కేంద్ర ఆయుష్ (స్వతంత్ర హోదా), ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ శాఖ సహాయ మంత్రి శ్రీ ప్రతాప్రావు జాధవ్, ఆధ్యాత్మిక గురువు శ్రీ సంత్ గజానన్ మహారాజ్ 150వ ప్రకట్ దిన్ ఉత్సవాన్ని పురస్కరించుకుని ప్రత్వేకంగా ₹150 స్మారక నాణెం (Commemorative Coin) మరియు స్మారక తపాలా బిళ్ళను (Postage Stamp) విడుదల చేయాలని కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని కోరారు. ఈ మేరకు ఆయన కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి నిర్మలా సీతారామన్ మరియు కమ్యూనికేషన్ల మంత్రి జ్యోతిరాదిత్య సింధియాలకు లేఖలు రాశారు. 2028 ఫిబ్రవరి 17న జరగనున్న 150వ ప్రకట్ దిన్ మహారాష్ట్రలోని షెగావ్లో ఎంతో ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఆధ్యాత్మిక సందర్భం. పోటీ పరీక్షల దృష్టికోణంలో ఇది నాణేల చట్టం (Coinage Act), తపాలా వ్యవస్థ మరియు భారతీయ ఆధ్యాత్మిక వారసత్వానికి సంబంధించిన అంశంగా కీలకమైనది.
కేంద్ర ఆయుష్ శాఖ సహాయ మంత్రి శ్రీ ప్రతాప్రావు జాధవ్, ప్రముఖ ఆధ్యాత్మిక గురువు శ్రీ సంత్ గజానన్ మహారాజ్ యొక్క 150వ ప్రకట్ దిన్ (అవతార దినోత్సవం) పురస్కరించుకుని కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని ఒక ప్రత్యేక వినతి కోరారు. ఈ చారిత్రక సందర్భాన్ని పురస్కరించుకుని రూ. 150 నాణేన్ని మరియు ఒక ప్రత్యేక స్మారక తపాలా బిళ్ళను విడుదల చేయాలని విజ్ఞప్తి చేశారు. ఈ ప్రతిపాదన ద్వారా ఆధ్యాత్మిక వారసత్వానికి జాతీయ స్థాయి గుర్తింపు లభిస్తుందని పేర్కొన్నారు.
ఈ వినతి పత్రాలను జూలై 2026లో కేంద్ర ఆర్థిక శాఖ మంత్రి నిర్మలా సీతారామన్ మరియు కమ్యూనికేషన్ల శాఖ మంత్రి జ్యోతిరాదిత్య ఎం. సింధియాలకు అందజేశారు. సంత్ గజానన్ మహారాజ్ 150వ ప్రకట్ దిన్ ఉత్సవం 2028 ఫిబ్రవరి 17న మహారాష్ట్రలోని బులడానా జిల్లా, షెగావ్ ప్రాంతంలో అంగరంగ వైభవంగా జరగనుంది.
1. సంబంధిత మంత్రిత్వ శాఖ లేదా సంస్థ నుండి స్మారక నాణెం/స్టాంప్ కోసం ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖకు ప్రతిపాదన వెళ్తుంది.
2. ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ (ఆర్థిక వ్యవహారాల శాఖ) ప్రతిపాదనను పరిశీలించి నాణేల చట్టం 2011 నిబంధనల ప్రకారం ఆమోదిస్తుంది.
3. గెజెట్ నోటిఫికేషన్ విడుదల చేసిన తర్వాత సెక్యూరిటీ ప్రింటింగ్ అండ్ మింటింగ్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (SPMCIL) ద్వారా ముంబై/కోల్కతా మింట్లో నాణెం ముద్రించబడుతుంది.
4. కమ్యూనికేషన్ల శాఖ పరిధిలోని ఇండియా పోస్ట్ స్మారక తపాలా బిళ్ళను రూపకల్పన చేసి డాక్ భవన్ ద్వారా విడుదల చేస్తుంది.
