జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 మరియు విస్తరణ — గ్రామీణ మంచి నీటి సరఫరా సంస్కరణలు

కేంద్ర జల్ శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ రాజ్యసభలో తెలిపిన వివరాల ప్రకారం, జల్ జీవన్ మిషన్ (JJM) కాలపరిమితిని డిసెంబర్ 2028 వరకు పొడిగించారు. 'జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0' పేరుతో గ్రామీణ మంచినీటి రంగాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించి, రూ. 8.69 లక్షల కోట్లకు బడ్జెట్ అంచనాలను పెంచారు. ప్రతి గ్రామీణ కుటుంబానికి రోజుకు తలసరి 55 లీటర్ల సురక్షిత తాగునీరు అందించడమే ఈ పథకం లక్ష్యం. ఆగస్టు 2019లో 16.71% గా ఉన్న కుళాయి నీటి కనెక్షన్ల కవరేజ్, ప్రస్తుతం 82.09% కి (15.89 కోట్ల కుటుంబాలు) పెరిగింది. గ్రామీణ మంచినీటి ప్రాజెక్టుల నిర్వహణను గ్రామ పంచాయతీలు, VWSCలకు అప్పగించడానికి 'జల్ అర్పణ్' కార్యక్రమం మరియు సీఐఆర్‌పీ (CIRP) విధానాన్ని ప్రారంభించారు.

What Happened

కేంద్ర జల్ శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ రాజ్యసభలో సమర్పించిన లిఖితపూర్వక సమాధానంలో జల్ జీవన్ మిషన్ (JJM) విస్తరణ మరియు నిర్మాణాత్మక సంస్కరణలను వివరించింది. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో నిరంతర నీటి సరఫరా వ్యవస్థలను నిర్వహించడానికి మరియు మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరచడానికి 'జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0'ను అమలు చేస్తున్నట్లు తెలిపింది. ఈ మిషన్ గడువును డిసెంబర్ 2028 వరకు పొడిగిస్తూ కేంద్ర కేబినెట్ ఆమోదం తెలిపింది.

When & Where

ఈ సమాచారాన్ని జూలై 27, 2026న రాజ్యసభ సమావేశాల్లో జల్ శక్తి శాఖ మంత్రి శ్రీ సి.ఆర్. పాటిల్ వెల్లడించారు. కేంద్ర కేబినెట్ మార్చి 2026లోనే JJM 2.0 నిబంధనలను ఆమోదించింది. దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న అన్ని రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లోని గ్రామీణ ప్రాంతాలకు ఈ పథకం వర్తిస్తుంది.

Who Is Involved

కేంద్ర జల్ శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ: ఈ పథకాన్ని పర్యవేక్షించే నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ.
రాష్ట్ర మరియు కేంద్రపాలిత ప్రభుత్వాలు: ప్రాజెక్టుల రూపకల్పన, ఆమోదం మరియు అమలు బాధ్యత వహిస్తాయి.
గ్రామ పంచాయతీలు / గ్రామ నీరు మరియు పారిశుధ్య కమిటీలు (VWSCs) / పానీ సమితులు: స్థానిక స్థాయి నిర్వహణ సంస్థలు.
మహిళా స్వయం సహాయక సంఘాలు (SHGs): నీటి నాణ్యత పరీక్షలు, బిల్లుల వసూలులో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.

How It Works

ఇంటింటికీ కుళాయి అనుసంధానం: ప్రతి గ్రామీణ నివాసానికి నాణ్యమైన తాగునీటి కుళాయి కనెక్షన్ ఇస్తారు.
CIRP ప్రణాళిక: ప్రతి రాష్ట్రం 'కాంప్రెహెన్సివ్ ఇంప్లిమెంటేషన్ అండ్ రీఫార్మ్ ప్లాన్' ద్వారా నిధుల కేటాయింపు మరియు అమలు ప్రాధాన్యతలను నిర్ణయిస్తుంది.
15 రోజుల ట్రయల్ రన్: తాగునీటి ప్రాజెక్టును గ్రామ పంచాయతీకి అప్పగించే ముందు 15 రోజుల పాటు ప్రయోగాత్మకంగా నడుపుతారు.
జల్ అర్పణ్: ప్రజల భాగస్వామ్యం (జన్ భాగీదారి) ద్వారా పథకాల నిర్వహణ బాధ్యతలను స్థానిక సమాజానికి అందజేస్తారు.

Why It Matters

పాలన మరియు రాజ్యాంగ ప్రాముఖ్యత: రాజ్యాంగంలోని 73వ సవరణ ప్రకారం పంచాయతీలకు అధికారాన్ని అందించే ప్రక్రియ ఇది (UPSC GS Paper 2).
సామాజిక మరియు ఆరోగ్య ప్రభావం: కలుషిత నీటి వల్ల వచ్చే వ్యాధులను నివారించడం, మహిళల శ్రమ భారాన్ని తగ్గించడం (GS Paper 3).
ఆర్థిక ఉత్పాదకత: గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో తాగునీటి లభ్యత పెరగడం వల్ల ఉత్పాదకత పెరుగుతుంది.

Historical Background

1972–73: వేగవంతమైన గ్రామీణ నీటి సరఫరా కార్యక్రమం (ARWSP) ప్రారంభం.
2009: ARWSP ని నేషనల్ రూరల్ డ్రింకింగ్ వాటర్ ప్రోగ్రామ్ (NRDWP) గా మార్చారు.
ఆగస్టు 15, 2019: ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ జల్ జీవన్ మిషన్‌ను ప్రకటించారు (లక్ష్యం: 2024 నాటికి ప్రతి ఇంటికి కుళాయి నీరు).

