్యుల సంఖ్యలో 15% మించకూడదని పరిమితి విధించారు.

---

Q4. కేంద్ర మంత్రి రాజీనామాకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలలో ఏది సరైనది? [Moderate]

A) మంత్రి తన రాజీనామా లేఖను నేరుగా లోక్‌సభ స్పీకర్‌కు సమర్పించాలి.

B) ప్రధాని సలహా లేకుండా రాష్ట్రపతి స్వయంగా మంత్రి రాజీనామాను ఆమోదించవచ్చు.

C) ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకు మాత్రమే రాష్ట్రపతి మంత్రి రాజీనామాను ఆమోదిస్తారు.

D) రాజీనామా ఆమోదానికి పార్లమెంట్ ఉభయ సభల ఆమోదం తప్పనిసరి.

Answer: C

Explanation: ఆర్టికల్ 75 ప్రకారం ప్రధానమంత్రి ఇచ్చిన సలహా ఆధారంగా మాత్రమే రాష్ట్రపతి మంత్రుల నియామకం లేదా రాజీనామాలను ఆమోదిస్తారు.

---

Q5. ఒక వ్యక్తి పార్లమెంట్ లోని ఏ సభలోనూ సభ్యుడు కాకుండా కేంద్ర మంత్రిగా నియమితులైతే, గరిష్టంగా ఎంతకాలం పదవిలో కొనసాగవచ్చు? [Moderate]

A) 3 నెలలు

B) 6 నెలలు

C) 1 సంవత్సరం

D) పదవీకాలం ముగిసే వరకు

Answer: B

Explanation: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 75(5) ప్రకారం పార్లమెంట్‌లో సభ్యుడు కాని వ్యక్తి మంత్రిగా నియమితులైతే 6 నెలల లోపు ఏదో ఒక సభకు ఎన్నిక కావాలి, లేదంటే మంత్రి పదవిని కోల్పోతారు.

---

Q6. కేంద్ర మంత్రిమండలి బాధ్యతకు సంబంధించి క్రింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి: [Tricky]

1. మంత్రిమండలి సామూహికంగా పార్లమెంట్ కు బాధ్యత వహిస్తుంది.

2. ప్రతి మంత్రి వ్యక్తిగతంగా రాష్ట్రపతికి బాధ్యత వహిస్తారు.

క్రింది వాటిలో ఏది/ఏవి సరైనవి?

A) 1 మాత్రమే

B) 2 మాత్రమే

C) 1 మరియు 2 రెండూ

D) ఏదీ కాదు

Answer: B

Explanation: ఆర్టికల్ 75(3) ప్రకారం మంత్రిమండలి సామూహికంగా "లోక్‌సభకు" మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుంది (మొత్తం పార్లమెంట్‌కు కాదు), కాబట్టి మొదటి ప్రకటన తప్పు; రెండవ ప్రకటన ఆర్టికల్ 75(2) ప్రకారం సరైనది.

---

Q7. భారత రాజ్యాంగంలో 'క్యాబినెట్' అనే పదం ఏ ఆర్టికల్‌లో ప్రస్తావించబడింది? [Tricky]

A) ఆర్టికల్ 74

B) ఆర్టికల్ 75

C) ఆర్టికల్ 352

D) మూల రాజ్యాంగంలో ఎక్కడా పేర్కొనబడలేదు

Answer: C

Explanation: మూల రాజ్యాంగంలో 'క్యాబినెట్' అనే పదం లేదు; 1978 నాటి 44వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా ఆర్టికల్ 352 లో ఈ పదాన్ని చేర్చారు.

---

Q8. ప్రధాని రాజీనామా చేసినప్పుడు లేదా మరణించినప్పుడు కేంద్ర మంత్రిమండలి పరిస్థితి ఏమిటి? [Tricky]

A) సీనియర్ మంత్రి ఆటోమేటిక్‌గా ప్రధాని అవుతారు.

B) మంత్రిమండలి స్వయంచాలకంగా (రద్దవుతుంది) రద్దవుతుంది.

C) మంత్రులు తమ పదవుల్లో యథావిధిగా కొనసాగుతారు.

D) రాష్ట్రపతి తదుపరి నిర్ణయం తీసుకనే వరకు మంత్రిమండలి పనిచేస్తుంది.

Answer: B

Explanation: ప్రధానమంత్రి మంత్రిమండలికి కేంద్ర బిందువు; ప్రధాని రాజీనామా చేసినా లేదా మరణించినా మొత్తం మంత్రిమండలి స్వయంచాలకంగా రద్దవుతుంది.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

భారత ప్రభుత్వ పరిపాలనా నియమాల (Allocation of Business Rules) ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వ శాఖలను మంత్రులకు కేటాయించే అధికారం ఎవరికి ఉంటుంది?