ఈ అంశం పోటీ పరీక్షలలో అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగినది.
📌 [BACKGROUND — verify independently] సంత్ గజానన్ మహారాజ్ 1878 ఫిబ్రవరి 23న మొదటిసారిగా మహారాష్ట్రలోని షెగావ్లో ప్రత్యక్షమయ్యారు. 1910 సెప్టెంబర్ 8న ఆయన సంజీవన సమాధి పొందారు. 1908లో ఆయన సమాధి ప్రదేశంలో శ్రీ సంత్ గజానన్ మహారాజ్ సంస్థాన్ ఏర్పాటైంది. గతంలో 1964లో భారతదేశం జవహర్లాల్ నెహ్రూ జ్ఞాపకార్థం తొలి స్మారక నాణేన్ని విడుదల చేసింది.
📌 [BACKGROUND — verify independently]
ప్రపంచంలో అత్యధికంగా స్మారక నాణేలను సేకరించే (Numismatics) వ్యవస్థల్లో భారతదేశం ప్రముఖ స్థానంలో ఉంది. రాయల్ మింట్ (UK) మరియు యుఎస్ మింట్ (USA) మాదిరిగానే భారత ప్రభుత్వ మింట్లు (ముంబై, కోల్కతా, హైదరాబాద్, నోయిడా) అత్యుత్తమ ప్రూఫ్ (Proof) మరియు అన్ సర్క్యులేటెడ్ (UNC) నాణేలను తయారు చేస్తాయి.
Core Concept: Commemorative Coins & Indian Coinage Framework
Q1. భారతదేశంలో స్మారక నాణేలను (Commemorative Coins) జారీ చేసే అధికారం ఏ మంత్రిత్వ శాఖకు ఉంటుంది? [Easy]
A) కేంద్ర హోమ్ మంత్రిత్వ శాఖ
B) కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ
C) కేంద్ర సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ
D) కేంద్ర సమాచార ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ
Answer: B
Explanation: నాణేల చట్టం 2011 ప్రకారం భారతదేశంలో నాణేల రూపకల్పన, ముద్రణ మరియు విడుదల అధికారం కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో ఉంటుంది.
Q2. సంత్ గజానన్ మహారాజ్ మొదటిసారిగా ప్రత్యక్షమైన ప్రదేశం షెగావ్ ఏ రాష్ట్రంలో ఉంది? [Easy]
A) గుజరాత్
B) మధ్యప్రదేశ్
C) మహారాష్ట్ర
D) కర్ణాటక
Answer: C
Explanation: సంత్ గజానన్ మహారాజ్ 1878లో మహారాష్ట్రలోని బులడానా జిల్లా షెగావ్లో మొదటిసారిగా ప్రత్యక్షమయ్యారు.
Q3. స్మారక నాణేల తయారీ మరియు నిర్వహణకు సంబంధించి ఈ క్రింది ప్రకటనలలో ఏది సరైనది? [Moderate]
A) స్మారక నాణేలు సాధారణ మార్కెట్ లావాదేవీల కోసం విరివిగా చెలామణిలో ఉంటాయి.
B) భారతదేశంలో స్మారక నాణేలను SPMCIL సంస్థ తయారు చేస్తుంది.
C) తొలి స్మారక నాణెం 1950 లో బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ జ్ఞాపకార్థం విడుదల చేశారు.
D) స్మారక నాణేలను రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా నేరుగా అచ్చు వేస్తుంది.
Answer: B
Explanation: సెక్యూరిటీ ప్రింటింగ్ అండ్ మింటింగ్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (SPMCIL) భారత ప్రభుత్వ నాణేలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది; తొలి స్మారక నాణెం 1964లో నెహ్రూ జ్ఞాపకార్థం వచ్చింది.