Previous Related Events

📌 [BACKGROUND — verify independently]

2019 ఆగస్టు: ప్రారంభంలో కేవలం 16.71% (3.23 కోట్లు) గ్రామీణ ఇళ్లకు మాత్రమే కుళాయి నీరు ఉండేది.
2024 మార్చి: కవరేజ్ 75% దాటింది, అయితే కొన్ని రాష్ట్రాల్లో నిర్వహణ సమస్యలు తలెత్తాయి.
2026 మార్చి: కేంద్ర కేబినెట్ JJM 2.0 కింద డిసెంబర్ 2028 వరకు గడువు పొడిగించింది.

Static GK Connection

రాజ్యాంగం (7వ షెడ్యూల్): తాగునీరు అనేది రాష్ట్ర జాబితాలోని ఎంట్రీ 17 కిందకు వస్తుంది.
11వ షెడ్యూల్ (ఆర్టికల్ 243G): పంచాయతీల 29 విధుల్లో "తాగునీరు" (Drinking Water) ఒక ప్రధాన విధి.

India & World Comparison

ఐక్యరాజ్యసమితి సుస్థిరాభివృద్ధి లక్ష్యం 6 (SDG 6 - సురక్షిత తాగునీరు మరియు పారిశుధ్యం) సాధనలో భారత్ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద గ్రామీణ నీటి సరఫరా కార్యక్రమాన్ని నిర్వహిస్తోంది.
భారతదేశంలో 82% కంటే ఎక్కువ గ్రామీణ కవరేజ్ సాధించడం ప్రపంచ సగటు పురోగతి కంటే వేగంగా ఉంది.

Future Impact

డిసెంబర్ 2028 నాటికి 100% గ్రామీణ గృహాలకు తాగునీరు అందించే లక్ష్యం నెరవేరుతుంది.
స్థానిక నీటి వినియోగ రుసుముల వసూలు ద్వారా గ్రామ పంచాయతీలకు ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తి లభిస్తుంది.
గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో నీటి నాణ్యత పర్యవేక్షణ మెరుగవుతుంది.

🔑 Key Points for Revision

జల్ జీవన్ మిషన్ వ్యవధి పొడిగింపు: డిసెంబర్ 2028 వరకు.
కొత్త బడ్జెట్ కేటాయింపు: రూ. 8.69 లక్షల కోట్లు (రూ. 3.60 లక్షల కోట్ల నుండి పెంపు).
కేంద్ర వాటా అదనపు పెంపు: రూ. 1.51 లక్షల కోట్లు.
తలసరి నీటి పరిమాణం లక్ష్యం: రోజుకు 55 లీటర్లు (55 lpcd).
వర్తించే నాణ్యతా ప్రమాణం: BIS:10500.
పథకం ప్రారంభ సమయం: ఆగస్టు 2019.
ఆగస్టు 2019 నాటి కవరేజ్: 16.71% (3.23 కోట్లు).
ప్రస్తుత కవరేజ్ (జూలై 2026): 82.09% (15.89 కోట్లు).
రాజ్యాంగంలో నీటి అంశం: 7వ షెడ్యూల్ (రాష్ట్ర జాబితా - ఎంట్రీ 17).
ప్రణాళికా చట్రం: కాంప్రెహెన్సివ్ ఇంప్లిమెంటేషన్ అండ్ రీఫార్మ్ ప్లాన్ (CIRP).
ప్రజా భాగస్వామ్య కార్యక్రమం: జల్ అర్పణ్ (Jal Arpan).
గ్రామీణ పథకం అప్పగింత నియమం: 15 రోజుల నిర్బంధ ట్రయల్ రన్.
స్థానిక నిర్వహణ సంస్థలు: గ్రామ పంచాయతీలు, VWSCలు, పానీ సమితులు.
మహిళా సాధికారత: SHGలకు యూజర్ ఛార్జీల వసూలు మరియు O&M బాధ్యతలు.
సస్టెయినబుల్ డెవలప్‌మెంట్ గోల్: SDG 6 (అందరికీ సురక్షిత తాగునీరు).

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: Jal Jeevan Mission & Rural Water Governance

Definition: ప్రతీ గ్రామీణ కుటుంబానికి వ్యక్తికి రోజుకు 55 లీటర్ల పరిమాణంలో సురక్షిత తాగునీటిని కుళాయి ద్వారా అందించే కేంద్ర రంగానికి చెందిన కార్యక్రమం.
Constitutional / Legal Basis: 7వ షెడ్యూల్ నందలి రాష్ట్ర జాబితా (ఎంట్రీ 17), ఆర్టికల్ 243G (11వ షెడ్యూల్ - పంచాయతీ విధి 11).
Scientific / Economic Principle: BIS:10500 నీటి నాణ్యత ప్రమాణాలు మరియు కమ్యూనిటీ ఆధారిత ఓనర్ షిప్ మోడల్.
How it connects to this event: JJM కాలపరిమితిని 2028కి పొడిగిస్తూ, సంస్కరణలతో కూడిన JJM 2.0 ను ప్రభుత్వం తీసుకొచ్చింది.
Origin & History: 1972 లో ARWSP గా ప్రారంభమై, 2009 లో NRDWP గా మారి, 2019 లో JJM గా రూపాంతరం చెందింది.
Key milestone 1: 2019 లో JJM ప్రారంభం — రోజుకు 55 lpcd నీటిని ప్రతి ఇంటికి అందించే ప్రతిపాదన.
Key milestone 2: 2026 లో JJM 2.0 ద్వారా బడ్జెట్‌ను రూ. 8.69 లక్షల కోట్లకు పెంపు.
Related Acts / Schemes / Treaties: స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (గ్రామీణ్), అమృత్ (AMRUT), SDG గోల్ 6.
Nodal Ministry / Body: కేంద్ర జల్ శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ (తాగునీరు మరియు పారిశుధ్య విభాగం).
India-specific relevance: గ్రామీణ ఆరోగ్య పరిరక్షణ, మహిళలపై నీటి సేకరణ భారం తగ్గింపు, వికేంద్రీకృత పాలన.
Global comparison: ఐక్యరాజ్యసమితి SDG 6 సాధనలో భారత్ అతిపెద్ద ప్రపంచ నమూనాను అమలు చేస్తోంది.
Data point: ఆగస్టు 2019లో 16.71% నుండి జూలై 2026 నాటికి 82.09% కి పెరిగిన కవరేజ్.
Common exam angle: నిధుల పంపిణీ నిష్పత్తి, ఆర్టికల్ 243G, తలసరి నీటి సరఫరా (55 lpcd) మరియు BIS ప్రమాణాలు.
Easy memory hook: "JJM 55-10500" — 55 లీటర్లు, BIS:10500 నాణ్యత.