A) భారత రాష్ట్రపతికి స్వతంత్రంగా

B) లోక్‌సభ స్పీకర్‌కు

C) ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకు భారత రాష్ట్రపతికి

D) క్యాబినెట్ కార్యదర్శికి

Answer: C

Explanation: రాజ్యాంగ నిబంధనలు మరియు అలొకేషన్ ఆఫ్ బిజినెస్ రూల్స్ ప్రకారం ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకు రాష్ట్రపతి శాఖల కేటాయింపు ప్రకటన చేస్తారు.

---

PYQ 2:

కేంద్ర మంత్రిమండలికి సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. కేంద్ర మంత్రులను ప్రధానమంత్రి సిఫార్సుపై రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
2. ఆర్టికల్ 75(2) ప్రకారం మంత్రులు రాష్ట్రపతి విశ్వాసం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు.
3. రాజ్యాంగంలో మంత్రులందరినీ క్యాబినెట్, స్టేట్, డిప్యూటీ మంత్రులుగా స్పష్టంగా వర్గీకరించారు.

పైన పేర్కొన్న ప్రకటనలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 2 మరియు 3 మాత్రమే

C) 1 మరియు 3 మాత్రమే

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: A

Explanation: ప్రకటన 1 మరియు 2 రాజ్యాంగబద్ధంగా సరైనవి. ప్రకటన 3 తప్పు, ఎందుకంటే రాజ్యాంగంలో మంత్రుల వర్గీకరణ (క్యాబినెట్, రాష్ట్రా, డిప్యూటీ) లేదు; ఇది బ్రిటీష్ సంప్రదాయం నుండి వచ్చింది.

---

PYQ 3:

ప్రకటన (A): ఒక మంత్రిపై లోక్‌సభలో విశ్వాసరాహిత్య తీర్మానం నెగ్గితే, మొత్తం మంత్రిమండలి రాజీనామా చేయాల్సి ఉంటుంది.

కారణం (R): ఆర్టికల్ 75(3) ప్రకారం కేంద్ర మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సామూహిక బాధ్యత వహిస్తుంది.

A) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, మరియు (R) అనేది (A) కి సరైన వివరణ.

B) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, కానీ (R) అనేది (A) కి సరైన వివరణ కాదు.

C) (A) సరైనది, కానీ (R) తప్పు.

D) (A) తప్పు, కానీ (R) సరైనది.

Answer: A

Explanation: సామూహిక బాధ్యత సూత్రం ప్రకారం ఒక మంత్రి చేసిన పనికి మొత్తం మంత్రిమండలి బాధ్యత వహిస్తుంది, కాబట్టి ఓటమి ఎదురైతే మొత్తం మంత్రిమండలి రాజీనామా చేయాలి.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారత రాజ్యాంగంలో కేంద్ర మంత్రుల 'వ్యక్తిగత బాధ్యత' మరియు 'సామూహిక బాధ్యత' సూత్రాల మధ్య వ్యత్యాసాన్ని విశ్లేషించండి.

సాంసదీయ ప్రజాస్వామ్యంలో కార్యనిర్వాహక వర్గం శాసనసభకు బాధ్యత వహించడం ప్రాథమిక సూత్రం. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 75 ఈ బాధ్యతా రాహిత్యాలను స్పష్టంగా నిర్వచించింది.

ఆర్టికల్ 75(2) ప్రకారం మంత్రులు వ్యక్తిగతంగా రాష్ట్రపతికి బాధ్యత వహిస్తారు. దీని అర్థం మంత్రులు రాష్ట్రపతి విశ్వాసం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు. అయితే ఆచరణలో ప్రధాని సలహా మేరకే రాష్ట్రపతి మంత్రిని పదవి నుంచి తొలగిస్తారు. ఉదాహరణకు 2026 జులై 25న ప్రధాని సలహా మేరకు కేంద్ర మంత్రి రాజీనామాను రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 75(2) ప్రకారం ఆమోదించారు.

మరొకవైపు, ఆర్టికల్ 75(3) ప్రకారం మంత్రిమండలి సామూహికంగా లోక్‌సభకు బాధ్యత వహిస్తుంది. అంటే ప్రభుత్వం తీసుకునే ప్రతి నిర్ణయానికి మంత్రులందరూ ఏకీభవించాలి. లోక్‌సభలో విశ్వాసరాహిత్య తీర్మానం నెగ్గితే మొత్తం ప్రభుత్వం రాజీనామా చేయాల్సి ఉంటుంది. ఈ రెండు సూత్రాలు భారత ప్రజాస్వామ్యంలో స్థిరత్వానికి మరియు జవాబుదారీతనానికి సమతుల్యతను చేకూరుస్తాయి.

---

Question 2 (250 words): "భారత ప్రభుత్వ వ్యవస్థలో ప్రధానమంత్రి మంత్రిమండలికి కేవలం మొదటి వ్యక్తి మాత్రమే కాదు, సమానస్థులలో మొదటివాడు (Primus Inter Pares) కంటే మించిన శక్తిమంతుడు." ప్రస్తుత పరి పరిణామాల వెలుగులో ఈ వ్యాఖ్యను సమీక్షించండి.