Q4. భారతదేశంలో నాణేల ముద్రణకు సంబంధించి Coinage Act ఏ సంవత్సరంలో నవీకరించబడి ఏకీకృతం చేయబడింది? [Moderate]
A) 1999
B) 2005
C) 2011
D) 2018
Answer: C
Explanation: పూర్వపు కాయినేజ్ యాక్ట్ 1906 మరియు ఇతర పాత చట్టాలను కలిపి Coinage Act, 2011 ద్వారా ఏకీకృతం చేశారు.
Q5. కమ్యూనికేషన్ల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని ఇండియా పోస్ట్ జారీ చేసే స్మారక పోస్టల్ స్టాంపుల అధ్యయనాన్ని ఏమంటారు? [Moderate]
A) Numismatics
B) Philately
C) Epigraphy
D) Archaeology
Answer: B
Explanation: తపాలా బిళ్ళల అధ్యయనం మరియు సేకరణను 'ఫిలేటలీ' (Philately) అని పిలుస్తారు, నాణేల అధ్యయనాన్ని 'న్యూమిస్మాటిక్స్' అని పిలుస్తారు.
Q6. ఈ క్రింది వానిలో భారతదేశంలో ప్రభుత్వ నాణేల ముద్రణాలయం (Mint) లేని నగరం ఏది? [Tricky]
A) ముంబై
B) హైదరాబాద్
C) నోయిడా
D) బెంగళూరు
Answer: D
Explanation: భారతదేశంలో ముంబై, కోల్కతా, హైదరాబాద్, మరియు నోయిడాలలో మాత్రమే ప్రభుత్వ మింట్లు ఉన్నాయి; బెంగళూరులో నాణేల మింట్ లేదు.
Q7. స్మారక నాణేల ధర నిర్ణయంలో ఉపయోగించే ప్రధాన సూత్రం ఏది? [Tricky]
A) ఫ్రీ మార్కెట్ ఆక్షన్ పద్ధతి
B) కాస్ట్-ప్లస్ ప్రిన్సిపల్ (Cost-Plus Principle)
C) ఫేస్ వాల్యూ డిస్కౌంట్ పద్ధతి
D) ఆర్బిఐ నిరోధక ధర విధానం
Answer: B
Explanation: నాణే తయారీకి అయ్యే మెటల్ కాస్ట్, లేబర్ కాస్ట్, డై ఓవర్హెడ్స్ ఆధారంగా 'కాస్ట్-ప్లస్ ప్రిన్సిపల్' ద్వారా స్మారక నాణేల విక్రయ ధర నిర్ణయిస్తారు.
Q8. ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచిన సంత్ గజానన్ మహారాజ్ 150వ ప్రకట్ దిన్ ఏ సంవత్సరంలో రానుంది? [Tricky]
A) 2026
B) 2027
C) 2028
D) 2030
Answer: C
Explanation: సంత్ గజానన్ మహారాజ్ 150వ ప్రకట్ దిన్ ఉత్సవం 2028 ఫిబ్రవరి 17న జరగనుంది.
PYQ 1:
భారతదేశంలో కరెన్సీ నోట్లు మరియు నాణేల విడుదల అధికారాలకు సంబంధించి సరైన సమాధానాన్ని ఎంచుకోండి:
A) నోట్లు మరియు నాణేలు రెండింటినీ ఆర్బిఐ మాత్రమే జారీ చేస్తుంది.
B) రూ. 1 నోటు మరియు నాణేలను భారత ప్రభుత్వం జారీ చేస్తుంది, మిగిలిన నోట్లను ఆర్బిఐ జారీ చేస్తుంది.
C) అన్ని రకాల నాణేలను ఆర్బిఐ ముద్రిస్తుంది.
D) నాణేల ముద్రణ బాధ్యత వాణిజ్య బ్యాంకుల పరిధిలో ఉంటుంది.
Answer: B
Explanation: రూపాయి నోటు మరియు అన్ని రకాల నాణేలను నాణేల చట్టం ప్రకారం భారత ప్రభుత్వం జారీ చేస్తుంది; ఇతర కరెన్సీ నోట్లను ఆర్బిఐ చట్టం 1934 ప్రకారం ఆర్బిఐ జారీ చేస్తుంది.