❓ Practice MCQs

Q1. జల్ జీవన్ మిషన్ కింద ప్రతి గ్రామీణ వ్యక్తికి రోజుకు ఎంత పరిమాణంలో తాగునీరు అందించాలని నిశ్చయించారు? [Easy]

A) 40 లీటర్లు

B) 50 లీటర్లు

C) 55 లీటర్లు

D) 70 లీటర్లు

Answer: C

Explanation: జల్ జీవన్ మిషన్ ప్రతి గ్రామీణ వ్యక్తికి రోజుకు 55 లీటర్ల (55 lpcd) సురక్షిత తాగునీటిని అందించాలని నిర్దేశించింది.

Q2. పొడిగించిన జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 కాలపరిమితి చివరి సంవత్సరం ఏది? [Easy]

A) డిసెంబర్ 2026

B) డిసెంబర్ 2027

C) డిసెంబర్ 2028

D) డిసెంబర్ 2030

Answer: C

Explanation: కేంద్ర కేబినెట్ జల్ జీవన్ మిషన్ గడువును డిసెంబర్ 2028 వరకు పొడిగించింది.

Q3. జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 కింద మొత్తం ఆర్థిక కేటాయింపును ఎంతకు సవరించారు? [Moderate]

A) రూ. 5.50 లక్షల కోట్లు

B) రూ. 6.80 లక్షల కోట్లు

C) రూ. 8.69 లక్షల కోట్లు

D) రూ. 10.00 లక్షల కోట్లు

Answer: C

Explanation: JJM 2.0 కింద మొత్తం ఆర్థిక వ్యయాన్ని రూ. 3.60 లక్షల కోట్ల నుంచి రూ. 8.69 లక్షల కోట్లకు పెంచారు.

Q4. 'జల్ అర్పణ్' ప్రాజెక్ట్ కింద పథకాన్ని స్థానిక సంస్థలకు అప్పగించే ముందు ఎన్ని రోజుల ట్రయల్ రన్ నిర్వహించడం తప్పనిసరి? [Moderate]

A) 7 రోజులు

B) 10 రోజులు

C) 15 రోజులు

D) 30 రోజులు

Answer: C

Explanation: 'జల్ అర్పణ్' హ్యాండ్‌బుక్ ప్రకారం స్థానిక గ్రామ పంచాయతీలకు అప్పగించే ముందు 15 రోజుల ట్రయల్ రన్ నిర్వహించడం తప్పనిసరి.

Q5. భారత రాజ్యాంగంలో 'తాగునీరు' (Drinking Water) ఏ జాబితా పరిధిలోకి వస్తుంది? [Moderate]

A) కేంద్ర జాబితా (Union List)

B) రాష్ట్ర జాబితా (State List)

C) ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List)

D) అవశిష్ట అధికారాలు (Residuary Powers)

Answer: B

Explanation: భారత రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం తాగునీరు అనేది రాష్ట్ర జాబితాలోని ఎంట్రీ 17 కిందకు వస్తుంది.

Q6. జల్ జీవన్ మిషన్ పురోగతికి సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: [Tricky]

I. ఆగస్టు 2019లో పథకం ప్రారంభమైనప్పుడు దేశంలో గ్రామీణ కుళాయి కనెక్షన్ల కవరేజ్ 30% కంటే ఎక్కువ.
II. జూలై 2026 నాటికి దేశవ్యాప్తంగా కవరేజ్ 80% దాటింది.

సరియైన ప్రకటన ఏది?

A) I మాత్రమే

B) II మాత్రమే

C) I మరియు II రెండూ

D) ఏదీ కాదు

Answer: B

Explanation: ఆగస్టు 2019 నాటికి కవరేజ్ కేవలం 16.71% మాత్రమే ఉంది (కాబట్టి I తప్పు), మరియు జూలై 2026 నాటికి ఇది 82.09% కి చేరింది (కాబట్టి II సరియైనది).

Q7. జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 కింద పరిచయం చేయబడిన 'CIRP' యొక్క పూర్తి రూపం ఏమిటి? [Tricky]

A) Central Implementation and Renewal Program

B) Comprehensive Implementation and Reform Plan

C) Community Integration and Rural Plan

D) Consolidated Infrastructure and Resources Project

Answer: B

Explanation: CIRP అనగా Comprehensive Implementation and Reform Plan, ఇది రాష్ట్రాల ప్రణాళికలకు ప్రాథమిక చట్రంగా పనిచేస్తుంది.