భారత సంసదీయ వ్యవస్థలో ప్రధానమంత్రి పదవి అత్యంత కీలకమైనది. ఆంగ్ల పరిపాలనావేత్త సర్ విలియం హార్కోర్ట్ అభిప్రాయం ప్రకారం ప్రధాని "సమానస్థులలో మొదటివాడు" (Primus Inter Pares) అయినప్పటికీ, ఆధునిక సంకీర్ణ మరియు ఏకపక్ష ప్రభుత్వాల కాలంలో ప్రధాని పాత్ర "సూర్యుని చుట్టూ తిరిగే గ్రహాల వలె" మారింది.

రాజ్యాంగబద్ధంగా ఆర్టికల్ 74(1) ప్రకారం రాష్ట్రపతికి సహాయం మరియు సలహా అందించడానికి ప్రధాని నాయకత్వంలో మంత్రిమండలి ఉంటుంది. ఆర్టికల్ 75 ప్రకారం మంత్రుల నియామకం, వారి శాఖల కేటాయింపు మరియు తొలగింపు పూర్తిగా ప్రధాని సిఫార్సు ఆధారంగానే జరుగుతాయి. ఇటీవలే 2026 జులై 25న ఒక కేంద్ర మంత్రి రాజీనామా ఆమోదం పొంది, మరొక క్యాబినెట్ మంత్రికి అదనపు శాఖ కేటాయించడం ప్రధాని యొక్క పరిపాలనాధిపత్యాన్ని స్పష్టం చేస్తోంది.

ప్రధానమంత్రి మంత్రిమండలికి నాయకత్వం వహించడమే కాక, పార్లమెంట్ నాయకుడిగా, దేశ విదేశాంగ విధాన శిల్పిగా మరియు ప్రణాళికా నిపుణుడిగా వ్యవహరిస్తారు. ప్రధాని రాజీనామా చేస్తే మొత్తం మంత్రిమండలి రద్దవుతుంది. మంత్రిమండలి సమావేశాల ఎజెండాను నిర్ణయించడం, మంత్రుల మధ్య విభేదాలను పరిష్కరించడం ప్రధాని బాధ్యతే.

ముగింపుగా, రాజ్యాంగ చట్టం మరియు పరిపాలనా ఆచరణ రెండింటిలోనూ ప్రధాని కేవలం సమానస్థులలో మొదటివాడు కాదు; మంత్రిమండలి రూపకల్పన, నిర్వహణ మరియు ముగింపులలో అధినేతగా వ్యవహరిస్తూ భారత పరిపాలనా వ్యవస్థకు రథసారధిగా నిలుస్తున్నారు.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: Students often confuse మంత్రుల వ్యక్తిగత బాధ్యత (Individual Responsibility) with సామూహిక బాధ్యత (Collective Responsibility). The correct fact is వ్యక్తిగత బాధ్యత రాష్ట్రపతికి (ఆర్టికల్ 75(2)), సామూహిక బాధ్యత లోక్‌సభకు (ఆర్టికల్ 75(3)) ఉంటుంది.
• Trap 2: A common wrong assumption is మంత్రిమండలి సామూహికంగా పార్లమెంట్ ఉభయ సభలకు బాధ్యత వహిస్తుంది. The reality is మంత్రిమండలి కేవలం లోక్‌సభకు (House of the People) మాత్రమే సామూహిక బాధ్యత వహిస్తుంది, రాజ్యసభకు కాదు.
• Trap 3: Many students miss 'క్యాబినెట్' అనే పదం మూల రాజ్యాంగంలో ఉందనుకోవడం. Always remember మూల రాజ్యాంగంలో 'మంత్రిమండలి' (Council of Ministers) మాత్రమే ఉంది; 'క్యాబినెట్' పదాన్ని 1978లో 44వ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 352 లో చేర్చారు.

---

🧭 Exam Tip

• Prelims Angle: ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలలో ప్రత్యక్షంగా ఆర్టికల్ నంబర్లు (Article 75(2), Article 74), రాజ్యాంగ సవరణలు (91st, 44th Amendments) మరియు పోర్ట్‌ఫోలియో కేటాయింపు నిబంధనల పై ఆధారపడిన ప్రశ్నలు వస్తాయి.
• Mains Angle: మెయిన్స్ పరీక్షలలో ప్రధానమంత్రి స్థానం, మంత్రుల జవాబుదారీతనం మరియు 'పరిపాలనా నియమాలు (Business Rules)' అంశాలపై విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
• Interview Angle: ఇంటర్వ్యూలలో "ఒక మంత్రి రాజీనామా చేసినప్పుడు లేదా శాఖలు మారినప్పుడు రాజ్యాంగపరంగా జరిగే ప్రక్రియ ఏమిటి?" వంటి ప్రాక్టికల్ గవర్నెన్స్ ప్రశ్నలు ఎదురుకావచ్చు.
• High-Probability Prediction: రాబోయే పోటీ పరీక్షలలో ఆర్టికల్ 75(2) ఆధారిత మంత్రుల వ్యక్తిగత బాధ్యత మరియు ప్రధాని రాజ్యాంగ సలహా పరిధిపై ప్రశ్న రావచ్చు.