PYQ 2:
భారత ప్రభుత్వ నాణేల ముద్రణ (Coinage System) గురించిన క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. భారతదేశంలో నాణేల ముద్రణకు సంబంధించిన నియమాలను Coinage Act, 2011 నిర్వచిస్తుంది.
2. సెక్యూరిటీ ప్రింటింగ్ అండ్ మింటింగ్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (SPMCIL) మినీరత్న వర్గానికి చెందిన ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ.
3. స్మారక నాణేలను కేవలం సాధారణ రోజువారీ చెల్లింపుల కోసమే మార్కెట్లో విడుదల చేస్తారు.
పైన పేర్కొన్న ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 1 మరియు 2 మాత్రమే
C) 2 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: B
Explanation: ప్రకటన 1 మరియు 2 సరైనవి. స్మారక నాణేలు ప్రధానంగా ప్రూఫ్/యూఎన్సి సెట్లుగా సేకరణ కోసం జారీ చేయబడతాయి, ఇవి సాధారణ వ్యాపార చెలామణిలో విస్తృతంగా వాడబడవు.
PYQ 3:
జతపరచండి (Match the Following):
| జాబితా-I (సంస్థ / పదం) | జాబితా-II (సంబంధిత విధి / శాఖ) | | --- | --- | | a. SPMCIL | 1. నాణేలు మరియు భద్రతా పత్రాల ముద్రణ | | b. Philately | 2. తపాలా బిళ్ళల అధ్యయనం మరియు సేకరణ | | c. Numismatics | 3. నాణేల అధ్యయనం మరియు సేకరణ | | d. Coinage Act 2011 | 4. కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని చట్టం |
A) a-1, b-2, c-3, d-4
B) a-2, b-1, c-4, d-3
C) a-4, b-3, c-2, d-1
D) a-1, b-3, c-2, d-4
Answer: A
Explanation: SPMCIL నాణేలను ముద్రిస్తుంది, ఫిలేటలీ స్టాంపుల అధ్యయనం, న్యూమిస్మాటిక్స్ నాణేల అధ్యయనం, మరియు Coinage Act 2011 ఆర్థిక శాఖ పరిధిలోని చట్టం.
Question 1 (150 words): భారతదేశంలో చారిత్రక మరియు ఆధ్యాత్మిక ప్రముఖుల జ్ఞాపకార్థం స్మారక నాణేలు మరియు తపాలా బిళ్ళలను విడుదల చేయడం యొక్క పాలనాపరమైన మరియు సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యతను విశ్లేషించండి.
సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని సుస్థిరం చేయడంలో మరియు జాతీయ జ్ఞాపకాలను భద్రపరచడంలో స్మారక నాణేలు (Commemorative Coins) మరియు స్మారక తపాలా బిళ్ళలు (Postage Stamps) కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ఇటీవల కేంద్ర మంత్రి సంత్ గజానన్ మహారాజ్ 150వ ప్రకట్ దిన్ (2028 ఫిబ్రవరి 17) సందర్భంగా రూ. 150 నాణెం మరియు పోస్టల్ స్టాంప్ విడుదల చేయాలని ప్రతిపాదించడం ఈ సాంప్రదాయంలో భాగమే.
పాలనాపరంగా, Coinage Act 2011 మరియు నాణేల నియమాల ప్రకారం ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ నాణేలను జారీ చేస్తుంది. ఇది ఒకవైపు SPMCIL వంటి నాణేల ముద్రణ సంస్థలకు సాంకేతిక సవాలు కాగా, మరోవైపు ప్రభుత్వానికి నాణేల సేకర్ల (Numismatists) ద్వారా నాన్-టాక్స్ రెవెన్యూను అందిస్తుంది. సాంస్కృతికంగా, ఇటువంటి నిర్ణయాలు స్థానిక ఆధ్యాత్మిక భావాలను, భక్తి ఉద్యమ చరిత్రను సమగ్ర జాతీయ స్రవంతిలోకి తీసుకెళ్తాయి.