Q8. జల్ జీవన్ మిషన్ కింద తాగునీటి నాణ్యతను కొలిచే సరైన భారతీయ ప్రమాణం (BIS Standard) ఏది? [Tricky]

A) BIS:10200

B) BIS:10500

C) BIS:11000

D) BIS:12500

Answer: B

Explanation: జల్ జీవన్ మిషన్ కింద నీటి నాణ్యతను నిర్ధారించడానికి BIS:10500 ప్రమాణాలను ఉపయోగిస్తారు.

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

జల్ జీవన్ మిషన్ (JJM) యొక్క ప్రధాన ఆశయం క్రింది వాటిలో ఏది?

A) గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రతీ కుటుంబానికి ఉచితంగా వ్యవసాయ నీరు అందించడం

B) ప్రతి గ్రామీణ నివాసానికి కుళాయి ద్వారా రోజుకు 55 లీటర్ల సురక్షిత తాగునీరు అందించడం

C) పట్టణ ప్రాంతాల్లో ఉచిత మంచినీటి కనెక్షన్లు ఇవ్వడం

D) పరిశ్రమలకు ప్రాసెస్ చేసిన నీటిని విక్రయించడం

Answer: B

Explanation: గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రతి నివాసానికి తలసరి రోజుకు 55 లీటర్ల నిరంతర సురక్షిత తాగునీటిని అందించడమే JJM ప్రధాన లక్ష్యం.

PYQ 2:

జల్ జీవన్ మిషన్ కింద స్థానిక పాలన మరియు నిర్వహణకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. తాగునీటి పథకాల ప్రణాళిక మరియు నిర్వహణ బాధ్యత కేవలం కేంద్ర ప్రభుత్వానిదే.
2. పథకాల నిర్వహణ మరియు వినియోగ రుసుముల వసూలులో మహిళా స్వయం సహాయక సంఘాలను (SHGs) భాగస్వాములను చేస్తున్నారు.
3. నీటి సరఫరా వ్యవస్థలను పంచాయతీలకు అప్పగించడానికి 'జల్ అర్పణ్' చొరవను ప్రారంభించారు.

పైన పేర్కొన్న ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 2 మరియు 3 మాత్రమే

C) 1 మరియు 3 మాత్రమే

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: B

Explanation: 'తాగునీరు' అనేది రాష్ట్ర అంశం కాబట్టి నిర్వహణ బాధ్యత రాష్ట్రాలు మరియు స్థానిక సంస్థలదే (ప్రకటన 1 తప్పు). 2 మరియు 3 ప్రకటనలు సరియైనవి.

PYQ 3:

జబితా-I (విధానం / సంస్థ) ను జాబితా-II (వివరణ / బాధ్యత) తో జతపరచండి:

జాబితా-I:

a. CIRP b. జల్ అర్పణ్ c. VWSC d. BIS:10500

జాబితా-II:

1. తాగునీటి నాణ్యతా ప్రమాణం
2. స్థానిక నిర్వహణ కమిటీ
3. రాష్ట్ర స్థాయి సంస్కరణ ప్రణాళిక చట్రం
4. సమాజ భాగస్వామ్య ప్రజా వేడుక

కోడ్‌లు:

A) a-3, b-4, c-2, d-1

B) a-1, b-2, c-3, d-4

C) a-4, b-3, c-1, d-2

D) a-2, b-1, c-4, d-3

Answer: A

Explanation: CIRP అనేది సంస్కరణల ప్రణాళిక చట్రం (a-3), జల్ అర్పణ్ సామాజిక వేడుక (b-4), VWSC స్థానిక నీటి కమిటీ (c-2), BIS:10500 నీటి నాణ్యతా ప్రమాణం (d-1).

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): "జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 గ్రామీణ భారతదేశంలో మంచినీటి భద్రత మరియు వికేంద్రీకృత పాలనకు ఎలా దోహదపడుతుంది?"

కేంద్ర ప్రభుత్వం జల్ జీవన్ మిషన్ గడువును డిసెంబర్ 2028 వరకు పొడిగిస్తూ, బడ్జెట్ కేటాయింపులను రూ. 8.69 లక్షల కోట్లకు పెంచి JJM 2.0ను ఆమోదించింది. ఈ నిర్ణయం గ్రామీణ నీటి రంగానికి నిర్మాణాత్మక ఊతాన్ని ఇస్తుంది.

వికేంద్రీకృత పాలన కోణంలో, ఈ మిషన్ రాజ్యాంగంలోని 73వ సవరణ లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా పనిచేస్తుంది. గ్రామీణ నీటి సరఫరా వ్యవస్థలను నిర్వహించే బాధ్యతను గ్రామ పంచాయతీలు, గ్రామ నీరు మరియు పారిశుధ్య కమిటీలు (VWSCs), మరియు 'పానీ సమితులకు' అప్పగించడం ద్వారా స్థానిక సంస్థలు సాధికారత పొందుతాయి. 'జల్ అర్పణ్' కార్యక్రమం ద్వారా 15 రోజుల నిర్బంధ ట్రయల్ రన్ ముగిశాకే ప్రాజెక్టులను పంచాయతీలకు అందజేస్తారు. అంతేకాకుండా, వినియోగ రుసుముల వసూలు మరియు నిర్వహణలో మహిళా స్వయం సహాయక సంఘాలను (SHGs) భాగస్వాములను చేయడం సామాజిక సాధికారతకు బాటలు వేస్తుంది.

మంచినీటి భద్రత కోణంలో, తలసరి రోజుకు 55 లీటర్ల నీటిని (BIS:10500 ప్రమాణాలతో) అందించడం ద్వారా ఆరోగ్య రక్షణ చేకూరుతుంది. ముగింపుగా, JJM 2.0 కేవలం భౌతిక మౌలిక సదుపాయాల కల్పనే కాకుండా సమ్మిళిత వికేంద్రీకృత అభివృద్ధికి నిదర్శనం.

Question 2 (250 words): "భారతదేశంలో గ్రామీణ తాగునీటి సరఫరా ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లను విశ్లేషించి, వాటి పరిష్కారంలో జల్ జీవన్ మిషన్ సాధించిన విజయాలు మరియు జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 తెచ్చిన మార్పులను చర్చించండి."

భారతదేశంలో గ్రామీణ తాగునీటి లభ్యత అనేది చారిత్రకంగా అనేక సవాళ్లతో కూడుకున్నది. ఆగస్టు 2019 నాటికి దేశంలోని గ్రామీణ నివాసాలలో కేవలం 16.71% (3.23 కోట్లు) మాత్రమే కుళాయి నీటి కనెక్షన్లు కలిగి ఉండటం ఈ సమస్య తీవ్రతకు నిదర్శనం. భౌగోళిక వ్యత్యాసాలు, భూగర్భ జలాల క్షీణత, నీటిలో ఆర్సెనిక్, ఫ్లోరైడ్ వంటి కాలుష్య కారకాలు మరియు స్థానిక నిర్వహణ లోపాలు గ్రామీణ నీటి సరఫరాకు ప్రధాన అడ్డంకులుగా ఉండేవి.

ఈ సమస్యలను అధిగమించడానికి ఆగస్టు 2019లో ప్రారంభించిన జల్ జీవన్ మిషన్ (JJM) విప్లవాత్మక పురోగతిని సాధించింది. జూలై 2026 నాటికి కుళాయి నీటి కనెక్షన్ల కవరేజ్ 82.09% కి పెరిగింది, అనగా 15.89 కోట్ల కుటుంబాలకు ప్రతిరోజూ 55 లీటర్ల చొప్పున సురక్షిత నీరు అందుతోంది. ఇది గ్రామీణ ఆరోగ్య ప్రమాణాలను పెంచడమే కాక, మహిళలు సుదూర ప్రాంతాల నుండి నీటిని తెచ్చే శ్రమను తగ్గించింది.

అయితే, సృష్టించిన మౌలిక సదుపాయాల దీర్ఘకాలిక నిర్వహణ (O&M) మరియు నిధుల కొరత వంటి కొత్త సవాళ్లు తలెత్తడంతో ప్రభుత్వం 'JJM 2.0' ను ప్రవేశపెట్టింది. డిసెంబర్ 2028 వరకు కాలపరిమితిని పొడిగిస్తూ, మొత్తం నిధులను రూ. 3.60 లక్షల కోట్ల నుంచి రూ. 8.69 లక్షల కోట్లకు పెంచారు. JJM 2.0 ద్వారా ప్రవేశపెట్టిన 'కాంప్రెహెన్సివ్ ఇంప్లిమెంటేషన్ అండ్ రీఫార్మ్ ప్లాన్' (CIRP) మరియు 'జల్ అర్పణ్' చొరవలు పంచాయతీలు మరియు స్థానిక సమాజాలకు అధికారాలను బదిలీ చేస్తాయి.

ముగింపుగా, నీటి సరఫరా మౌలిక సదుపాయాల నుండి 'సేవా సరఫరా నాణ్యత మరియు స్థిరత్వం' వైపుJJ M 2.0 దృష్టి మరల్చడం ద్వారా భారతదేశం సుస్థిరాభివృద్ధి లక్ష్యం (SDG 6) సాధన దిశగా బలమైన అడుగులు వేస్తోంది.

⚠️ Examiner Trap

Trap 1: అభ్యర్థులు తరచుగా 'తాగునీరు' కేంద్ర జాబితాలోని అంశమని భావిస్తారు. సరియైన వాస్తవం ఏంటంటే రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం తాగునీరు అనేది రాష్ట్ర జాబితా (State List - Entry 17) పరిధిలోకి వస్తుంది.
Trap 2: జల్ జీవన్ మిషన్ కింద ప్రతి వ్యక్తికి రోజుకు 100 లీటర్లు ఇస్తారని పొరబడతారు. సరియైన పరిమాణం రోజుకు 55 లీటర్లు (55 lpcd).
Trap 3: JJM బడ్జెట్ మొత్తం కేంద్ర ప్రభుత్వమే భరిస్తుందని అనుకుంటారు. వాస్తవానికి ఇది కేంద్ర-రాష్ట్ర భాగస్వామ్య పథకం; JJM 2.0 మొత్తం రూ. 8.69 లక్షల కోట్ల వ్యయంలో కేంద్ర వాటా రూ. 3.59 లక్షల కోట్లు.