అంతేకాకుండా, ఇవి దేశీయ పర్యాటకాన్ని ప్రోత్సహించి ప్రాంతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఊతమిస్తాయి. అందువల్ల, ఇటువంటి గుర్తింపులు కేవలం లోహపు తునకలు కావు, అవి భారతీయ సాంస్కృతిక మూలాలను భవిష్యత్ తరాలకు అందించే సాధనాలుగా నిలుస్తాయి.
Question 2 (250 words): భారతదేశపు నాణేల వ్యవస్థ చట్టపరమైన చట్రాన్ని వివరిస్తూ, Coinage Act 2011 యొక్క ముఖ్య నిబంధనలు మరియు నాణేల ముద్రణలో SPMCIL పాత్రను చర్చించండి.
భారతదేశంలో నాణేల ముద్రణ మరియు నిర్వహణ అనేది శతాబ్దాల చరిత్ర కలిగిన అంశం. స్వతంత్ర భారతంలో 1906 కాయినేజ్ యాక్ట్ స్థానంలో తీసుకొచ్చిన Coinage Act, 2011 దేశ నాణేల వ్యవస్థను క్రమబద్ధీకరించడంలో ప్రధాన మైలురాయిగా నిలిచింది. ఈ చట్టం పాత చట్టాలైన మెటల్ టోకెన్స్ యాక్ట్ 1889 మరియు స్మాల్ కాయిన్స్ యాక్ట్ 1971 లను రద్దు చేస్తూ నాణేల తయారీ, పరిమాణం, లోహ విశిష్టత మరియు చట్టబద్ధమైన హక్కులను ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖకు కట్టబెట్టింది.
Coinage Act, 2011 యొక్క ముఖ్య నిబంధనలలో ప్రధానమైనవి: నాణేలను చట్టబద్ధమైన టెండర్గా ప్రకటించడం, నాణేలను కరిగించడం లేదా నాశనం చేయడాన్ని తీవ్రమైన శిక్షార్హమైన నేరంగా పరిగణించడం (7 సంవత్సరాల వరకు జైలు శిక్ష), మరియు ప్రత్యేక సందర్భాలలో స్మారక నాణేలు (Commemorative Coins) జారీ చేయడం. ఈ చట్టం ప్రకారం నాణెం యొక్క గరిష్ట ముఖ విలువను ప్రభుత్వం నోటిఫికేషన్ ద్వారా నిర్ణయించవచ్చు.
ఈ ప్రక్రియలో సెక్యూరిటీ ప్రింటింగ్ అండ్ మింటింగ్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (SPMCIL)ది అత్యంత కీలక పాత్ర. 2006లో స్థాపించబడిన ఈ ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ పరిధిలో ముంబై, కోల్కతా, హైదరాబాద్ మరియు నోయిడాలలో 4 భారత ప్రభుత్వ మింట్లు పనిచేస్తున్నాయి. SPMCIL సాధారణ చలామణి నాణేలతో పాటు అత్యంత నాణ్యమైన ప్రూఫ్ (Proof) మరియు అన్-సర్క్యులేటెడ్ (UNC) స్మారక నాణేలను తయారు చేస్తుంది.
ముగింపుగా, సమర్థవంతమైన నాణేల చట్టపరమైన చట్రం మరియు SPMCIL యొక్క ఆధునిక సాంకేతికత కలిసి భారతదేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలో నాణేల కొరత లేకుండా చూడటంతో పాటు దేశ చారిత్రక రికార్డులను పదిలపరుస్తున్నాయి.
Sant Gajanan Maharaj Shegaon Information This video provides valuable background details on Shri Sant Gajanan Maharaj and the spiritual significance of his samadhi site at Shegaon, supporting the cultural context of the press release.