🧭 Exam Tip

Prelims Angle: ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలలో విస్తరణ గడువు (డిసెంబర్ 2028), తలసరి నీటి ప్రమాణం (55 lpcd), రాజ్యాంగంలోని 7వ మరియు 11వ షెడ్యూల్స్ యొక్క అంశాలు మరియు BIS:10500 నీటి నాణ్యత కోణంలో నేరుగా ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఉంది.
Mains Angle: మెయిన్స్ లో నీటి వికేంద్రీకరణ (Decentralized Water Governance), పంచాయతీ రాజ్ సంస్థల పాత్ర, మహిళా సాధికారత (SHGలు) మరియు SDG-6 సాధన కోణంలో విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు వస్తాయి.
Interview Angle: మీ సొంత జిల్లా లేదా రాష్ట్రంలో (ఉదా: ఆంధ్రప్రదేశ్/తెలంగాణ) JJM అమలవుతున్న తీరు మరియు గ్రామీణ నీటి వృథాను నివారించే మార్గాలపై ఇంటర్వ్యూలో అభిప్రాయాలు అడగవచ్చు.
High-Probability Prediction: రాబోయే APPSC/TSPSC మరియు UPSC ప్రిలిమ్స్ లో 'Jal Arpan Initiative' లేదా 'CIRP Framework' గురించి మల్టిపుల్ ఛాయిస్ ప్రశ్న వచ్చే అవకాశం చాలా ఎక్కువగా ఉంది.

జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 మరియు విస్తరణ — గ్రామీణ మంచి నీటి సరఫరా సంస్కరణలు

What Happened

When & Where

Who Is Involved

కేంద్ర జల్ శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ: ఈ పథకాన్ని పర్యవేక్షించే నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ.
రాష్ట్ర మరియు కేంద్రపాలిత ప్రభుత్వాలు: ప్రాజెక్టుల రూపకల్పన, ఆమోదం మరియు అమలు బాధ్యత వహిస్తాయి.
గ్రామ పంచాయతీలు / గ్రామ నీరు మరియు పారిశుధ్య కమిటీలు (VWSCs) / పానీ సమితులు: స్థానిక స్థాయి నిర్వహణ సంస్థలు.
మహిళా స్వయం సహాయక సంఘాలు (SHGs): నీటి నాణ్యత పరీక్షలు, బిల్లుల వసూలులో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.

How It Works

ఇంటింటికీ కుళాయి అనుసంధానం: ప్రతి గ్రామీణ నివాసానికి నాణ్యమైన తాగునీటి కుళాయి కనెక్షన్ ఇస్తారు.
CIRP ప్రణాళిక: ప్రతి రాష్ట్రం 'కాంప్రెహెన్సివ్ ఇంప్లిమెంటేషన్ అండ్ రీఫార్మ్ ప్లాన్' ద్వారా నిధుల కేటాయింపు మరియు అమలు ప్రాధాన్యతలను నిర్ణయిస్తుంది.
15 రోజుల ట్రయల్ రన్: తాగునీటి ప్రాజెక్టును గ్రామ పంచాయతీకి అప్పగించే ముందు 15 రోజుల పాటు ప్రయోగాత్మకంగా నడుపుతారు.
జల్ అర్పణ్: ప్రజల భాగస్వామ్యం (జన్ భాగీదారి) ద్వారా పథకాల నిర్వహణ బాధ్యతలను స్థానిక సమాజానికి అందజేస్తారు.

Why It Matters

పాలన మరియు రాజ్యాంగ ప్రాముఖ్యత: రాజ్యాంగంలోని 73వ సవరణ ప్రకారం పంచాయతీలకు అధికారాన్ని అందించే ప్రక్రియ ఇది (UPSC GS Paper 2).
సామాజిక మరియు ఆరోగ్య ప్రభావం: కలుషిత నీటి వల్ల వచ్చే వ్యాధులను నివారించడం, మహిళల శ్రమ భారాన్ని తగ్గించడం (GS Paper 3).
ఆర్థిక ఉత్పాదకత: గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో తాగునీటి లభ్యత పెరగడం వల్ల ఉత్పాదకత పెరుగుతుంది.

Historical Background

1972–73: వేగవంతమైన గ్రామీణ నీటి సరఫరా కార్యక్రమం (ARWSP) ప్రారంభం.
2009: ARWSP ని నేషనల్ రూరల్ డ్రింకింగ్ వాటర్ ప్రోగ్రామ్ (NRDWP) గా మార్చారు.
ఆగస్టు 15, 2019: ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ జల్ జీవన్ మిషన్‌ను ప్రకటించారు (లక్ష్యం: 2024 నాటికి ప్రతి ఇంటికి కుళాయి నీరు).

Previous Related Events

📌 [BACKGROUND — verify independently]

2019 ఆగస్టు: ప్రారంభంలో కేవలం 16.71% (3.23 కోట్లు) గ్రామీణ ఇళ్లకు మాత్రమే కుళాయి నీరు ఉండేది.
2024 మార్చి: కవరేజ్ 75% దాటింది, అయితే కొన్ని రాష్ట్రాల్లో నిర్వహణ సమస్యలు తలెత్తాయి.
2026 మార్చి: కేంద్ర కేబినెట్ JJM 2.0 కింద డిసెంబర్ 2028 వరకు గడువు పొడిగించింది.

Static GK Connection

రాజ్యాంగం (7వ షెడ్యూల్): తాగునీరు అనేది రాష్ట్ర జాబితాలోని ఎంట్రీ 17 కిందకు వస్తుంది.
11వ షెడ్యూల్ (ఆర్టికల్ 243G): పంచాయతీల 29 విధుల్లో "తాగునీరు" (Drinking Water) ఒక ప్రధాన విధి.

India & World Comparison

ఐక్యరాజ్యసమితి సుస్థిరాభివృద్ధి లక్ష్యం 6 (SDG 6 - సురక్షిత తాగునీరు మరియు పారిశుధ్యం) సాధనలో భారత్ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద గ్రామీణ నీటి సరఫరా కార్యక్రమాన్ని నిర్వహిస్తోంది.
భారతదేశంలో 82% కంటే ఎక్కువ గ్రామీణ కవరేజ్ సాధించడం ప్రపంచ సగటు పురోగతి కంటే వేగంగా ఉంది.

Future Impact

డిసెంబర్ 2028 నాటికి 100% గ్రామీణ గృహాలకు తాగునీరు అందించే లక్ష్యం నెరవేరుతుంది.
స్థానిక నీటి వినియోగ రుసుముల వసూలు ద్వారా గ్రామ పంచాయతీలకు ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తి లభిస్తుంది.
గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో నీటి నాణ్యత పర్యవేక్షణ మెరుగవుతుంది.

🔑 Key Points for Revision

జల్ జీవన్ మిషన్ వ్యవధి పొడిగింపు: డిసెంబర్ 2028 వరకు.
కొత్త బడ్జెట్ కేటాయింపు: రూ. 8.69 లక్షల కోట్లు (రూ. 3.60 లక్షల కోట్ల నుండి పెంపు).
కేంద్ర వాటా అదనపు పెంపు: రూ. 1.51 లక్షల కోట్లు.
తలసరి నీటి పరిమాణం లక్ష్యం: రోజుకు 55 లీటర్లు (55 lpcd).
వర్తించే నాణ్యతా ప్రమాణం: BIS:10500.
పథకం ప్రారంభ సమయం: ఆగస్టు 2019.
ఆగస్టు 2019 నాటి కవరేజ్: 16.71% (3.23 కోట్లు).
ప్రస్తుత కవరేజ్ (జూలై 2026): 82.09% (15.89 కోట్లు).
రాజ్యాంగంలో నీటి అంశం: 7వ షెడ్యూల్ (రాష్ట్ర జాబితా - ఎంట్రీ 17).
ప్రణాళికా చట్రం: కాంప్రెహెన్సివ్ ఇంప్లిమెంటేషన్ అండ్ రీఫార్మ్ ప్లాన్ (CIRP).
ప్రజా భాగస్వామ్య కార్యక్రమం: జల్ అర్పణ్ (Jal Arpan).
గ్రామీణ పథకం అప్పగింత నియమం: 15 రోజుల నిర్బంధ ట్రయల్ రన్.
స్థానిక నిర్వహణ సంస్థలు: గ్రామ పంచాయతీలు, VWSCలు, పానీ సమితులు.
మహిళా సాధికారత: SHGలకు యూజర్ ఛార్జీల వసూలు మరియు O&M బాధ్యతలు.
సస్టెయినబుల్ డెవలప్‌మెంట్ గోల్: SDG 6 (అందరికీ సురక్షిత తాగునీరు).

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: Jal Jeevan Mission & Rural Water Governance

Definition: ప్రతీ గ్రామీణ కుటుంబానికి వ్యక్తికి రోజుకు 55 లీటర్ల పరిమాణంలో సురక్షిత తాగునీటిని కుళాయి ద్వారా అందించే కేంద్ర రంగానికి చెందిన కార్యక్రమం.
Constitutional / Legal Basis: 7వ షెడ్యూల్ నందలి రాష్ట్ర జాబితా (ఎంట్రీ 17), ఆర్టికల్ 243G (11వ షెడ్యూల్ - పంచాయతీ విధి 11).
Scientific / Economic Principle: BIS:10500 నీటి నాణ్యత ప్రమాణాలు మరియు కమ్యూనిటీ ఆధారిత ఓనర్ షిప్ మోడల్.
How it connects to this event: JJM కాలపరిమితిని 2028కి పొడిగిస్తూ, సంస్కరణలతో కూడిన JJM 2.0 ను ప్రభుత్వం తీసుకొచ్చింది.
Origin & History: 1972 లో ARWSP గా ప్రారంభమై, 2009 లో NRDWP గా మారి, 2019 లో JJM గా రూపాంతరం చెందింది.
Key milestone 1: 2019 లో JJM ప్రారంభం — రోజుకు 55 lpcd నీటిని ప్రతి ఇంటికి అందించే ప్రతిపాదన.
Key milestone 2: 2026 లో JJM 2.0 ద్వారా బడ్జెట్‌ను రూ. 8.69 లక్షల కోట్లకు పెంపు.
Related Acts / Schemes / Treaties: స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (గ్రామీణ్), అమృత్ (AMRUT), SDG గోల్ 6.
Nodal Ministry / Body: కేంద్ర జల్ శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ (తాగునీరు మరియు పారిశుధ్య విభాగం).
India-specific relevance: గ్రామీణ ఆరోగ్య పరిరక్షణ, మహిళలపై నీటి సేకరణ భారం తగ్గింపు, వికేంద్రీకృత పాలన.
Global comparison: ఐక్యరాజ్యసమితి SDG 6 సాధనలో భారత్ అతిపెద్ద ప్రపంచ నమూనాను అమలు చేస్తోంది.
Data point: ఆగస్టు 2019లో 16.71% నుండి జూలై 2026 నాటికి 82.09% కి పెరిగిన కవరేజ్.
Common exam angle: నిధుల పంపిణీ నిష్పత్తి, ఆర్టికల్ 243G, తలసరి నీటి సరఫరా (55 lpcd) మరియు BIS ప్రమాణాలు.
Easy memory hook: "JJM 55-10500" — 55 లీటర్లు, BIS:10500 నాణ్యత.

❓ Practice MCQs

A) 40 లీటర్లు

B) 50 లీటర్లు

C) 55 లీటర్లు

D) 70 లీటర్లు

Answer: C

Q2. పొడిగించిన జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 కాలపరిమితి చివరి సంవత్సరం ఏది? [Easy]

A) డిసెంబర్ 2026

B) డిసెంబర్ 2027

C) డిసెంబర్ 2028

D) డిసెంబర్ 2030

Answer: C

Q3. జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 కింద మొత్తం ఆర్థిక కేటాయింపును ఎంతకు సవరించారు? [Moderate]

A) రూ. 5.50 లక్షల కోట్లు

B) రూ. 6.80 లక్షల కోట్లు

C) రూ. 8.69 లక్షల కోట్లు

D) రూ. 10.00 లక్షల కోట్లు

Answer: C

A) 7 రోజులు

B) 10 రోజులు

C) 15 రోజులు

D) 30 రోజులు

Answer: C

Q5. భారత రాజ్యాంగంలో 'తాగునీరు' (Drinking Water) ఏ జాబితా పరిధిలోకి వస్తుంది? [Moderate]

A) కేంద్ర జాబితా (Union List)

B) రాష్ట్ర జాబితా (State List)

C) ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List)

D) అవశిష్ట అధికారాలు (Residuary Powers)

Answer: B

సరియైన ప్రకటన ఏది?

A) I మాత్రమే

B) II మాత్రమే

C) I మరియు II రెండూ

D) ఏదీ కాదు

Answer: B

Q7. జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 కింద పరిచయం చేయబడిన 'CIRP' యొక్క పూర్తి రూపం ఏమిటి? [Tricky]

A) Central Implementation and Renewal Program

B) Comprehensive Implementation and Reform Plan

C) Community Integration and Rural Plan

D) Consolidated Infrastructure and Resources Project

Answer: B

A) BIS:10200

B) BIS:10500

C) BIS:11000

D) BIS:12500

Answer: B

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

జల్ జీవన్ మిషన్ (JJM) యొక్క ప్రధాన ఆశయం క్రింది వాటిలో ఏది?

A) గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రతీ కుటుంబానికి ఉచితంగా వ్యవసాయ నీరు అందించడం

C) పట్టణ ప్రాంతాల్లో ఉచిత మంచినీటి కనెక్షన్లు ఇవ్వడం

D) పరిశ్రమలకు ప్రాసెస్ చేసిన నీటిని విక్రయించడం

Answer: B

PYQ 2:

పైన పేర్కొన్న ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 2 మరియు 3 మాత్రమే

C) 1 మరియు 3 మాత్రమే

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: B

PYQ 3:

జబితా-I (విధానం / సంస్థ) ను జాబితా-II (వివరణ / బాధ్యత) తో జతపరచండి:

జాబితా-I:

a. CIRP b. జల్ అర్పణ్ c. VWSC d. BIS:10500

జాబితా-II:

కోడ్‌లు:

A) a-3, b-4, c-2, d-1

B) a-1, b-2, c-3, d-4

C) a-4, b-3, c-1, d-2

D) a-2, b-1, c-4, d-3

Answer: A

✍️ Mains Answer Pointers

⚠️ Examiner Trap

Trap 1: అభ్యర్థులు తరచుగా 'తాగునీరు' కేంద్ర జాబితాలోని అంశమని భావిస్తారు. సరియైన వాస్తవం ఏంటంటే రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం తాగునీరు అనేది రాష్ట్ర జాబితా (State List - Entry 17) పరిధిలోకి వస్తుంది.
Trap 2: జల్ జీవన్ మిషన్ కింద ప్రతి వ్యక్తికి రోజుకు 100 లీటర్లు ఇస్తారని పొరబడతారు. సరియైన పరిమాణం రోజుకు 55 లీటర్లు (55 lpcd).
Trap 3: JJM బడ్జెట్ మొత్తం కేంద్ర ప్రభుత్వమే భరిస్తుందని అనుకుంటారు. వాస్తవానికి ఇది కేంద్ర-రాష్ట్ర భాగస్వామ్య పథకం; JJM 2.0 మొత్తం రూ. 8.69 లక్షల కోట్ల వ్యయంలో కేంద్ర వాటా రూ. 3.59 లక్షల కోట్లు.

🧭 Exam Tip

Prelims Angle: ప్రిలిమ్స్ పరీక్షలలో విస్తరణ గడువు (డిసెంబర్ 2028), తలసరి నీటి ప్రమాణం (55 lpcd), రాజ్యాంగంలోని 7వ మరియు 11వ షెడ్యూల్స్ యొక్క అంశాలు మరియు BIS:10500 నీటి నాణ్యత కోణంలో నేరుగా ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఉంది.
Mains Angle: మెయిన్స్ లో నీటి వికేంద్రీకరణ (Decentralized Water Governance), పంచాయతీ రాజ్ సంస్థల పాత్ర, మహిళా సాధికారత (SHGలు) మరియు SDG-6 సాధన కోణంలో విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు వస్తాయి.
Interview Angle: మీ సొంత జిల్లా లేదా రాష్ట్రంలో (ఉదా: ఆంధ్రప్రదేశ్/తెలంగాణ) JJM అమలవుతున్న తీరు మరియు గ్రామీణ నీటి వృథాను నివారించే మార్గాలపై ఇంటర్వ్యూలో అభిప్రాయాలు అడగవచ్చు.
High-Probability Prediction: రాబోయే APPSC/TSPSC మరియు UPSC ప్రిలిమ్స్ లో 'Jal Arpan Initiative' లేదా 'CIRP Framework' గురించి మల్టిపుల్ ఛాయిస్ ప్రశ్న వచ్చే అవకాశం చాలా ఎక్కువగా ఉంది.